महाभारत · अध्याय 1.118
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.118.1
धृतराष्ट्रे च पाण्डौ च विदुरे च महात्मनि ।
एषु त्रिषु कुमारेषु जातेषु कुरुजाङ्गलम्।
कुरवोऽथ कुरुक्षेत्रं त्रयमेतदवर्धत ॥ १.११८.१ ॥
धृतराष्ट्र, पाण्डु और महात्मा विदुर, इन तीन राजकुमारों के जन्म लेने पर कुरुजाङ्गल, कुरु और कुरुक्षेत्र — ये तीनों बढ़ने लगे।
1.118.2
ऊर्ध्वसस्याऽभवद्भूमिः सस्यानि फलवन्ति च ।
यथर्तुवर्षी पर्जन्यो बहुपुष्पफला द्रुमाः ॥ १.११८.२ ॥
भूमि पर फसलें ऊँची उठीं और फल-युक्त हो गईं; मेघ ऋतु के अनुसार बरसे, और वृक्ष बहुत फूलों और फलों वाले हो गए।
1.118.3
वाहनानि प्रहृष्टानि मुदिता मृगपक्षिणः ।
गन्धवन्ति च माल्यानि रसवन्ति फलानि च ॥ १.११८.३ ॥
वाहन प्रसन्न हो उठे, मृग और पक्षी आनन्दित हुए; मालाएँ सुगन्धित हो गईं और फल रसीले हो गए।
1.118.4
वणिग्भिश्चान्वकीर्यन्त नगराण्यथ शिल्पिभिः ।
शूराश्च कृतविद्याश्च सन्तश्च सुखिनोऽभवन् ॥ १.११८.४ ॥
फिर नगर व्यापारियों और शिल्पियों से भर गए; शूर और विद्वान तथा सज्जन लोग सुखी हो गए।
1.118.5
नाभवन्दस्यवः केचिन्नाधर्मरुचयो जनाः ।
प्रदेशेष्वपि राष्ट्राणां कृतं युगमवर्तत ॥ १.११८.५ ॥
कोई दस्यु नहीं रहे, न अधर्म में रुचि रखने वाले लोग रहे; राष्ट्रों के प्रदेशों में भी कृत-युग ही प्रवर्तित हुआ।
1.118.6
धर्मक्रिया यज्ञशीलाः सत्यव्रतपरायणाः ।
अन्योन्यप्रीतिसंयुक्ता व्यवर्धन्त प्रजास्तदा ॥ १.११८.६ ॥
धर्म-कर्म करने वाले, यज्ञ-परायण और सत्य-व्रत में निष्ठ, परस्पर प्रेम से जुड़े हुए — उस समय प्रजा फलने-फूलने लगी।
1.118.7
मानक्रोधविहीनाश्च नरा लोभविवर्जिताः ।
अन्योन्यमभ्यनन्दन्त धर्मोत्तरमवर्तत ॥ १.११८.७ ॥
मान और क्रोध से रहित, लोभ से मुक्त मनुष्य एक-दूसरे का आदर करते थे; धर्म सर्वोपरि होकर चलता था।
1.118.8
तन्महोदधिवत्पूर्णं नगरं वै व्यरोचत ।
द्वारतोरणनिर्यूहैर्युक्तमभ्रचयोपमैः ॥ १.११८.८ ॥
वह नगर महासागर के समान परिपूर्ण होकर शोभित हुआ, द्वारों, तोरणों और छज्जों से युक्त, मेघों के समूह जैसे।
1.118.9
प्रसादशतसंबाधं महेन्द्रपुरसन्निभम् ।
नदीषु वनखण्डेषु वापीपल्वलसानुषु।
काननेषु च रम्येषु विजह्रुर्मुदिता जनाः ॥ १.११८.९ ॥
सैकड़ों भवनों से भरा, इन्द्रपुरी के समान वह नगर था। नदियों, वन-खंडों, बावड़ियों और तालाबों के किनारों पर तथा रमणीय वनों में आनंदित लोग विहार करते थे।
1.118.10
उत्तरैः कुरुभिः सार्धं दक्षिणाः कुरवस्तथा ।
विस्पर्धमाना व्यचरंस्तथा देवर्षिचारणैः ॥ १.११८.१० ॥
उत्तर कुरुओं के साथ और दक्षिण कुरुओं के साथ, वे प्रतिस्पर्धा करते हुए विचरते थे, तथा देवर्षियों और चारणों के साथ भी।
1.118.11
नाभवत्कृपणः कश्चिन्नाभवन्विधवाः स्त्रियः ।
तस्मिञ्जनपदे रम्ये कुरुभिर्बहुलीकृते ॥ १.११८.११ ॥
उस रमणीय जनपद में, जो कुरुओं से समृद्ध हो गया था, कोई दीन न था, और स्त्रियाँ विधवा न थीं।
1.118.12
