महाभारत · अध्याय 1.115
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.115.1
ततः सत्यवती काले वधूं स्नातामृतौ तदा ।
संवेशयन्ती शयने शनैर्वचनमब्रवीत् ॥ १.११५.१ ॥
तेव्हा सत्यवती योग्य काळी ऋतुस्नान केलेल्या सुनेला शय्येवर निजवत हळूच हे वचन बोलली.
1.115.2
कौसल्ये देवरस्तेऽस्ति सोऽद्य त्वाऽनुप्रवेक्ष्यति ।
अप्रमत्ता प्रतीक्षैनं निशीथे ह्यागमिष्यति ॥ १.११५.२ ॥
हे कौसल्ये, तुझा दीर ([[देवर]]) आहे; तो आज तुझ्याकडे येईल. सावध राहून त्याची वाट पाहा; मध्यरात्री तो निश्चित येईल.
1.115.3
श्वश्र्वास्तद्वचनं श्रुत्वा शयाना शयने शुभे ।
साऽचिन्तयत्तदा भीष्ममन्यांश्च कुरुपुङ्गवान् ॥ १.११५.३ ॥
सासूचे ते बोल ऐकून सुंदर शय्येवर पडलेली ती तेव्हा भीष्म आणि कुरुवंशातील इतर श्रेष्ठ पुरुषांचा विचार करू लागली.
1.115.4
ततः सुप्तजनप्रायेऽर्धरात्रे भगवानृषिः ।
दीप्यमानेषु दीपेषु शरणं प्रविवेश ह ॥ १.११५.४ ॥
तेव्हा लोक बहुतेक झोपलेल्या मध्यरात्री, दिवे जळत असतानाच भगवान ऋषी शयनगृहात प्रवेशले.
1.115.5
ततोऽम्बिकायां प्रथमं नियुक्तः सत्यवागृषिः ।
जगाम तस्याः शयनं विपुले तपसि स्थितः ॥ १.११५.५ ॥
तेव्हा सत्यवादी ऋषी, जो विपुल तपात स्थित होता आणि प्रथम अंबिकेसाठी नियुक्त झाला होता, तिच्या शय्येकडे गेला.
1.115.6
तं समीक्ष्य तु कौसल्या दुष्प्रेक्षमतथोचिता ।
विरूप इति वित्रस्ता संकुच्यासीन्निमीलिता ॥ १.११५.६ ॥
त्याला पाहून, त्याला अयोग्य असलेली कौसल्या, 'हा विरूप आहे' असे समजून भयभीत होऊन आकुंचित झाली आणि डोळे मिटून घेतले.
1.115.7
विरूपो हि जटी चापि दुर्वर्णः परुषः कृशः ।
सुगन्धेतरगन्धश्च सर्वथा दुष्प्रधर्षणः ॥ १.११५.७ ॥
तो विकृत रूपाचा, जटाधारी, विद्रूप वर्णाचा, कठोर आणि कृश होता; त्याला सुगंधाऐवजी दुर्गंध होता आणि तो सर्वथा दुष्प्रधर्ष होता.
1.115.8
तस्य कृष्णस्य कपिलां जटां दीप्ते च लोचने ।
बब्रूणि चैव श्मश्रूमि दृष्ट्वा देवी न्यमीलयत् ॥ १.११५.८ ॥
त्या कृष्णवर्णीय पुरुषाची पिंगट जटा, तेजस्वी डोळे आणि तपकिरी दाढी पाहून देवीने डोळे मिटले.
1.115.9
संभूव तया सार्धं मातुः प्रियचिकीर्षया ।
भयात्काशिसुता तं तु नाशक्नोदभिवीक्षितुम् ॥ १.११५.९ ॥
मातेला संतोष देण्याच्या इच्छेने तो तिच्याशी संगत झाला; परंतु भीतीमुळे काशिराजाच्या कन्येला त्याच्याकडे पाहवतही नव्हते.
