महाभारत · अध्याय 1.118
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.118.1
धृतराष्ट्रे च पाण्डौ च विदुरे च महात्मनि ।
एषु त्रिषु कुमारेषु जातेषु कुरुजाङ्गलम्।
कुरवोऽथ कुरुक्षेत्रं त्रयमेतदवर्धत ॥ १.११८.१ ॥
धृतराष्ट्र, पाण्डु आणि महात्मा विदुर हे तीन राजपुत्र जन्मास आल्यावर कुरुजाङ्गल, कुरू आणि कुरुक्षेत्र — ही तिन्ही वाढली.
1.118.2
ऊर्ध्वसस्याऽभवद्भूमिः सस्यानि फलवन्ति च ।
यथर्तुवर्षी पर्जन्यो बहुपुष्पफला द्रुमाः ॥ १.११८.२ ॥
जमिनीवर पिके उंच वाढली व फलवंत झाली; मेघ ऋतुनुसार पाऊस पाडू लागला; वृक्ष पुष्कळ फुलांनी व फळांनी भरले.
1.118.3
वाहनानि प्रहृष्टानि मुदिता मृगपक्षिणः ।
गन्धवन्ति च माल्यानि रसवन्ति फलानि च ॥ १.११८.३ ॥
वाहने हर्षित झाली, मृग व पक्षी आनंदले; माळा सुगंधी झाल्या आणि फळे रसाळ झाली.
1.118.4
वणिग्भिश्चान्वकीर्यन्त नगराण्यथ शिल्पिभिः ।
शूराश्च कृतविद्याश्च सन्तश्च सुखिनोऽभवन् ॥ १.११८.४ ॥
मग नगरे व्यापाऱ्यांनी व कारागिरांनी भरली; शूर, विद्वान व सज्जन सुखी झाले.
1.118.5
नाभवन्दस्यवः केचिन्नाधर्मरुचयो जनाः ।
प्रदेशेष्वपि राष्ट्राणां कृतं युगमवर्तत ॥ १.११८.५ ॥
कोणी दरोडेखोर नव्हते, अधर्मप्रिय लोकही नव्हते; राष्ट्रांच्या प्रदेशांतही कृतयुगच प्रवर्तले.
1.118.6
धर्मक्रिया यज्ञशीलाः सत्यव्रतपरायणाः ।
अन्योन्यप्रीतिसंयुक्ता व्यवर्धन्त प्रजास्तदा ॥ १.११८.६ ॥
धर्मकर्म करणारे, यज्ञशील, सत्यव्रतपरायण व परस्पर प्रेमाने युक्त असे लोक तेव्हा वाढू लागले.
1.118.7
मानक्रोधविहीनाश्च नरा लोभविवर्जिताः ।
अन्योन्यमभ्यनन्दन्त धर्मोत्तरमवर्तत ॥ १.११८.७ ॥
मान आणि क्रोध नसलेले, लोभ सोडलेले लोक एकमेकांचे स्वागत करीत; धर्मच सर्वोपरि राहिला.
1.118.8
तन्महोदधिवत्पूर्णं नगरं वै व्यरोचत ।
द्वारतोरणनिर्यूहैर्युक्तमभ्रचयोपमैः ॥ १.११८.८ ॥
ते नगर महासागरासारखे परिपूर्ण होऊन शोभले; दारे, तोरणे आणि पुढे आलेल्या छज्जांनी ते ढगांच्या राशींसारखे दिसत होते.
1.118.9
प्रसादशतसंबाधं महेन्द्रपुरसन्निभम् ।
नदीषु वनखण्डेषु वापीपल्वलसानुषु।
काननेषु च रम्येषु विजह्रुर्मुदिता जनाः ॥ १.११८.९ ॥
शेकडो प्रासादांनी गजबजलेले, इंद्रपुरीसारखे ते नगर होते; नद्यांकाठी, वनराईंत, विहिरी-तळ्यांच्या कडांवर आणि रमणीय अरण्यांत लोक आनंदाने विहार करीत.
1.118.10
उत्तरैः कुरुभिः सार्धं दक्षिणाः कुरवस्तथा ।
विस्पर्धमाना व्यचरंस्तथा देवर्षिचारणैः ॥ १.११८.१० ॥
उत्तर कुरूंशी आणि दक्षिण कुरूंशी स्पर्धा करीत ते संचार करीत; देवर्षी आणि चारणांसोबतही तसेच.
1.118.11
नाभवत्कृपणः कश्चिन्नाभवन्विधवाः स्त्रियः ।
तस्मिञ्जनपदे रम्ये कुरुभिर्बहुलीकृते ॥ १.११८.११ ॥
कुरूंनी समृद्ध केलेल्या त्या रमणीय जनपदात कोणी दीन नव्हता आणि स्त्रिया विधवा नव्हत्या.