कूपारामसभावाप्यो ब्राह्मणावसथास्तथा ।
बभूवुः सर्वर्द्धियुतास्तस्मिन्राष्ट्रे सदोत्सवाः ॥ १.११८.१२ ॥
उस राष्ट्र में कूप, उद्यान, सभाभवन और जलाशय, तथा ब्राह्मणों के आवास, सब प्रकार की समृद्धि से युक्त थे, और वहाँ सदा उत्सव होते रहते थे।
1.118.13
भीष्मेण धर्मतो राजन्सर्वतः परिरक्षिते ।
बभूव रमणीयश्च चैत्ययूपशताङ्कितः ॥ १.११८.१३ ॥
हे राजन्, भीष्म द्वारा धर्मपूर्वक सब ओर से भली-भाँति रक्षित होकर वह देश रमणीय हो गया, जो सैकड़ों चैत्यों और यूपों से अंकित था।
1.118.14
स देशः परराष्ट्राणि विमृज्याभिप्रवर्धितः ।
भीष्मेण विहितं राष्ट्रे धर्मचक्रमवर्तत ॥ १.११८.१४ ॥
उस देश ने शत्रु-राज्यों को मिटाकर उन्नति की, और भीष्म द्वारा राज्य में स्थापित धर्मचक्र चलने लगा।
1.118.15
क्रियमाणेषु कृत्येषु कुमाराणां महात्मनाम् ।
पौरजानपदाः सर्वे बभूवुः परमोत्सुकाः ॥ १.११८.१५ ॥
महात्मा राजकुमारों के संस्कार और कर्तव्य-कर्म सम्पन्न होते समय नगर और जनपद के सभी लोग अत्यन्त उत्सुक हो गए।
1.118.16
गृहेषु कुरुमुख्यानां पौराणां च नराधिप ।
दीयतां भुज्यतां चेति वाचोऽश्रूयन्त सर्वशः ॥ १.११८.१६ ॥
हे नरपति, कुरुश्रेष्ठों और नगरवासियों के घरों में सर्वत्र यह वाणी सुनाई देती थी कि 'दिया जाए' और 'खाया जाए'।
1.118.17
धृतराष्ट्रश्च पाण्डुश्च विदुरश्च महामतिः ।
जन्मप्रभृति भीष्मेण पुत्रवत्परिपालिताः ॥ १.११८.१७ ॥
धृतराष्ट्र, पाण्डु और महामति विदुर, इन सबका जन्म से ही भीष्म ने पुत्रवत् पालन किया था।
1.118.18
संस्कारैः संस्कृतास्ते तु व्रताध्ययनसंयुताः ।
श्रमव्यायामकुशलाः समपद्यन्त यौवनम् ॥ १.११८.१८ ॥
संस्कारों से संस्कृत होकर, व्रत और अध्ययन में लगे वे श्रम और व्यायाम में कुशल हो गए और यौवन को प्राप्त हुए।
1.118.19
धनुर्वेदे च वेदे च गदायुद्धेऽसिचर्मणि ।
तथैव गजशिक्षायां नीतिशास्त्रेषु पारगाः ॥ १.११८.१९ ॥
धनुर्वेद में और वेद में, गदायुद्ध में, तलवार और ढाल में, उसी प्रकार हाथी-शिक्षा में और नीतिशास्त्रों में वे पारंगत थे।
1.118.20
इतिहासपुराणेषु नानाशिक्षासु बोधिताः ।
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञाः सर्वत्र कृतनिश्चयाः ॥ १.११८.२० ॥
इतिहास और पुराणों में, विविध शिक्षाओं में वे शिक्षित किए गए थे; वेद और वेदांगों के तत्त्व को जानने वाले, सर्वत्र दृढ़निश्चयी थे।
1.118.21
वैदिकाध्ययने युक्तो नीतिशास्त्रेषु पारगः ।
भीष्मेण राजा कौरव्यो धृतराष्ट्रोऽभिषेचितः ॥ १.११८.२१ ॥
वैदिक अध्ययन में लगे, नीतिशास्त्रों में पारंगत कौरव राजा धृतराष्ट्र को भीष्म ने अभिषिक्त किया।
1.118.22
धनुर्वेदेऽश्वपृष्ठे च गदायुद्धेऽसिचर्मणि ।
तथैव गजशिक्षायामस्त्रेषु विविधेषु च ॥ १.११८.२२ ॥
धनुर्वेद में, अश्वारोहण में, गदायुद्ध में, तलवार और ढाल में, उसी प्रकार हाथी-शिक्षा में और विविध अस्त्रों में।
1.118.23
अर्थधर्मप्रधानासु विद्यासु विविधासु च ।
