महाभारत · अध्याय 1.114
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.114.1
पुनर्भरतवंशस्य हेतुं सन्तानवृद्धये ।
वक्ष्यामि नियतं मातस्तन्मे निगदतः शृणु ॥ १.११४.१ ॥
माते, भरतवंशाच्या संततीवृद्धीचा उपाय मी निश्चितपणे पुन्हा सांगतो; माझे बोलणे ऐक.
1.114.2
ब्राह्मणो गुणवान्कश्चिद्धनेनोपनिमन्त्र्यताम् ।
विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु यः समुत्पादयेत्प्रजाः ॥ १.११४.२ ॥
कोणत्या तरी गुणवान ब्राह्मणाला धन देऊन बोलावावे; त्याने विचित्रवीर्याच्या पत्नींच्या क्षेत्रांत प्रजा उत्पन्न करावी.
1.114.3
भीष्मस्य तु वचः श्रुत्वा धर्महेत्वर्थसंहितम् ।
माता सत्यवती भीष्मं पुनरेवाभ्यभाषत ॥ १.११४.३ ॥
भीष्माचे धर्म व प्रयोजनयुक्त वचन ऐकून माता सत्यवती भीष्माशी पुन्हा बोलली.
1.114.4
औचथ्यमधिकृत्येदमङ्गं च यदुदाहृतम् ।
पौराणी श्रुतिरित्येषा प्राप्तकालमिदं कुरु ॥ १.११४.४ ॥
औचथ्याविषयी जे अंग सांगितले आहे तेही हेच; ही पौराणिक श्रुती आहे; आता योग्य काळ आला आहे, हे कर.
1.114.5
त्वं हि पुत्र कुलस्यास्य ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च भारत ।
यथा च ते पितुर्वाक्यं मम कार्यं तथाऽनघ ॥ १.११४.५ ॥
पुत्रा, तूच या कुलात ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ आहेस, हे भारता; जसे तुझ्या पित्याचे वचन आहे तसेच माझे कार्य आहे, हे निष्पाप.
1.114.6
मम पुत्रस्तव भ्राता यवीयान्सुप्रियश्च ते ।
बाल एव गतः स्वर्गं भारतो भरतर्षभ ॥ १.११४.६ ॥
माझा पुत्र, तुझा अतिप्रिय धाकटा भाऊ भारत, बालपणीच स्वर्गाला गेला, हे भरतश्रेष्ठा.
1.114.7
इमे महिष्यौ तस्येह काशिराजसुते उभे ।
रूपयौवनसंपन्ने पुत्रकामे च भारत ॥ १.११४.७ ॥
हे भारता! काशिराजाच्या या दोन्ही कन्या, महाराण्या, रूप आणि तारुण्याने संपन्न, पुत्रांची इच्छा करीत आहेत.
1.114.8
धर्म्यमेतत्परं ज्ञात्वा सन्तानाय कुलस्य च ।
आभ्यां मम नियोगात्तु धर्मं चरितुमर्हसि ॥ १.११४.८ ॥
हे धर्मसंमत व श्रेष्ठ आहे हे जाणून, कुलाच्या संततीसाठी, माझ्या आज्ञेने या दोघींसह तू धर्माचरण करावे.
1.114.9
असंशयं परो धर्मस्त्वयाः मातः प्रकीर्तितः ।
त्वमप्येतां प्रतिज्ञां तु वेत्थ या मयि वर्तते ॥ १.११४.९ ॥
हे माते! आपण सांगितलेला धर्म निःसंशय परम आहे. माझ्यातील ती प्रतिज्ञा आपणही जाणता.
1.114.10
अमरत्वस्य वा हेतोस्त्रैलोक्यसदनस्य वा ।
उत्सृजेयमहं प्राणान्न तु सत्यं कथंचन ॥ १.११४.१० ॥
अमरत्वासाठी किंवा त्रैलोक्यवासासाठीही मी प्राण सोडेन, पण कोणत्याही प्रकारे सत्य सोडणार नाही.