1.115.10
ततो निष्क्रान्तमागम्य माता पुत्रमुवाच ह ।
अप्यस्यां गुणवान्पुत्र राजपुत्रो भविष्यति ॥ १.११५.१० ॥
नंतर बाहेर गेलेल्या पुत्राजवळ येऊन माता म्हणाली, 'पुत्रा, हिच्यापासून एखादा गुणवान राजपुत्र जन्मेल का?'
1.115.11
निशम्य तद्वचो मातुर्व्यासः सत्यवतीसुतः ।
प्रोवाचातीन्द्रियज्ञानो विधिना संप्रचोदितः ॥ १.११५.११ ॥
मातेचे ते बोलणे ऐकून सत्यवतीचा पुत्र व्यास — अतींद्रिय ज्ञान असलेला, विधात्याने प्रेरित झालेला — बोलला.
1.115.12
नागायुतसमप्राणो विद्वान्राजर्षिसत्तमः ।
महाभागो महावीर्यो महाबुद्धिर्भविष्यति ॥ १.११५.१२ ॥
'तो दहा हजार हत्तींच्या प्राणशक्तीचा, विद्वान, राजर्षींमध्ये श्रेष्ठ, महाभाग्यवान, महापराक्रमी आणि महाबुद्धिमान होईल.'
1.115.13
तस्य चापि शतं पुत्रा भविष्यन्ति महात्मनः ।
किंतु मातुः स वैगुण्यादन्ध एव भविष्यति ॥ १.११५.१३ ॥
त्या महात्म्याला शंभर पुत्रही होतील; पण मातेच्या दोषामुळे तो आंधळाच राहील.
1.115.14
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा माता पुत्रमथाऽब्रवीत् ।
नान्धः कुरूणां नृपतिरनुरूपस्तपोधन ॥ १.११५.१४ ॥
त्याचे ते बोलणे ऐकून माता पुत्राला म्हणाली, "हे तपोधना, कुरूंचा राजा आंधळा असणे योग्य नाही."
1.115.15
ज्ञातिवंशस्य गोप्तारं पितॄणां वंशवर्धनम् ।
अपरस्यामपि पुनर्मम शोकविनाशनम् ॥ १.११५.१५ ॥
जो ज्ञातिवंशाचा रक्षक, पितरांच्या वंशाचा वर्धक, आणि दुसऱ्या पत्नीद्वारेही माझे शोक दूर करणारा असेल.
1.115.16
तस्मादवरजं पुत्रं जनयान्यं नराधिपम् ।
भ्रातुर्भार्याऽवरा चेयं रूपयौवनशालिनी ॥ १.११५.१६ ॥
म्हणून दुसरा धाकटा पुत्र जन्म, जो नरांचा अधिपती होईल; आणि ही धाकटी भावजय रूप व तारुण्याने संपन्न आहे.
1.115.17
अस्यामुत्पादयाऽपत्यं मन्नियोगाद्गुणाधिकम् ।
द्वितीयं कुरुवंशस्य राजानं दातुमर्हसि ॥ १.११५.१७ ॥
माझ्या आज्ञेने हिच्यापासून गुणाधिक संतती निर्माण कर; कुरुवंशाला दुसरा राजा देणे तुला योग्य आहे.
1.115.18
स तथेति प्रतिज्ञाय निश्चक्राम महायशाः ।
साऽपि कालेन कौसल्या सुषुवेऽन्धं तमात्मजम् ॥ १.११५.१८ ॥
"तसेच होवो" असे म्हणून प्रतिज्ञा करून तो महायशस्वी निघून गेला. तिनेही योग्य काळी त्या आंधळ्या पुत्राला जन्म दिला.
1.115.19
पुनरेव तु सा देवी परिभाष्य स्नुषां ततः ।
ऋषिमावाहयत्सत्या यथापूर्वमरिन्दम ॥ १.११५.१९ ॥
नंतर देवी सत्यवतीने आपल्या सुनेशी बोलून, हे अरिंदमा, पूर्वीप्रमाणे त्या ऋषीला बोलावून घेतले.
