Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 1.115

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.115.1

ततः सत्यवती काले वधूं स्नातामृतौ तदा ।
संवेशयन्ती शयने शनैर्वचनमब्रवीत् ॥ १.११५.१ ॥

तब सत्यवती ने उचित समय पर ऋतुस्नान से शुद्ध हुई वधू को शय्या पर लिटाते हुए धीरे से यह वचन कहा।

1.115.2

कौसल्ये देवरस्तेऽस्ति सोऽद्य त्वाऽनुप्रवेक्ष्यति ।
अप्रमत्ता प्रतीक्षैनं निशीथे ह्यागमिष्यति ॥ १.११५.२ ॥

हे कौसल्या, तुम्हारे देवर हैं; वे आज तुम्हारे पास आएँगे। सावधान रहकर उनकी प्रतीक्षा करना, वे आधी रात को अवश्य आएँगे।

1.115.3

श्वश्र्वास्तद्वचनं श्रुत्वा शयाना शयने शुभे ।
साऽचिन्तयत्तदा भीष्ममन्यांश्च कुरुपुङ्गवान् ॥ १.११५.३ ॥

सास की वह बात सुनकर सुंदर शय्या पर लेटी हुई वह तब भीष्म और कुरुवंश के अन्य श्रेष्ठ पुरुषों के विषय में सोचने लगी।

1.115.4

ततः सुप्तजनप्रायेऽर्धरात्रे भगवानृषिः ।
दीप्यमानेषु दीपेषु शरणं प्रविवेश ह ॥ १.११५.४ ॥

तब जब लोग प्रायः सो चुके थे, आधी रात को भगवान ऋषि दीपक जलते रहते हुए ही शयनकक्ष में प्रविष्ट हुए।

1.115.5

ततोऽम्बिकायां प्रथमं नियुक्तः सत्यवागृषिः ।
जगाम तस्याः शयनं विपुले तपसि स्थितः ॥ १.११५.५ ॥

तब सत्यवादी ऋषि, जो विपुल तपस्या में स्थित थे और पहले अम्बिका के लिए नियुक्त हुए थे, उसकी शय्या की ओर गए।

1.115.6

तं समीक्ष्य तु कौसल्या दुष्प्रेक्षमतथोचिता ।
विरूप इति वित्रस्ता संकुच्यासीन्निमीलिता ॥ १.११५.६ ॥

उसे देखकर कौसल्या, जो उसके योग्य नहीं थी, भयभीत होकर 'यह कुरूप है' ऐसा सोचकर सिकुड़ गई और आँखें बंद कर लीं।

1.115.7

विरूपो हि जटी चापि दुर्वर्णः परुषः कृशः ।
सुगन्धेतरगन्धश्च सर्वथा दुष्प्रधर्षणः ॥ १.११५.७ ॥

वह विकृत रूप वाला, जटाधारी, बुरे रंग वाला, कठोर और दुबला था, उसकी गंध सुगंधित नहीं थी और वह हर प्रकार से दुष्प्रधर्ष था।

1.115.8

तस्य कृष्णस्य कपिलां जटां दीप्ते च लोचने ।
बब्रूणि चैव श्मश्रूमि दृष्ट्वा देवी न्यमीलयत् ॥ १.११५.८ ॥

उस काले पुरुष की भूरी जटा, दीप्त नेत्र और भूरी दाढ़ी देखकर देवी ने आँखें मूँद लीं।

1.115.9

संभूव तया सार्धं मातुः प्रियचिकीर्षया ।
भयात्काशिसुता तं तु नाशक्नोदभिवीक्षितुम् ॥ १.११५.९ ॥

माता को प्रसन्न करने की इच्छा से वह उसके साथ संगत हुआ; किंतु भय के कारण काशिराज की पुत्री उसे देख भी न सकी।

1.115.10

ततो निष्क्रान्तमागम्य माता पुत्रमुवाच ह ।
अप्यस्यां गुणवान्पुत्र राजपुत्रो भविष्यति ॥ १.११५.१० ॥

तब माता ने बाहर निकले पुत्र के पास आकर उससे कहा, 'हे पुत्र, क्या इससे कोई गुणवान राजकुमार उत्पन्न होगा?'

