महाभारत · अध्याय 1.123
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.123.1
धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातः स्वबाहुविजितं धनम् ।
भीष्माय सत्यवत्यै च मात्रे चोपजहार सः ॥ १.१२३.१ ॥
धृतराष्ट्राची अनुमती घेऊन त्याने आपल्या बाहुबलाने जिंकलेले धन भीष्माला आणि आपली माता सत्यवती हिला अर्पण केले.
1.123.2
विदुराय च वै पाण्डुः प्रेषयामास तद्धनम् ।
सुहृदश्चापि धर्मात्मा धनेन समतर्पयत् ॥ १.१२३.२ ॥
पांडूने ते धन विदुराकडेही पाठवले; त्या धर्मात्म्याने आपल्या मित्रांनाही धनाने पूर्ण संतुष्ट केले.
1.123.3
ततः सत्यवतीं भीष्मं कौसल्यां च यशस्विनीम् ।
शुभैः पाण्डुर्जितैरर्थैस्तोषयामास भारत ॥ १.१२३.३ ॥
मग, हे भारता, पांडूने जिंकलेल्या शुभ धनांनी सत्यवती, भीष्म आणि यशस्विनी कौसल्या यांना संतुष्ट केले.
1.123.4
ननन्द माता कौसल्या तमप्रतिमतेजसम् ।
जयन्तमिव पौलोमी परिष्वज्य नर्षभम् ॥ १.१२३.४ ॥
अप्रतिम तेजस्वी त्या नरश्रेष्ठाला आलिंगन देऊन माता कौसल्या आनंदली, जसे जयंताला आलिंगन देऊन पौलोमी आनंदली होती.
1.123.5
तस्य वीरस्य विक्रान्तैः सहस्रशतदक्षिणैः ।
अश्वमेधशतैरीजे धृतराष्ट्रो महामखैः ॥ १.१२३.५ ॥
त्या वीराच्या पराक्रमामुळे धृतराष्ट्राने हजारो-शेकडो दक्षिणांसह शेकडो अश्वमेध आणि महायज्ञ केले.
1.123.6
संप्रयुक्तस्तु कुन्त्या च माद्र्या च भरतर्षभ ।
जिततन्द्रीस्तदा पाण्डुर्बभूव वनगोचरः ॥ १.१२३.६ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, कुंती आणि माद्री यांच्यासह एकत्र होऊन तेव्हा पांडू थकव्यापासून मुक्त होऊन वनवासी झाला.
1.123.7
हित्वा प्रासादनिलयं शुभानि शयनानि च ।
अरण्यनित्यः सततं बभूव मृगयापरः ॥ १.१२३.७ ॥
राजवाडयातील निवास आणि सुंदर शय्या सोडून तो सतत अरण्यातच राहू लागला आणि शिकारीत मग्न झाला.
1.123.8
स चरन्दक्षिणं पार्श्वं रम्यं हिमवतो गिरः ।
उवास गिरिपृष्ठेषु महाशालवनेषु च ॥ १.१२३.८ ॥
हिमालयाच्या रमणीय दक्षिण उतारावर फिरत तो पर्वतशिखरांवर आणि विशाल शाल वनांत राहिला.
1.123.9
रराज कुन्त्या माद्र्या च पाण्डुः सह वने चरन् ।
करेण्वोरिव मध्यस्थः श्रीमान्पौरन्दरो गजः ॥ १.१२३.९ ॥
कुंती आणि माद्रीसह वनात फिरणारा पांडू, दोन हत्तिणींच्या मध्ये उभा असलेल्या इंद्राच्या श्रीमंत गजासारखा शोभला.
1.123.10
भारतं सह भार्याभ्यां खङ्गबाणधनुर्धरम् ।
विचित्रकवचं वीरं परमास्त्रविदं नृपम्।
देवोऽयमित्यमन्यन्त चरन्तं वनवासिनः ॥ १.१२३.१० ॥
दोन भार्यांसह, तलवार-बाण-धनुष्य धारण करून, विचित्र कवच घालून, परम अस्त्रे जाणणारा तो वीर भरतवंशी राजा फिरताना पाहून वनवासींना वाटले, हा तर देवच आहे.
1.123.11
तस्य कामांश्च भोगांश्च नरा नित्यमतन्द्रिताः ।
उपजह्रुर्वनान्तेषु धृतराष्ट्रेण चोदिताः ॥ १.१२३.११ ॥
धृतराष्ट्राच्या प्रेरणेने माणसे आळस न करता सदा वनप्रदेशात त्याच्यासाठी इच्छित वस्तू आणि भोगसामग्री आणत.