1.115.20
अम्बालिकां समाहूय तस्यां सत्यवती सुतम् ।
भूयो नियोजयामास सन्तानाय कुलस्य वै ॥ १.११५.२० ॥
अंबालिकेला बोलावून, कुलाच्या संततीसाठी सत्यवतीने तिच्याद्वारे पुन्हा एक पुत्र घडवून आणला.
1.115.21
विषण्णाम्बालिका साध्वी निषण्णा शयनोत्तमे ।
कोन्वेष्यतीति ध्यायन्ती नियतां संप्रतीक्षते ॥ १.११५.२१ ॥
दुःखी झालेली साध्वी अंबालिका उत्तम शय्येवर बसून "कोण येईल?" असा विचार करत संयमाने वाट पाहू लागली.
1.115.22
ततस्तेनैव विधिना महर्षिस्तामपद्यत ।
अम्बालिकामथाऽभ्यागादृषिं दृष्ट्वा च साऽपि तम् ॥ १.११५.२२ ॥
नंतर त्याच पद्धतीने त्या महर्षींनी तिच्याजवळ जाऊन तिला गाठले. अंबालिकाही त्या ऋषींना पाहून जवळ आली.
1.115.23
विवर्णा पाण्डुसंकाशा समपद्यत भारत ।
तां भीतां पाण्डुसंकाशां विषण्णां प्रेक्ष्य भारत ॥ १.११५.२३ ॥
हे भरतवंशजा, ती विवर्ण व फिकट झाली. हे भरता, घाबरलेली, फिकट व दुःखी अशी तिला पाहून.
1.115.24
व्यासः सत्यवतीपुत्र इदं वचनमब्रवीत् ।
यस्मात्पाण्डुत्वमापन्ना विरूपं प्रेक्ष्य मामिह ॥ १.११५.२४ ॥
सत्यवतीचा पुत्र व्यास हे वचन बोलला — "कारण इथे माझे विरूप रूप पाहून तू फिकट झालीस..."
1.115.25
तस्मादेष सुतस्ते वै पाण्डुरेव भविष्यति ।
नाम चास्यैतदेवेह भविष्यति शुभानने ॥ १.११५.२५ ॥
म्हणून तुझा हा पुत्र पाण्डूच होईल. हे शुभानने, येथे त्याचे नावही हेच होईल.
1.115.26
इत्युक्त्वा स निराक्रामद्भगवानृषिसत्तमः ।
ततो निष्क्रान्तमालोक्य सत्या पुत्रमथाऽब्रवीत् ॥ १.११५.२६ ॥
असे बोलून ते भगवान, ऋषिश्रेष्ठ निघून गेले. मग ते निघून गेलेले पाहून सत्या आपल्या पुत्राला म्हणाली.
1.115.27
कुमारो ब्रूहि मे पुत्र अप्यत्र भविता शुभः ।
शशंस स पुनर्मात्रे तस्य बालस्य पाण्डुताम् ॥ १.११५.२७ ॥
कुमारा, मला सांग, पुत्रा, येथेही काही शुभ होईल का? त्याने पुन्हा मातेला त्या बालकाच्या पाण्डुत्वाचे वर्णन केले.
1.115.28
भविष्यति सुविक्रान्तः कुमारो दिक्षु विश्रुतः ।
पाण्डुत्वं वर्णतस्तस्य मातृदोषाद्भविष्यति ॥ १.११५.२८ ॥
हा कुमार अत्यंत पराक्रमी होईल आणि दिशादिशांत प्रसिद्ध होईल. मातेच्या दोषामुळे त्याच्या वर्णात पाण्डुत्व येईल.
1.115.29
तस्य पुत्रा महेष्वासा भविष्यन्तीह पञ्च वै ।
इत्युक्त्वा मातरं तत्र सोऽभिवाद्य जगाम ह ॥ १.११५.२९ ॥
त्याला पाच पुत्र होतील, ते महान धनुर्धर होतील. असे म्हणून तेथे मातेला वंदन करून तो निघून गेला.