1.114.11
जानामि त्वयि धर्मज्ञ सत्यं सत्यपराक्रम ।
इच्छंस्त्वमिह लोकांस्त्रीन्सृजेरन्यानरिन्दम ॥ १.११४.११ ॥
हे धर्मज्ञा! तुझ्यात सत्य आहे हे मी जाणते; हे सत्यपराक्रमी! हे शत्रुदमना! तू इच्छिलास तर येथे तीनही लोक दुसरे निर्माण करू शकशील.
1.114.12
यथा तु नः कुलं चैव धर्मश्च न पराभवेत् ।
सुहृदश्च प्रहृष्टाः स्युस्तथा त्वं कर्तुमर्हसि ॥ १.११४.१२ ॥
आमचे कुल आणि धर्म नष्ट होऊ नयेत आणि मित्र आनंदित व्हावेत, तसे तू करावेस.
1.114.13
त्वमेव कुलवृद्धासि गौरवं तु परं त्वयि ।
सोपायं कुलसन्ताने वक्तुमर्हसि नः परम् ॥ १.११४.१३ ॥
तूच कुलातील ज्येष्ठ आहेस; तुझ्यातच परम गौरव आहे. कुलसंततीसाठीचा उपाय तू आम्हाला स्पष्टपणे सांगावास.
1.114.14
स्त्रियो हि परमं गुह्यं धारयन्ति सदा कुले ।
पुरुषांश्चैव मायाभिर्बह्वीभिरुपगृह्णते ॥ १.११४.१४ ॥
स्त्रिया सदैव कुलात परम गुप्त रहस्य धारण करतात; अनेक मायांनी पुरुषांना वश करून घेतात.
1.114.15
सा सत्यवति संपश्य धर्मं सत्यपरायणे ।
यथा न जह्यां सत्यं च न सीदेच्च कुलं हि नः ॥ १.११४.१५ ॥
हे सत्यपरायण सत्यवती, धर्माकडे नीट पाहा; म्हणजे मी सत्य सोडू नये आणि आपले कुल नष्ट होऊ नये.
1.114.16
ततः सत्यवती भीष्मं वाचा संसज्जमानया ।
विहसन्तीव सव्रीडमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १.११४.१६ ॥
मग सत्यवती लज्जेने, किंचित हसल्यासारखी, अडखळत्या वाणीत भीष्माला हे वचन म्हणाली.
1.114.17
सत्यमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत ।
विश्वासात्ते प्रवक्ष्यामि सन्तानाय कुलस्य नः ॥ १.११४.१७ ॥
हे महाबाहो भारता, तू म्हणतोस ते खरे आहे. विश्वासाने आपल्या कुलाच्या संततीसाठी मी तुला सांगेन.
1.114.18
न ते शक्यमनाख्यातुमापद्धर्मं तथाविधम् ।
त्वमेव नः कुले धर्मस्त्वं सत्यं त्वं परा गतिः ॥ १.११४.१८ ॥
असा आपद्धर्म तुला न सांगता ठेवणे शक्य नाही. आपल्या कुलात तूच धर्म आहेस; तूच सत्य आहेस; तूच परम आश्रय आहेस.
1.114.19
यत्त्वं वक्ष्यसि तत्कार्यमस्माभिरिति मे मतिः ।
तस्मान्निशम्य सत्यं मे कुरुष्व यदनन्तरम्।
शृणु भीष्म वचो मह्यं धर्मार्थसहितं हितम् ॥ १.११४.१९ ॥
तू जे सांगशील तेच आम्ही करावे, हे माझे मत आहे. म्हणून सत्य समजून माझे ऐक आणि नंतर तेच कर. हे भीष्मा, धर्म आणि अर्थाने युक्त माझे हितकारक वचन ऐक.