1.123.12
तदासाद्य महारण्यं मृगव्यालनिषेवितम् ।
तत्र मैथुनकालस्थं ददर्श मृगयूथपम् ॥ १.१२३.१२ ॥
मग मृग आणि हिंस्र पशूंनी भरलेल्या त्या महारण्यात पोहोचून त्याने तेथे मैथुनकाळात असलेला एक मृगयूथपती पाहिला.
1.123.13
ततस्तं च मृगीं चैव रुक्मपुङ्खैः सुपत्रिभिः ।
निर्बिभेद शरैस्तीक्ष्णैः पाण्डुः पञ्चभिराशुगैः ॥ १.१२३.१३ ॥
तेव्हा पांडूने सोन्याचे पुंख आणि सुंदर पिसे असलेल्या तीक्ष्ण, वेगवान पाच बाणांनी त्या हरणाला आणि हरिणीला भेदले.
1.123.14
स च राजन्महातेजा ऋषिपुत्रस्तपोधनः ।
भार्यया सह तेजस्वी मृगरूपेण सङ्गतः ॥ १.१२३.१४ ॥
हे राजा, तो महातेजस्वी, तपोधन ऋषिपुत्र पत्नीसह मृगरूपात संगत होता.
1.123.15
स संयुक्तस्तया मृग्या मानुषीं वाचमीरयन् ।
क्षणेन पतितो भूमौ विललापातुरो मृगः ॥ १.१२३.१५ ॥
त्या हरिणीशी संयुक्त असलेला तो हरिण मानवी वाणीत बोलत क्षणात भूमीवर कोसळला आणि आर्त होऊन विलाप करू लागला.
1.123.16
काममन्युवशं प्राप्ता बुद्ध्यन्तरगता अपि ।
वर्जयन्ति नृशंसानि पापेष्वपि रता नराः ॥ १.१२३.१६ ॥
काम आणि क्रोधाच्या वशात पडलेले, बुद्धी ढळलेले असले तरी, पापात रमलेले मानवही क्रूर कर्मे टाळतात.
1.123.17
न विधिं ग्रसते प्रज्ञा प्रज्ञां तु ग्रसते विधिः ।
विधिपर्यागतानर्थान्प्रज्ञावान्प्रतिपद्यते ॥ १.१२३.१७ ॥
प्रज्ञा विधीला गिळत नाही, पण विधी प्रज्ञेला गिळतो. प्रज्ञावान पुरुष विधीने प्राप्त झालेल्या गोष्टींना सामोरा जातो.
1.123.18
शस्वद्धर्मात्मनां मुख्ये कुले जातस्य भारत ।
कामलोभाभिभूतस्य कथं ते चलिता मतिः ॥ १.१२३.१८ ॥
हे भारता, नेहमी धर्मात्म्यांच्या श्रेष्ठ कुलात जन्मलेला तू, काम आणि लोभाने पराभूत होऊन तुझी मती कशी ढळली?
1.123.19
शत्रूणां या वधे वृत्तिः सा मृगाणां वधे स्मृता ।
राज्ञां मृग न मां मोहात्त्वं गर्हयितुमर्हसि ॥ १.१२३.१९ ॥
शत्रूंच्या वधात जी वृत्ती आहे, तीच मृगांच्या वधातही स्मरली गेली आहे. हे मृगा, मोहामुळे तू मला दोष देणे योग्य नाही.
1.123.20
अच्छद्मनाऽमायया च मृगाणां वध इष्यते ।
स एव धर्मो राज्ञां तु तद्धि त्वं किं नु गर्हसे ॥ १.१२३.२० ॥
कपट आणि फसवणूक न करता मृगांचा वधही मान्य मानला जातो. तोच राजांचा धर्म आहे; मग तू त्याची निंदा का करतोस?
1.123.21
अगस्त्यः सत्रमासीनश्चकार मृगयामृषिः ।
आरण्यान्सर्वदैवत्यान्मृगान्प्रोक्ष्य महावने ॥ १.१२३.२१ ॥
यज्ञसत्रात बसलेल्या अगस्त्य ऋषींनी महावनात सर्व देवतांसाठी असलेल्या आरण्य मृगांना प्रोक्षण करून मृगया केली.
1.123.22
प्रमाणदृष्टधर्मेण कथमस्मान्विगर्हसे ।
अगस्त्यस्याभिचारेण युष्माकं विहितो वधः ॥ १.१२३.२२ ॥
प्रमाण मानलेल्या धर्माने तू आम्हाला कसे दोष देतोस? अगस्त्यांच्या अभिचार यज्ञाने तुमचा वध विहित झाला होता.