1.115.11

निशम्य तद्वचो मातुर्व्यासः सत्यवतीसुतः ।
प्रोवाचातीन्द्रियज्ञानो विधिना संप्रचोदितः ॥ १.११५.११ ॥

माता के उस वचन को सुनकर सत्यवती-पुत्र व्यास, जिनका ज्ञान इन्द्रियातीत था और जो विधि द्वारा प्रेरित थे, बोले।

1.115.12

नागायुतसमप्राणो विद्वान्राजर्षिसत्तमः ।
महाभागो महावीर्यो महाबुद्धिर्भविष्यति ॥ १.११५.१२ ॥

'वह दस हजार हाथियों के समान प्राणशक्ति वाला, विद्वान, राजर्षियों में श्रेष्ठ, महाभाग्यशाली, महापराक्रमी और महाबुद्धिमान होगा।'

1.115.13

तस्य चापि शतं पुत्रा भविष्यन्ति महात्मनः ।
किंतु मातुः स वैगुण्यादन्ध एव भविष्यति ॥ १.११५.१३ ॥

उस महात्मा के सौ पुत्र भी होंगे, किंतु माता के दोष के कारण वह अंधा ही होगा।

1.115.14

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा माता पुत्रमथाऽब्रवीत् ।
नान्धः कुरूणां नृपतिरनुरूपस्तपोधन ॥ १.११५.१४ ॥

उसके उस वचन को सुनकर माता ने पुत्र से कहा, "हे तपोधन, कुरुओं का राजा अंधा होना उचित नहीं है।"

1.115.15

ज्ञातिवंशस्य गोप्तारं पितॄणां वंशवर्धनम् ।
अपरस्यामपि पुनर्मम शोकविनाशनम् ॥ १.११५.१५ ॥

जो कुल-वंश का रक्षक, पितरों के वंश का वर्धक है, और जो दूसरी पत्नी से भी फिर मेरे शोक का नाश करने वाला हो।

1.115.16

तस्मादवरजं पुत्रं जनयान्यं नराधिपम् ।
भ्रातुर्भार्याऽवरा चेयं रूपयौवनशालिनी ॥ १.११५.१६ ॥

इसलिए एक दूसरे, छोटे पुत्र को जन्म दो, जो नरों का अधिपति हो; और यह छोटी भाभी, जो रूप और यौवन से सम्पन्न है।

1.115.17

अस्यामुत्पादयाऽपत्यं मन्नियोगाद्गुणाधिकम् ।
द्वितीयं कुरुवंशस्य राजानं दातुमर्हसि ॥ १.११५.१७ ॥

मेरे आदेश से इसमें एक संतान उत्पन्न करो, जो गुणों में श्रेष्ठ हो; कुरुवंश को दूसरा राजा देना तुम्हारा कर्तव्य है।

1.115.18

स तथेति प्रतिज्ञाय निश्चक्राम महायशाः ।
साऽपि कालेन कौसल्या सुषुवेऽन्धं तमात्मजम् ॥ १.११५.१८ ॥

वह "ठीक है" कहकर प्रतिज्ञा करके महायशस्वी चला गया। और वह कौसल्या भी समय पर उस अंधे पुत्र को जन्मी।

1.115.19

पुनरेव तु सा देवी परिभाष्य स्नुषां ततः ।
ऋषिमावाहयत्सत्या यथापूर्वमरिन्दम ॥ १.११५.१९ ॥

फिर सत्यवती देवी ने अपनी पुत्रवधू से बात करके, हे शत्रुदमन, पहले की भाँति उस ऋषि को बुलवाया।