1.114.20
न च विस्रम्भकथितं भवान्सूचितुमर्हति ।
यस्तु राजा वसुर्नाम श्रुतस्ते भरतर्षभ ॥ १.११४.२० ॥
विश्वासाने सांगितलेले बोलणे तुम्ही उघड करणे योग्य नाही. हे भरतश्रेष्ठा, तू ऐकलेला वसु नावाचा राजा—
1.114.21
तस्य शुक्लादहं मत्स्या धृता कुक्षौ पुरा किल ।
मातरं मे जलाद्धृत्वा दाशः परमधर्मवित् ॥ १.११४.२१ ॥
त्याच्या शुक्रापासून मी पूर्वी माशाच्या उदरात धारण केले गेले. माझ्या मातेला पाण्यातून काढणारा दाश, जो परम धर्म जाणणारा होता—
1.114.22
मां तु स्वगृहमानीय दुहितृत्वेऽभ्यकल्पयत् ।
धर्मयुक्तः स धर्मेण पिता चासीत्ततो मम ॥ १.११४.२२ ॥
मला त्याने आपल्या घरी आणून कन्या म्हणून स्वीकारले. धर्मयुक्त असलेला तो धर्मानेच माझा पिता झाला.
1.114.23
धर्मयुक्तस्य धर्मार्थं पितुरासीत्तरी मम ।
सा कदाचिदहं तत्र गता प्रथमयौवनम् ॥ १.११४.२३ ॥
धर्मयुक्त माझ्या पित्याची धर्मार्थ एक नाव होती. एकदा माझ्या पहिल्या तारुण्यात मी तिथे गेले.
1.114.24
अथ धर्मविदां श्रेष्ठः परमर्षिः पराशरः ।
आजगाम तरीं धीमांस्तरिष्यन्यमुनां नदीम् ॥ १.११४.२४ ॥
तेव्हा धर्मज्ञांत श्रेष्ठ, परम ऋषी पराशर, बुद्धिमान, यमुना नदी ओलांडू इच्छिणारे, नावेकडे आले.
1.114.25
स तार्यमाणो यमुनां मामुपेत्याब्रवीत्तदा ।
सान्त्वपूर्वं मुनिश्रेष्ठः कामार्तो मधुरं वचः।
उक्त्वा जन्म कुलं मह्यं नासि दाशसुतेति च ॥ १.११४.२५ ॥
यमुना नदी पार करवताना तेव्हा तो माझ्याजवळ आला. कामपीडित मुनिश्रेष्ठ सांत्वनापूर्वक गोड शब्द बोलला. माझा जन्म आणि कुल सांगून म्हणाला, तू दाशाची मुलगी नाहीस.
1.114.26
तमहं शापभीता च पितुर्भीता च भारत ।
वरैरसुलभैरुक्ता न प्रत्याख्यातुमुत्सहे ॥ १.११४.२६ ॥
हे भारता, शापाला घाबरलेली आणि पित्याला भिणारी मी, दुर्लभ वरांनी संबोधिली गेली, त्याला नकार देण्याचे धाडस करू शकले नाही.
1.114.27
प्रेक्ष्य तांस्तु महाभागान्पारावारे ऋषीन्स्थितान् ।
यमुनातीरविन्यस्तान्प्रदीप्तानिव पावकान् ॥ १.११४.२७ ॥
यमुना तीरावर उभ्या असलेल्या, पेटत्या अग्नींसारख्या त्या महाभाग्यवान ऋषींना पलीकडच्या तीरावर पाहून.
1.114.28
पुरस्तादरुणश्चैव तरुणः संप्रकाशते ।
येनैषा ताम्रवस्त्रेव द्यौः कृता प्रविजृम्भिता ॥ १.११४.२८ ॥
पूर्वेस तरुण अरुण प्रकाशत होता; त्यामुळे हे आकाश तांब्याच्या वस्त्रासारखे पसरले.
1.114.29
उक्तमात्रो मया तत्र नीहारमसृजत्प्रभुः ।
पराशरः सत्यधृतिर्द्वीपे च यमुनाम्भसि ॥ १.११४.२९ ॥
मी बोलताच तेथे सत्यधृती प्रभू पराशरांनी यमुनेच्या पाण्यातील बेटावर धुके निर्माण केले.