1.115.30
तं माता पुनरेवान्यमेकं पुत्रमयाचत ।
तथेति च महर्षिस्तां मातरं प्रत्यभाषत ॥ १.११५.३० ॥
मातेने त्याच्याकडे पुन्हा आणखी एक पुत्र मागितला. त्या महर्षीने त्या मातेला म्हटले, 'तसेच होईल.'
1.115.31
ततः कुमारं सा देवी प्राप्तकालमजीजनत् ।
पाण्डुलक्षणसंपन्नं दीप्यमानमिव श्रिया ॥ १.११५.३१ ॥
नंतर त्या देवीने योग्य वेळी एका कुमाराला जन्म दिला; तो पांडूच्या लक्षणांनी युक्त आणि तेजाने झळाळणारा होता.
1.115.32
यस्य पुत्रा महेष्वासा जज्ञिरे पञ्च पाण्डवाः ।
तयोर्जन्मक्रियाः सर्वा यथावदनुपूर्वशः ॥ १.११५.३२ ॥
ज्याला महान धनुर्धर पाच पांडव पुत्र झाले, त्या दोघींचे सर्व जन्मसंस्कार यथाविधी आणि क्रमाने पार पडले.
1.115.33
कारयामास वै भीष्मो ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
अन्धं दृष्ट्वाऽम्बिकापुत्रं जातं सत्यवती सुतम् ॥ १.११५.३३ ॥
वेदपारंगत ब्राह्मणांकडून भीष्मांनी (संस्कार) करवले. अंबिकेचा पुत्र आंधळा जन्मलेला पाहून सत्यवतीचा पुत्र…
1.115.34
कौसल्यार्थे समाहूय पुत्रमन्यमयाचत ।
अन्धोयमन्यमिच्छामि कौसल्यातनयं शुभम् ॥ १.११५.३४ ॥
कौसल्येसाठी बोलावून तिने दुसऱ्या पुत्राची याचना केली. "हा आंधळा आहे; मला कौसल्येचा शुभ पुत्र हवा आहे" असे.
1.115.35
एवमुक्तो महर्षिस्तां मातरं प्रत्यभाषत ।
नियता यदि कौसल्या भविष्यति पुनःशुभा ॥ १.११५.३५ ॥
असे म्हटल्यावर महर्षींनी त्या मातेला उत्तर दिले: "कौसल्या संयमी राहिली तर ती पुन्हा शुभ होईल."
1.115.36
भविष्यति कुमारोऽस्या धर्मशास्त्रार्थतत्ववित् ।
तां समाधाय वै भूयः स्नुषां सत्यवती पुनः ॥ १.११५.३६ ॥
तिला धर्मशास्त्राचा अर्थतत्त्वज्ञ असा एक पुत्र होईल. नंतर सत्यवतीने त्या सुनेला पुन्हा तयार करून…
1.115.37
ऋतुकाले ततो ज्येष्ठां वधूं तस्मै न्ययोजयत् ।
सा तु रूपं च गन्धं च महर्षेः प्रविचिन्त्य तं ॥ १.११५.३७ ॥
नंतर ऋतुकाळी ज्येष्ठ सुनेला त्याच्याकडे पाठवले नाही; पण त्या महर्षींचे रूप आणि गंध विचारात घेऊन—
1.115.38
नाकरोद्वचनं देव्या भयात्सुरसुतोपमा ।
ततःस्वैर्भूषणैर्दासीं भूषयित्वाऽप्सरोपमाम् ॥ १.११५.३८ ॥
देवीच्या भीतीने देवकन्येसारखी ती सून तिचे वचन पाळत नव्हती; मग स्वतःच्या दागिन्यांनी एका दासीला अप्सरेसारखे सजवून—
1.115.39
प्रेषयामास कृष्णाय ततः काशिपतेः सुता ।
सा तं त्वृषिमनुप्राप्तं प्रत्युद्गम्याभिवाद्य च ॥ १.११५.३९ ॥
नंतर काशिराजाची कन्या त्या दासीला कृष्णाकडे (व्यासांकडे) पाठवती झाली. तो ऋषी आल्यावर ती पुढे जाऊन त्यांना अभिवादन करती झाली.