1.118.12
कूपारामसभावाप्यो ब्राह्मणावसथास्तथा ।
बभूवुः सर्वर्द्धियुतास्तस्मिन्राष्ट्रे सदोत्सवाः ॥ १.११८.१२ ॥
त्या राष्ट्रात विहिरी, उद्याने, सभागृहे, जलाशय आणि ब्राह्मणांची निवासस्थाने सर्व समृद्धीने युक्त होती; तेथे सदैव उत्सव होत असत.
1.118.13
भीष्मेण धर्मतो राजन्सर्वतः परिरक्षिते ।
बभूव रमणीयश्च चैत्ययूपशताङ्कितः ॥ १.११८.१३ ॥
हे राजा, भीष्मांनी धर्मानुसार सर्व बाजूंनी उत्तम रक्षण केलेला तो देश, शेकडो चैत्य आणि यूपांनी चिन्हांकित होऊन रमणीय झाला.
1.118.14
स देशः परराष्ट्राणि विमृज्याभिप्रवर्धितः ।
भीष्मेण विहितं राष्ट्रे धर्मचक्रमवर्तत ॥ १.११८.१४ ॥
त्या देशाने परराष्ट्रांचा नाश करून उत्कर्ष साधला; भीष्मांनी राज्यात स्थापलेले धर्मचक्र प्रवर्तित झाले.
1.118.15
क्रियमाणेषु कृत्येषु कुमाराणां महात्मनाम् ।
पौरजानपदाः सर्वे बभूवुः परमोत्सुकाः ॥ १.११८.१५ ॥
महात्मा राजपुत्रांचे संस्कार व कर्तव्यकर्मे चालू असताना नगरवासी व जनपदवासी सर्व अत्यंत उत्सुक झाले.
1.118.16
गृहेषु कुरुमुख्यानां पौराणां च नराधिप ।
दीयतां भुज्यतां चेति वाचोऽश्रूयन्त सर्वशः ॥ १.११८.१६ ॥
हे नराधिपा, कुरुश्रेष्ठांच्या आणि नगरवासीयांच्या घरांत सर्वत्र 'द्या, खा' अशी वाणी ऐकू येत होती.
1.118.17
धृतराष्ट्रश्च पाण्डुश्च विदुरश्च महामतिः ।
जन्मप्रभृति भीष्मेण पुत्रवत्परिपालिताः ॥ १.११८.१७ ॥
धृतराष्ट्र, पाण्डु आणि महामती विदुर — यांचे जन्मापासून भीष्मांनी पुत्राप्रमाणे पालन केले.
1.118.18
संस्कारैः संस्कृतास्ते तु व्रताध्ययनसंयुताः ।
श्रमव्यायामकुशलाः समपद्यन्त यौवनम् ॥ १.११८.१८ ॥
संस्कारांनी संस्कारित होऊन, व्रत व अध्ययनात रमलेले ते श्रम व व्यायामात कुशल होऊन यौवनात आले.
1.118.19
धनुर्वेदे च वेदे च गदायुद्धेऽसिचर्मणि ।
तथैव गजशिक्षायां नीतिशास्त्रेषु पारगाः ॥ १.११८.१९ ॥
धनुर्वेदात, वेदात, गदायुद्धात, तलवार व ढालीत, तसेच गजशिक्षेत आणि नीतिशास्त्रांत ते पारंगत झाले.
1.118.20
इतिहासपुराणेषु नानाशिक्षासु बोधिताः ।
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञाः सर्वत्र कृतनिश्चयाः ॥ १.११८.२० ॥
इतिहास-पुराणांत आणि विविध शिक्षणांत ते शिकविले गेले; वेद व वेदांगांचे तत्त्व जाणणारे, सर्वत्र निश्चयी झाले.
1.118.21
वैदिकाध्ययने युक्तो नीतिशास्त्रेषु पारगः ।
भीष्मेण राजा कौरव्यो धृतराष्ट्रोऽभिषेचितः ॥ १.११८.२१ ॥
वैदिक अध्ययनात रमलेला, नीतिशास्त्रात पारंगत कौरव राजा धृतराष्ट्र याला भीष्माने अभिषेक केला.
1.118.22
धनुर्वेदेऽश्वपृष्ठे च गदायुद्धेऽसिचर्मणि ।
तथैव गजशिक्षायामस्त्रेषु विविधेषु च ॥ १.११८.२२ ॥
धनुर्वेदात, अश्वपृष्ठावर, गदायुद्धात, तलवार व ढालीत, तसेच गजशिक्षेत आणि विविध अस्त्रांत.