1.114.30
अभिभूय स मां बालां तेजसा वशमानयत् ।
तमसा लोकमावृत्य नौगतामेव भारत ॥ १.११४.३० ॥
त्याने आपल्या तेजाने मला, त्या बालिकेला, अभिभूत करून वश केले. हे भारता, नावेत असलेल्या मला अंधाराने जग झाकून वश केले.
1.114.31
मत्स्यगन्धो महानासीत्पुरा मम जुगुप्सितः ।
तमपास्य शुभं गन्धमिमं प्रादात्स मे मुनिः ॥ १.११४.३१ ॥
पूर्वी माझा मत्स्यगंध फार मोठा आणि किळसवाणा होता. त्या मुनींनी तो दूर करून मला हा शुभ सुगंध दिला.
1.114.32
ततो मामाह स मुनिर्गर्भमुत्सृज्य मामकम् ।
द्वोपेऽस्या एव सरितः कन्यैव त्वं भविष्यसि ॥ १.११४.३२ ॥
तेव्हा त्या मुनींनी मला म्हटले, 'माझा हा गर्भ सोडून, याच नदीच्या बेटावर तू कन्याच राहशील.'
1.114.33
कन्यात्वं च ददौ प्रीतः पुनर्विद्वांस्तपोधनः ।
तस्य वीर्यमहं दृष्ट्वा तथा युक्तं महात्मनः ॥ १.११४.३३ ॥
प्रसन्न होऊन त्या विद्वान तपोधन मुनींनी मला पुन्हा कन्यात्व दिले. त्या महात्म्याच्या वीर्याने युक्त असे मी पाहिले.
1.114.34
विस्मिता व्यथिता चैव प्रादामात्मानमेव च ।
ततस्तदा महात्मा स कन्यायां मयि भारत।
प्रहृष्टोऽजनयत्पुत्रं द्वीप एव पराशरः ॥ १.११४.३४ ॥
चकित आणि व्यथित होऊन मी स्वतःलाच अर्पण केले. तेव्हा, हे भारता, त्या महात्म्या पराशरांनी कन्या अशा मजमध्ये आनंदून बेटावरच एका पुत्राला जन्म दिला.
1.114.35
पाराशर्यो महायोगी स बभूव महानृषिः ।
कन्यापुत्रो मम पुरा द्वैपायन इति श्रुतः ॥ १.११४.३५ ॥
ते पाराशर्य महायोगी आणि महान ऋषी झाले. माझा कन्यापुत्र पूर्वी द्वैपायन म्हणून ओळखला गेला.
1.114.36
यो व्यस्य वेदांश्चतुरस्तपसा भगवानृषिः ।
लोके व्यासत्वमापेदे कार्ष्ण्यात्कृष्णत्वमेव च ॥ १.११४.३६ ॥
तपाने चार वेदांचे विभाजन करणारे ते भगवान ऋषी जगात व्यासपद प्राप्त झाले; आणि कृष्णवर्णामुळे कृष्णत्वही प्राप्त झाले.
1.114.37
सत्यवादी शमपरस्तपस्वी दग्धकिल्बिषः ।
सद्योत्पन्नः स तु महान्सह पित्रा ततो गतः ॥ १.११४.३७ ॥
तो सत्यवादी, शमपरायण आणि तपस्वी होता; पापाचा दाह करणारा होता. जन्मताच तो महान् पित्यासह तेथून निघून गेला.
1.114.38
स नियुक्तो मया व्यक्तं त्वया चाप्रतिमद्युतिः ।
भ्रातुः क्षेत्रेषु कल्याणमपत्यं जनयिष्यति ॥ १.११४.३८ ॥
मी आणि तू स्पष्टपणे नियुक्त केलेला तो अतुल्य तेजस्वी पुरुष, भावाच्या पत्नींच्या ठायी कल्याणकारी संतती निर्माण करील.
1.114.39
स हि मामुक्तवांस्तत्र स्मरेः कृच्छ्रेषु मामिति ।
तं स्मरिष्ये महाबाहो यदि भीष्म त्वमिच्छसि ॥ १.११४.३९ ॥
तेथे त्याने मला सांगितले, 'संकटात मला स्मर.' हे महाबाहो भीष्मा, तुझी इच्छा असेल तर मी त्याचे स्मरण करीन.