1.115.20

अम्बालिकां समाहूय तस्यां सत्यवती सुतम् ।
भूयो नियोजयामास सन्तानाय कुलस्य वै ॥ १.११५.२० ॥

अम्बालिका को बुलाकर सत्यवती ने उसके द्वारा कुल की संतान के लिए फिर से एक पुत्र उत्पन्न करवाया।

1.115.21

विषण्णाम्बालिका साध्वी निषण्णा शयनोत्तमे ।
कोन्वेष्यतीति ध्यायन्ती नियतां संप्रतीक्षते ॥ १.११५.२१ ॥

दुःखी साध्वी अम्बालिका उत्तम शय्या पर बैठी सोचती रही कि कौन आएगा, और धैर्यपूर्वक प्रतीक्षा करने लगी।

1.115.22

ततस्तेनैव विधिना महर्षिस्तामपद्यत ।
अम्बालिकामथाऽभ्यागादृषिं दृष्ट्वा च साऽपि तम् ॥ १.११५.२२ ॥

तब उसी विधि से महर्षि ने उसके पास जाकर उसे प्राप्त किया। अम्बालिका भी उस ऋषि को देखकर पास आई।

1.115.23

विवर्णा पाण्डुसंकाशा समपद्यत भारत ।
तां भीतां पाण्डुसंकाशां विषण्णां प्रेक्ष्य भारत ॥ १.११५.२३ ॥

हे भरतवंशी, वह विवर्ण और पीली-सी हो गई। हे भरत, उसे डरी हुई, पीली और दुःखी देखकर।

1.115.24

व्यासः सत्यवतीपुत्र इदं वचनमब्रवीत् ।
यस्मात्पाण्डुत्वमापन्ना विरूपं प्रेक्ष्य मामिह ॥ १.११५.२४ ॥

सत्यवती के पुत्र व्यास ने यह वचन कहा — "चूँकि यहाँ मुझ विरूप को देखकर तुम पीली पड़ गई हो।"

1.115.25

तस्मादेष सुतस्ते वै पाण्डुरेव भविष्यति ।
नाम चास्यैतदेवेह भविष्यति शुभानने ॥ १.११५.२५ ॥

इसलिए तुम्हारा यह पुत्र पाण्डु ही होगा। हे शुभानने, इसका यही नाम यहाँ होगा।

1.115.26

इत्युक्त्वा स निराक्रामद्भगवानृषिसत्तमः ।
ततो निष्क्रान्तमालोक्य सत्या पुत्रमथाऽब्रवीत् ॥ १.११५.२६ ॥

यह कहकर वे भगवान, ऋषियों में श्रेष्ठ, चले गए। फिर उन्हें जाते देखकर सत्यवती ने अपने पुत्र से कहा।

1.115.27

कुमारो ब्रूहि मे पुत्र अप्यत्र भविता शुभः ।
शशंस स पुनर्मात्रे तस्य बालस्य पाण्डुताम् ॥ १.११५.२७ ॥

हे कुमार, मुझसे कहो, हे पुत्र, क्या यहाँ भी कोई शुभ होगा? तब उसने माता से फिर उस बालक की पाण्डुता का वर्णन किया।

1.115.28

भविष्यति सुविक्रान्तः कुमारो दिक्षु विश्रुतः ।
पाण्डुत्वं वर्णतस्तस्य मातृदोषाद्भविष्यति ॥ १.११५.२८ ॥

यह कुमार अत्यन्त पराक्रमी होगा और दिशाओं में विख्यात होगा। उसका पाण्डुपन वर्ण से होगा, माता के दोष के कारण होगा।

1.115.29

तस्य पुत्रा महेष्वासा भविष्यन्तीह पञ्च वै ।
इत्युक्त्वा मातरं तत्र सोऽभिवाद्य जगाम ह ॥ १.११५.२९ ॥

उसके पाँच पुत्र होंगे, जो महान धनुर्धर होंगे। ऐसा कहकर वे वहाँ माता को प्रणाम करके चले गए।