1.118.23
अर्थधर्मप्रधानासु विद्यासु विविधासु च ।
गतः पारं यदा पाण्डुस्तदा सेनापतिः कृतः ॥ १.११८.२३ ॥
अर्थ-धर्मप्रधान विविध विद्यांत पांडू पारंगत झाला, तेव्हा त्याला सेनापती केले गेले.
1.118.24
पाण्डुर्धनुषि विक्रान्तो नरेष्वभ्यदिकोऽभवत् ।
अन्येभ्यो बलवानासीद्धृतराष्ट्रो महीपतिः ॥ १.११८.२४ ॥
धनुर्विद्येत पराक्रमी पांडू माणसांत अग्रगण्य झाला; आणि धृतराष्ट्र इतरांपेक्षा बलवान राजा होता.
1.118.25
अमात्यो मनुजेन्द्रस्य बाल एव यशस्विनः ।
भीष्मेण सर्वधर्माणां प्रणेता विदुरः कृतः ॥ १.११८.२५ ॥
यशस्वी मनुजेंद्राचा अमात्य बाल्यापासूनच होता; भीष्मांनी विदुरांना सर्व धर्मांचे मार्गदर्शक नेमले.
1.118.26
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो बुद्धिमेधापटुर्युवा ।
भावेनागमयुक्तेन सर्वं वेदयते जगत् ॥ १.११८.२६ ॥
सर्वशास्त्रार्थाचे तत्त्व जाणणारा, बुद्धी व स्मरणशक्तीत निपुण तरुण; आपल्या स्वभावाने व आगमयुक्त ज्ञानाने त्याने जगाला सर्व काही सांगितले.
1.118.27
त्रिषु लोकेषु न त्वासीत्कश्चिद्विदुरसंमितः ।
धर्मनित्यस्तथा राजन्धर्मं च परमं गतः ॥ १.११८.२७ ॥
हे राजा, त्रिलोकात विदुरांच्या बरोबरीचा कोणी नव्हता; ते धर्मात नित्य स्थिर होते आणि परम धर्माला प्राप्त झाले.
1.118.28
प्रनष्टं शान्तनोर्वंशं समीक्ष्य पुनरुद्धृतम् ।
ततो निर्वचनं लोके सर्वराष्ट्रेष्ववर्तत ॥ १.११८.२८ ॥
शंतनूचा वंश नष्ट झाला असे पाहून आणि तो पुन्हा उद्धरलेला पाहून, मग लोकात आणि सर्व राष्ट्रांत निर्णयाची घोषणा होऊ लागली.
1.118.29
वीरसूनां काशिसुते देशानां कुरुजाङ्गलम् ।
सर्वध्रमविदां भीष्मः पुराणां गजसाह्वयम् ॥ १.११८.२९ ॥
हे काशीकन्येच्या पुत्रा, वीरमातांच्या देशांत कुरुजांगल, आणि सर्वधर्मज्ञांच्या नगरांत गजसाह्वय (हस्तिनापूर) — हे भीष्मांनी निवडले.
1.118.30
धृतराष्ट्रस्त्वचक्षुष्ट्वाद्रज्यं न प्रत्यपद्यत ।
पारसवत्वाद्विदुरो राजा पाण्डुर्बभूव ह ॥ १.११८.३० ॥
परंतु आंधळेपणामुळे धृतराष्ट्राला राज्य मिळाले नाही; पारशव असल्यामुळे विदुर राजा झाले नाहीत; म्हणून पांडू राजा झाला.
1.118.31
अथ शुश्राव विप्रेभ्यः कुन्तिभोजमहीपतेः ।
रूपयौवनसंपन्नां सुतां सागरगासुतः ॥ १.११८.३१ ॥
तेव्हा गंगापुत्राने ब्राह्मणांकडून कुन्तिभोज महीपतीची रूप-यौवनसंपन्न कन्या असल्याचे ऐकले.
1.118.32
सुबलस्य च कल्याणीं गान्धाराधिपतेः सुताम् ।
सुतां च मद्रराजस्य रूपेणाप्रतिमां भुवि ॥ १.११८.३२ ॥
सुबलाची कल्याणी, गांधाराधिपतीची कन्या आणि मद्रराजाची कन्या, जी पृथ्वीवर रूपात अतुलनीय होती — यांच्याविषयीही त्याने ऐकले.
1.118.33
कदाचिदथ गाङ्गेयः सर्वनीतिमतां वरः ।
विदुरं धर्मतत्त्वज्ञं वाक्यमाह यथोचितम् ॥ १.११८.३३ ॥
एकदा सर्व नीतिमानांमध्ये श्रेष्ठ असलेले गांगेय भीष्म, धर्मतत्त्वज्ञ विदुराला योग्य वचन बोलले.