1.114.40
तव ह्यनुमते भीष्म नियतं स महातपाः ।
विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु पुत्रानुत्पादयिष्यति ॥ १.११४.४० ॥
हे भीष्मा, तुझ्या अनुमतीने तो महातपस्वी विचित्रवीर्याच्या पत्नींच्या ठायी निश्चितच पुत्र निर्माण करील.
1.114.41
महर्षेः कीर्तने तस्य भीष्मः प्राञ्जलिरब्रवीत् ।
देशकालौ च जानासि क्रियतामर्थसिद्धये। ॥ १.११४.४१ ॥
त्या महर्षींचे नाव ऐकताच भीष्म हात जोडून म्हणाला, 'देश व काल तुला ठाऊक आहेत; कार्यसिद्धीसाठी जे योग्य ते कर.'
1.114.42
अर्थमर्थानुबन्धं च धर्मं धर्मानुबन्धनम् ।
कामं कामानुबन्धं च विपरीतान्पृथक्पृथक् ॥ १.११४.४२ ॥
अर्थ, अर्थाचा अनुबंध, धर्म, धर्माचा अनुबंध, काम, कामाचा अनुबंध, आणि त्यांचे विपरीत — प्रत्येक वेगळे (समज).
1.114.43
यो विचिन्त्य धिया धीरो व्यवस्यति स बुद्धिमान् ।
तदिदं धर्मयुक्तं च हितं चैव कुलस्य नः ॥ १.११४.४३ ॥
जो धीर पुरुष नीट विचार करून बुद्धीने निश्चय करतो, तोच बुद्धिमान. हा निर्णय धर्माला अनुसरून असून आपल्या कुलाच्या हिताचा आहे.
1.114.44
उक्तं भवत्या यच्छ्रेयस्तन्मह्यं रोचते भृशम् ।
ततस्तस्मिन्प्रतिज्ञाते भीष्मेण कुरुनन्दन ॥ १.११४.४४ ॥
तुम्ही सांगितलेले श्रेयस्कर वचन मला अत्यंत आवडले. मग भीष्माने ती प्रतिज्ञा केल्यावर, हे कुरुनंदना.
1.114.45
कृष्णद्वैपायनं काली चिन्तयामास वै मुनिम् ।
स वेदान्विब्रुवन्धीमान्मातुर्विज्ञाय चिन्तितम् ॥ १.११४.४५ ॥
कालीने कृष्णद्वैपायन मुनींचे स्मरण केले. तो बुद्धिमान मुनी वेदांचे विभाजन करीत असताना मातेचा विचार जाणून (आला).
1.114.46
प्रादुर्बभूवाविदितः क्षणेन कुरुनन्दन ।
तस्मै पूजां ततः कृत्वा सुताय विधिपूर्वकम् ॥ १.११४.४६ ॥
तो क्षणार्धात अनपेक्षितपणे प्रकट झाला. हे कुरुनंदना, मग मातेने पुत्राची विधिपूर्वक पूजा केली.
1.114.47
परिष्वज्य च बाहुभ्यां प्रस्रवैरभ्यषिञ्चत ।
मुमोच बाष्पं दाशेयी पुत्रं दृष्ट्वा चिरस्य तु ॥ १.११४.४७ ॥
दोन्ही बाहूंनी आलिंगन देऊन त्याला अश्रुधारांनी भिजवले. दाशेयी (सत्यवती) बऱ्याच काळाने पुत्राला पाहून अश्रू ढाळू लागली.
1.114.48
तामद्भिः परिषिच्यार्तां महर्षिरभिवाद्य च ।
मातरं पूर्वजः पुत्रो व्यासो वचनमब्रवीत् ॥ १.११४.४८ ॥
पाण्याने त्या दुःखी मातेला शिंपडून आणि महर्षींना वंदन करून, ज्येष्ठ पुत्र व्यास हे वचन बोलला.