1.115.30

तं माता पुनरेवान्यमेकं पुत्रमयाचत ।
तथेति च महर्षिस्तां मातरं प्रत्यभाषत ॥ १.११५.३० ॥

माता ने उनसे फिर एक और पुत्र माँगा। महर्षि ने उस माता से कहा, 'ऐसा ही होगा।'

1.115.31

ततः कुमारं सा देवी प्राप्तकालमजीजनत् ।
पाण्डुलक्षणसंपन्नं दीप्यमानमिव श्रिया ॥ १.११५.३१ ॥

तब उस देवी ने उचित समय पर एक पुत्र को जन्म दिया, जो पाण्डु के लक्षणों से युक्त था और शोभा से दीप्तिमान सा चमक रहा था।

1.115.32

यस्य पुत्रा महेष्वासा जज्ञिरे पञ्च पाण्डवाः ।
तयोर्जन्मक्रियाः सर्वा यथावदनुपूर्वशः ॥ १.११५.३२ ॥

जिसके महान धनुर्धर पाँच पाण्डव पुत्र उत्पन्न हुए, उन दोनों के सभी जन्म-संस्कार यथाविधि और क्रम से सम्पन्न हुए।

1.115.33

कारयामास वै भीष्मो ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
अन्धं दृष्ट्वाऽम्बिकापुत्रं जातं सत्यवती सुतम् ॥ १.११५.३३ ॥

भीष्म ने वेदों में पारंगत ब्राह्मणों से (संस्कार) करवाए। अम्बिका के पुत्र को अन्धा देखकर, सत्यवती के पुत्र ने…

1.115.34

कौसल्यार्थे समाहूय पुत्रमन्यमयाचत ।
अन्धोयमन्यमिच्छामि कौसल्यातनयं शुभम् ॥ १.११५.३४ ॥

कौसल्या के लिए (उसने) बुलाकर दूसरे पुत्र की याचना की। (वह बोली:) "यह अन्धा है; मैं कौसल्या के शुभ पुत्र को चाहती हूँ।"

1.115.35

एवमुक्तो महर्षिस्तां मातरं प्रत्यभाषत ।
नियता यदि कौसल्या भविष्यति पुनःशुभा ॥ १.११५.३५ ॥

ऐसा कहे जाने पर महर्षि ने उस माता को उत्तर दिया: "यदि कौसल्या संयमी रहेगी, तो वह फिर से शुभ होगी।"

1.115.36

भविष्यति कुमारोऽस्या धर्मशास्त्रार्थतत्ववित् ।
तां समाधाय वै भूयः स्नुषां सत्यवती पुनः ॥ १.११५.३६ ॥

उसका एक पुत्र होगा, जो धर्मशास्त्र के अर्थ-तत्त्व को जानने वाला होगा। फिर सत्यवती ने उस पुत्रवधू को पुनः तैयार करके…

1.115.37

ऋतुकाले ततो ज्येष्ठां वधूं तस्मै न्ययोजयत् ।
सा तु रूपं च गन्धं च महर्षेः प्रविचिन्त्य तं ॥ १.११५.३७ ॥

तब ऋतुकाल में उसने बड़ी वधू को उस (महर्षि) के पास नहीं भेजा; किंतु उस महर्षि के रूप और गंध का विचार करके—

1.115.38

नाकरोद्वचनं देव्या भयात्सुरसुतोपमा ।
ततःस्वैर्भूषणैर्दासीं भूषयित्वाऽप्सरोपमाम् ॥ १.११५.३८ ॥

देवी के भय से उस देवकन्या के समान (वधू) ने उनकी आज्ञा नहीं मानी; तब अपने ही आभूषणों से एक दासी को अप्सरा के समान सजाकर—

1.115.39

प्रेषयामास कृष्णाय ततः काशिपतेः सुता ।
सा तं त्वृषिमनुप्राप्तं प्रत्युद्गम्याभिवाद्य च ॥ १.११५.३९ ॥