1.115.40
संविवेशाभ्यनुज्ञाता सत्कृत्योपचचार ह ।
वाग्भावोपप्रदानेन गात्रसंस्पर्शनेन च ॥ १.११५.४० ॥
परवानगी मिळाल्यावर ती त्यांच्याजवळ गेली, सत्कार करून सेवा केली; गोड बोलण्याने, हावभावाने आणि अंगस्पर्शाने (त्यांना संतुष्ट केले).
1.115.41
कामोपभोगेन रहस्तस्यां तुष्टिमगादृषिः ।
तया सहोषितो राजन्महर्षिः संशितव्रतः ॥ १.११५.४१ ॥
कामोपभोगाने एकांतात त्यांना तिच्यात समाधान लाभले. हे राजा! कठोर व्रती त्या महर्षींनी तिच्यासोबत वास केला.
1.115.42
उत्तिष्ठन्नब्रवीदेनामभुजिष्या भविष्यसि ।
अयं च ते शुभे गर्भः श्रेयानुदरमागतः।
धर्मात्मा भविता लोके सर्वबुद्धिमतां वरः ॥ १.११५.४२ ॥
उठताना त्यांनी तिला म्हटले: "तू दासी होणार नाहीस, स्वतंत्र स्त्री होशील. हे शुभे! तुझ्या उदरात हा श्रेष्ठ गर्भ आला आहे; तो धर्मात्मा होईल आणि जगात सर्व बुद्धिमानांत श्रेष्ठ ठरेल."
1.115.43
स जज्ञे विदुरो नाम कृष्णद्वैपायनात्मजः ।
धृतराष्ट्रस्य वै भ्राता पाण्डोश्चैव महात्मनः ॥ १.११५.४३ ॥
तो विदुर नावाने जन्मला; कृष्णद्वैपायनाचा पुत्र असलेला तो धृतराष्ट्राचा आणि महात्मा पाण्डूचाही भाऊ होता.
1.115.44
धर्मो विदुररूपेण शापात्तस्य महात्मनः ।
माण्डव्यस्यार्थतत्त्वज्ञः कामक्रोधविवर्जितः ॥ १.११५.४४ ॥
महात्मा माण्डव्याच्या शापामुळे धर्मच विदुराच्या रूपात आला; तो अर्थतत्त्व जाणणारा आणि काम-क्रोधरहित होता.
1.115.45
कृष्णद्वैपायनोऽप्येतत्सत्यवत्यै न्यवेदयत् ।
प्रलम्भमात्मनश्चैव शूद्रायाः पुत्रजन्म च ॥ १.११५.४५ ॥
कृष्णद्वैपायनानेही हे सत्यवतीला सांगितले — स्वतःच्या फसवणुकीची आणि शूद्र स्त्रीपासून पुत्रजन्माची बातमी.
1.115.46
स धर्मस्यानृणो भूत्वा पुनर्मात्रा समेत्य च ।
तस्यै गर्भं समावेद्य तत्रैवान्तरधीयत ॥ १.११५.४६ ॥
तो धर्माच्या ऋणातून मुक्त होऊन मातेला पुन्हा भेटला, तिला गर्भाची वार्ता सांगून तेथेच अदृश्य झाला.
1.115.47
एते विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रे द्वैपायनादपि ।
जज्ञिरे देवगर्भाभाः कुरुवंशविवर्धनाः ॥ १.११५.४७ ॥
विचित्रवीर्याच्या क्षेत्रात (पत्न्यांच्या ठायी) द्वैपायनापासूनही हे जन्मले; देवगर्भांसारखे तेजस्वी, कुरुवंश वाढवणारे.