1.114.49
भवत्या यदभिप्रेतं तदहं कर्तुमागतः ।
शाधि मां धर्मतत्त्वज्ञे करवाणि प्रियं तव ॥ १.११४.४९ ॥
तुम्हाला जे अभिप्रेत आहे ते करण्यासाठीच मी आलो आहे. हे धर्मतत्त्वज्ञे, मला आज्ञा द्या; तुमचे प्रिय मी करीन.
1.114.50
तस्मै पूजां ततोऽकार्षीत्पुरोधाः परमर्षये ।
स च तां प्रतिजग्राह विधिमन्मन्त्रपूर्वकम् ॥ १.११४.५० ॥
तेव्हा पुरोहिताने त्या परम ऋषींची पूजा केली; त्यांनीही ती विधिपूर्वक, मंत्रांसह स्वीकारली.
1.114.51
पूजितो मन्त्रपूर्वं तु विधिवत्प्रीतिमाप सः ।
तमासनगतं माता पृष्ट्वा कुशलमव्ययम् ॥ १.११४.५१ ॥
मंत्रांसह विधिवत् पूजित होऊन ते प्रसन्न झाले. आसनावर बसलेल्या त्यांना मातेने त्यांचे अक्षय कुशल विचारले.
1.114.52
सत्यवत्यथ वीक्ष्यैनमुवाचेदमनन्तरम् ।
मातापित्रोः प्रजायन्ते पुत्राः साधारणाः कवे ॥ १.११४.५२ ॥
तेव्हा सत्यवती त्यांच्याकडे पाहून म्हणाली — हे कवे, माता आणि पिता यांच्यापासून पुत्र समानपणे जन्माला येतात.
1.114.53
तेषां पिता यथा स्वीमी तथा माता न संशयः ।
विधानविहितः स त्वं यथा मे प्रथमः सुतः ॥ १.११४.५३ ॥
त्यांचे पिता जसे स्वामी असतात, तसेच माताही असते — यात संशय नाही. विधानानुसार ठरलेला तू माझा पहिला पुत्र आहेस.
1.114.54
विचित्रवीर्यो ब्रह्मर्षे तथा मेऽवरजः सुतः ।
यथैव पितृतो भीष्मस्तथा त्वमपि मातृतः ॥ १.११४.५४ ॥
हे ब्रह्मर्षे, विचित्रवीर्य हा माझा धाकटा पुत्र आहे. भीष्म जसे पित्याकडून आहेत, तसाच तू मातेकडून आहेस.
1.114.55
भ्राता विचित्रवीर्यस्य यथा वा पुत्र मन्यसे ।
अयं शान्तनवः सत्यं पालयन्सत्यविक्रमः ॥ १.११४.५५ ॥
तू विचित्रवीर्याचा भाऊ किंवा पुत्र म्हणून याला मानत असलास, तर हा शंतनूचा पुत्र सत्य पाळणारा सत्यपराक्रमी आहे.
1.114.56
बुद्धिं न कुरुतेऽपत्ये तथा राज्याऽनुशासने ।
स त्वं व्यपेक्षया भ्रातुः सन्तानाय कुलस्य च ॥ १.११४.५६ ॥
तो संततीकडे किंवा राज्यशासनाकडे लक्ष देत नाही; म्हणून तू भावाबद्दलच्या आदराने आणि कुलसंततीसाठी हे कर.
1.114.57
भीष्मस्य चास्य वचनान्नियोगाच्च ममानघ ।
अनुक्रोशाच्च भूतानां सर्वेषां रक्षणाय च ॥ १.११४.५७ ॥
हे निष्पाप, भीष्मांच्या शब्दाने, माझ्या आज्ञेने, सर्व प्राण्यांवरील करुणेने आणि त्यांच्या रक्षणासाठीही (हे कर).
1.114.58
आनृशंस्याच्च यद्ब्रूयां तच्छ्रुत्वा कर्तुमर्हसि ।
यवीयसस्व भ्रातुर्भार्ये सुरसुतोपमे ॥ १.११४.५८ ॥
दयेने मी जे सांगतो ते ऐकून तू केले पाहिजेस; धाकट्या भावाच्या दोन्ही पत्नी देवकन्यांसारख्या आहेत.