तब काशिराज की (उस) पुत्री ने उस दासी को कृष्ण (व्यास) के पास भेजा। वह ऋषि आ पहुँचे, तो उसने आगे बढ़कर उनका अभिवादन किया।

1.115.40

संविवेशाभ्यनुज्ञाता सत्कृत्योपचचार ह ।
वाग्भावोपप्रदानेन गात्रसंस्पर्शनेन च ॥ १.११५.४० ॥

आज्ञा पाकर वह उनके समीप गई, उनका सत्कार किया और उनकी सेवा की; मधुर वाणी और भाव-प्रदर्शन से तथा अंग-स्पर्श से (उसने उन्हें प्रसन्न किया)।

1.115.41

कामोपभोगेन रहस्तस्यां तुष्टिमगादृषिः ।
तया सहोषितो राजन्महर्षिः संशितव्रतः ॥ १.११५.४१ ॥

कामोपभोग से एकांत में उसमें उस ऋषि को तुष्टि प्राप्त हुई। हे राजन्! उस कठोर व्रती महर्षि ने उसके साथ निवास किया।

1.115.42

उत्तिष्ठन्नब्रवीदेनामभुजिष्या भविष्यसि ।
अयं च ते शुभे गर्भः श्रेयानुदरमागतः।
धर्मात्मा भविता लोके सर्वबुद्धिमतां वरः ॥ १.११५.४२ ॥

उठते हुए उन्होंने उससे कहा: "तू दासी नहीं, स्वतंत्र स्त्री होगी। हे शुभे! तेरे उदर में यह श्रेष्ठ गर्भ आ गया है; वह धर्मात्मा होगा और संसार में सभी बुद्धिमानों में श्रेष्ठ होगा।"

1.115.43

स जज्ञे विदुरो नाम कृष्णद्वैपायनात्मजः ।
धृतराष्ट्रस्य वै भ्राता पाण्डोश्चैव महात्मनः ॥ १.११५.४३ ॥

वह विदुर नाम से उत्पन्न हुआ, कृष्णद्वैपायन का पुत्र, सचमुच धृतराष्ट्र का भाई और महात्मा पाण्डु का भी।

1.115.44

धर्मो विदुररूपेण शापात्तस्य महात्मनः ।
माण्डव्यस्यार्थतत्त्वज्ञः कामक्रोधविवर्जितः ॥ १.११५.४४ ॥

महात्मा माण्डव्य के शाप के कारण धर्म ही विदुर के रूप में प्रकट हुए; वे धर्म और अर्थ के तत्त्व के ज्ञाता थे और काम तथा क्रोध से रहित थे।

1.115.45

कृष्णद्वैपायनोऽप्येतत्सत्यवत्यै न्यवेदयत् ।
प्रलम्भमात्मनश्चैव शूद्रायाः पुत्रजन्म च ॥ १.११५.४५ ॥

कृष्णद्वैपायन ने भी यह सब सत्यवती को बताया — अपने छल की बात और शूद्र स्त्री से पुत्र-जन्म की बात भी।

1.115.46

स धर्मस्यानृणो भूत्वा पुनर्मात्रा समेत्य च ।
तस्यै गर्भं समावेद्य तत्रैवान्तरधीयत ॥ १.११५.४६ ॥

वह धर्म के ऋण से मुक्त होकर माता से फिर मिला और उसे गर्भ का भेद बताकर वहीं अन्तर्धान हो गया।

1.115.47

एते विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रे द्वैपायनादपि ।
जज्ञिरे देवगर्भाभाः कुरुवंशविवर्धनाः ॥ १.११५.४७ ॥

विचित्रवीर्य की पत्नी-क्षेत्र में द्वैपायन से भी ये (पुत्र) उत्पन्न हुए, जो देवताओं के गर्भ के समान तेजस्वी थे और कुरुवंश को बढ़ाने वाले थे।