गतः पारं यदा पाण्डुस्तदा सेनापतिः कृतः ॥ १.११८.२३ ॥
अर्थ और धर्म से प्रधान विविध विद्याओं में जब पाण्डु पारंगत हो गए, तब उन्हें सेनापति बनाया गया।
1.118.24
पाण्डुर्धनुषि विक्रान्तो नरेष्वभ्यदिकोऽभवत् ।
अन्येभ्यो बलवानासीद्धृतराष्ट्रो महीपतिः ॥ १.११८.२४ ॥
पाण्डु धनुर्विद्या में पराक्रमी होकर मनुष्यों में सबसे आगे निकला; और धृतराष्ट्र राजा दूसरों से अधिक बलवान था।
1.118.25
अमात्यो मनुजेन्द्रस्य बाल एव यशस्विनः ।
भीष्मेण सर्वधर्माणां प्रणेता विदुरः कृतः ॥ १.११८.२५ ॥
यशस्वी मनुजेन्द्र का मंत्री बाल्यकाल से ही था, और भीष्म ने विदुर को समस्त धर्मों का मार्गदर्शक नियुक्त किया।
1.118.26
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो बुद्धिमेधापटुर्युवा ।
भावेनागमयुक्तेन सर्वं वेदयते जगत् ॥ १.११८.२६ ॥
समस्त शास्त्रों के अर्थ का तत्त्व जानने वाले, बुद्धि और स्मृति में निपुण, युवा विदुर अपने स्वभाव और शास्त्र-सम्मत ज्ञान से संसार को सब कुछ समझाते थे।
1.118.27
त्रिषु लोकेषु न त्वासीत्कश्चिद्विदुरसंमितः ।
धर्मनित्यस्तथा राजन्धर्मं च परमं गतः ॥ १.११८.२७ ॥
हे राजन, तीनों लोकों में विदुर के समान कोई नहीं था; वे धर्म में नित्य स्थित थे और परम धर्म को प्राप्त हो गए थे।
1.118.28
प्रनष्टं शान्तनोर्वंशं समीक्ष्य पुनरुद्धृतम् ।
ततो निर्वचनं लोके सर्वराष्ट्रेष्ववर्तत ॥ १.११८.२८ ॥
शान्तनु का वंश लगभग नष्ट हो गया था, पर फिर से उबर आया देखकर, तब संसार में और सभी राज्यों में निर्णय-घोषणा होने लगी।
1.118.29
वीरसूनां काशिसुते देशानां कुरुजाङ्गलम् ।
सर्वध्रमविदां भीष्मः पुराणां गजसाह्वयम् ॥ १.११८.२९ ॥
हे काशी की पुत्री के पुत्र, वीर माताओं वाले देशों में कुरुजांगल, और सर्वधर्मज्ञों के नगरों में गजसाह्वय (हस्तिनापुर) भीष्म (के द्वारा चुना गया)।
1.118.30
धृतराष्ट्रस्त्वचक्षुष्ट्वाद्रज्यं न प्रत्यपद्यत ।
पारसवत्वाद्विदुरो राजा पाण्डुर्बभूव ह ॥ १.११८.३० ॥
परन्तु अंधे होने के कारण धृतराष्ट्र को राज्य प्राप्त नहीं हुआ; और पारशव होने के कारण विदुर राजा नहीं बने, इसलिए पाण्डु राजा हुए।
1.118.31
अथ शुश्राव विप्रेभ्यः कुन्तिभोजमहीपतेः ।
रूपयौवनसंपन्नां सुतां सागरगासुतः ॥ १.११८.३१ ॥
तब गंगापुत्र ने ब्राह्मणों से सुना कि कुन्तिभोज नामक पृथ्वीपति की पुत्री रूप और यौवन से संपन्न है।
1.118.32
सुबलस्य च कल्याणीं गान्धाराधिपतेः सुताम् ।
सुतां च मद्रराजस्य रूपेणाप्रतिमां भुवि ॥ १.११८.३२ ॥
और सुबल की कल्याणी, गान्धारराज की पुत्री, तथा मद्रराज की पुत्री, जो पृथ्वी पर रूप में अनुपम थी, (इन दोनों के विषय में भी उसने सुना)।
1.118.33
कदाचिदथ गाङ्गेयः सर्वनीतिमतां वरः ।
विदुरं धर्मतत्त्वज्ञं वाक्यमाह यथोचितम् ॥ १.११८.३३ ॥
एक बार तब गंगापुत्र भीष्म, जो सभी नीति जानने वालों में श्रेष्ठ थे, धर्म के तत्त्व को जानने वाले विदुर से उचित वचन बोले।