1.114.59
रूपयौवनसंपन्ने पुत्रकामे च धर्मतः ।
तयोरुत्पादयापत्यं समर्थो ह्यसि पुत्रक ॥ १.११४.५९ ॥
रूप व यौवनसंपन्न, पुत्रेच्छुक अशा त्या दोघींच्या ठायी धर्माने संतती उत्पन्न कर; हे पुत्रा, तू त्यास समर्थ आहेस.
1.114.60
अनुरूपं कुलस्यास्य संतत्याः प्रसवस्य च ।
वेत्थ धर्मं सत्यवति परं चापरमेव च ॥ १.११४.६० ॥
या कुलाच्या संततीस व जन्मास हे अनुरूप आहे; हे सत्यवती, तू परम व अपर अशा दोन्ही धर्मांना जाणतेस.
1.114.61
तथा तव महाप्राज्ञे धर्मे प्रणिहिता मतिः ।
तस्मादहं त्वन्नियोगाद्धर्ममुद्दिश्य कारणम् ॥ १.११४.६१ ॥
हे महाप्राज्ञे, तुझी बुद्धीही धर्मातच स्थिर आहे. म्हणून तुझ्या आज्ञेने, धर्मालाच कारण मानून मी हे करीन.
1.114.62
ईप्सितं ते करिष्यामि दृष्टं ह्येतत्सनातनम् ।
भ्रातुः पुत्रान्प्रदास्यामि मित्रावरुणयोः समान् ॥ १.११४.६२ ॥
तुला हवे ते मी नक्की करीन, कारण ही सनातन परंपरा दिसून आली आहे. भावासाठी मित्र आणि वरुण यांच्यासारखे पुत्र मी देईन.
1.114.63
व्रतं चरेतां ते देव्यौ निर्दिष्टमिह यन्मया ।
संवत्सरं यथान्यायं ततः शुद्धे भविष्यतः ॥ १.११४.६३ ॥
तुझ्या दोन्ही देवींनी येथे मी सांगितलेले व्रत यथायोग्य एक वर्ष पाळावे; तेव्हा त्या शुद्ध होतील.
1.114.64
नहि मामव्रतोपेता उपेयात्काचिदङ्गना ।
सद्यो यथा प्रपद्येते देव्यौ गर्भं तथा कुरु ॥ १.११४.६४ ॥
व्रत न पाळलेली कोणतीही स्त्री माझ्याजवळ येऊ नये; दोन्ही देवींनी तात्काळ गर्भधारणा करावी असे कर.
1.114.65
अराजकेषु राष्ट्रेषु प्रजाऽनाथा विनश्यति ।
नश्यन्ति च क्रियाः सर्वा नास्ति वृष्टिर्न देवता ॥ १.११४.६५ ॥
राजाविना राष्ट्रांत प्रजा रक्षकाविना नष्ट होते; सर्व क्रिया नष्ट होतात; पाऊस नाही, देवतांची कृपाही नाही.
1.114.66
कथं चाराजकं राष्ट्रं शक्यं धारयितुं प्रभो ।
तस्माद्गर्भं समाधत्स्व भीष्मः संवर्धयिष्यति ॥ १.११४.६६ ॥
हे प्रभो, राजाविना राष्ट्र कसे सांभाळता येईल? म्हणून गर्भ धारण कर; भीष्म त्याचे संवर्धन करतील.
1.114.67
यदि पुत्रः प्रदातव्यो मया भ्रातुरकालिकः ।
विरूपतां मे सहतां तयोरेतत्परं व्रतम् ॥ १.११४.६७ ॥
जर मी माझ्या भावासाठी योग्य वेळी पुत्र द्यायचा असेल, तर त्या दोघींनी माझे कुरूपपण सहन करावे; हेच त्यांचे परम व्रत आहे.
1.114.68
यदि मे सहते गन्धं रूपं वेषं तथा वपुः ।
अद्यैव गर्भं कौसल्या विशिष्टं प्रतिपद्यताम् ॥ १.११४.६८ ॥
जर ती माझा गंध, रूप, वेष आणि शरीर सहन करत असेल, तर हे कौसल्ये, आजच तिने उत्तम गर्भ धारण करावा.
1.114.69
तस्यापि च शतं पुत्रा भवितारो न संशयः ।
गोप्तारः कुरुवंशस्य भवत्याः शोकनाशनाः ॥ १.११४.६९ ॥
त्याचेही शंभर पुत्र होतील, यात संशय नाही. ते कुरुवंशाचे रक्षक आणि तुमच्या शोकाचा नाश करणारे होतील.
1.114.70
एवमुक्त्वा महातेजा व्यासः सत्यवतीं तदा ।
शयने सा च कौसल्या शुचिवस्त्रा ह्यलङ्कृता ॥ १.११४.७० ॥
महातेजस्वी व्यास सत्यवतीला असे बोलून गेले; तेव्हा ती कौसल्या शुद्ध वस्त्रे परिधान करून, अलंकृत होऊन शय्येवर होती.
1.114.71
समागमनमाकाङ्क्षेदिति सोऽन्तर्हितो मुनिः ।
ततोऽभिगम्य सा देवी स्नुषां रहसि संगताम् ॥ १.११४.७१ ॥
"ती माझ्याशी समागमाची इच्छा करो" असे म्हणून तो मुनी अंतर्धान पावला. मग ती देवी एकांतात भेटलेल्या सुनेजवळ गेली.
1.114.72
धर्म्यमर्थसमायुक्तमुवाच वचनं हितम् ।
कौसल्ये धर्मतन्त्रं त्वां यद्ब्रवीमि निबोध तत् ॥ १.११४.७२ ॥
तिने धर्मसंमत, प्रयोजनयुक्त, हितकारक शब्द सांगितले: "हे कौसल्ये, मी तुला जे धर्मतंत्र सांगते, ते समजून घे."
1.114.73
भरतानां समुच्छेदो व्यक्तं मद्भाग्यसंक्षयात् ।
व्यथितां मां च संप्रेक्ष्य पितृवंशं च पीडितम् ॥ १.११४.७३ ॥
माझ्या भाग्याच्या क्षयामुळे भरतांच्या वंशाचा नाश होत आहे हे स्पष्ट आहे. व्यथित झालेल्या मला आणि पीडित पितृवंशाला पाहून.
1.114.74
भीष्मो बुद्धिमदान्मह्यं कुलस्यास्य विवृद्धये ।
सा च बुद्धिस्त्वय्यधीना पुत्रि प्रापय मां तथा ॥ १.११४.७४ ॥
या कुलाच्या वृद्धीसाठी भीष्मांनी मला शहाणपणाचा उपाय दिला. ती बुद्धी तुझ्या अधीन आहे, मुली, मला तसे साध्य करवून दे.
1.114.75
नष्टं च भारतं वंशं पुनरेव समुद्धऱ ।
पुत्रं जनय सुश्रोणि देवराजसमप्रभम् ॥ १.११४.७५ ॥
नष्ट झालेल्या भरत वंशाला पुन्हा उभारा. हे सुंदर कमरेची, देवराज इंद्रासारखा तेजस्वी पुत्र जन्म दे.
1.114.76
स हि राज्यधुरं गुर्वीमुद्वक्ष्यति कुलस्य नः ।
एवमुक्त्वा तु सा देवी स्नुषां सत्यवती तदा ॥ १.११४.७६ ॥
तोच आपल्या कुलाचा जड राज्यभार वाहील. असे बोलून देवी सत्यवती तेव्हा सुनेला म्हणाली.
1.114.77
सा धर्मतोऽनुनीयैनां कथंचिद्धर्मचारिणीम् ।
भोजयामास विप्रांश्च देवर्षीनतिथींस्तथा ॥ १.११४.७७ ॥
तिने धर्मानुसार या धर्मचारिणीला कसेबसे समजावून ब्राह्मण, देवर्षी आणि अतिथी यांना भोजन घातले.