1.123.23
न रिपून्वै समुद्दिश्य विमुञ्चन्ति नराः शरान् ।
रन्ध्र एषां विशेषेण वधकालः प्रशस्यते ॥ १.१२३.२३ ॥
माणसे केवळ शत्रूंना उद्देशून बाण सोडत नाहीत; त्यांच्या दुर्बल क्षणालाच वधासाठी विशेषत्वाने प्रशंसिले जाते.
1.123.24
प्रमत्तमप्रमत्तं वा विवृतं घ्नन्ति चौजसा ।
उपायैर्विविधैस्तीक्ष्णैः कस्मान्मृग विगर्हसे ॥ १.१२३.२४ ॥
गाफील, सावध किंवा उघड्या शत्रूंना लोक बलाने आणि विविध तीक्ष्ण उपायांनीही मारतात. हे मृगा, तू का निंदा करतोस?
1.123.25
नाहं घ्न्तं मृगन्राजन्विगर्हे चात्मकारणात् ।
मैथुनं तु प्रतीक्ष्यं मे त्वयेहाद्यानृशंस्यतः ॥ १.१२३.२५ ॥
हे राजा, स्वार्थासाठी हरिण मारणाऱ्याची मी निंदा करत नाही; पण आज दयेमुळे इथे माझ्या मैथुनासाठी तुला थांबावे लागेल.
1.123.26
सर्वभूतहिते काले सर्वभूतेप्सिते तथा ।
को हि विद्वान्मृगं हन्याच्चरन्तं मैथुनं वने ॥ १.१२३.२६ ॥
सर्व प्राण्यांच्या हिताच्या आणि सर्वांना इष्ट अशा काळात, वनात मैथुन करणाऱ्या हरिणाला कोणता विद्वान मारेल?
1.123.27
अस्यां मृग्यां च राजेन्द्र हर्षान्मैथुनमाचरम् ।
पुरुषार्थफलं कर्तुं तत्त्वया विफलीकृतम् ॥ १.१२३.२७ ॥
हे राजेंद्रा, या शिकारीत आनंदाने मी मैथुन करत होतो, पुरुषार्थाचे फळ मिळवण्यासाठी; ते तू निष्फळ केलेस.
1.123.28
पौरवाणां महाराज तेषामक्लिष्टकर्मणाम् ।
वंशे जातस्य कौरव्य नानुरूपमिदं तव ॥ १.१२३.२८ ॥
हे महाराजा, निर्मल कर्म करणाऱ्या पौरवांच्या वंशात जन्मलेल्या तुला, हे कौरव, हे योग्य नाही.
1.123.29
नृशंसं कर्म सुमहत्सर्वलोकविगर्हितम् ।
अस्वर्ग्यमयशस्यं चाप्यधर्मिष्ठं च भारत ॥ १.१२३.२९ ॥
हे क्रूर कर्म अतिशय मोठे आहे, सर्व लोकांनी निंदलेले, स्वर्गाला विरोधी, अपकीर्ती करणारे आणि अत्यंत अधर्मी आहे, हे भारता.
1.123.30
स्त्रीभोगानां विशेषज्ञः शास्त्रधर्मार्थतत्त्ववित् ।
नार्हस्त्वं सुरसङ्काश कर्तुमस्वर्ग्यमीदृशम् ॥ १.१२३.३० ॥
स्त्रीभोगांचे विशेष जाणणारा, शास्त्र, धर्म आणि अर्थाचे तत्त्व जाणणारा, हे देवतुल्या, तुला असे स्वर्गविरोधी कर्म करणे योग्य नाही.
1.123.31
त्वया नृशंसकर्तारः पापाचाराश्च मानवाः ।
निग्राह्याः पार्थिवश्रेष्ठ त्रिवर्गपरिवर्जिताः ॥ १.१२३.३१ ॥
हे श्रेष्ठ राजा, क्रूर कृत्ये करणारे आणि पापाचरण करणारे मानव, जे त्रिवर्गापासून वंचित आहेत, ते तुझ्याकडून दंडनीय आहेत.
1.123.32
किं कृतं ते नरश्रेष्ठ मामिहानागसं घ्नतः ।
मुनिं मूलफलाहारं मृगवेषधरं नृप ॥ १.१२३.३२ ॥
हे नरश्रेष्ठा, मुळे-फळे खाणाऱ्या, मृगाचे रूप धारण केलेल्या, निरपराध अशा मला येथे मारून तू काय केलेस?
1.123.33
वसमानमरण्येषु नित्यं शमपरायणम् ।
त्वयाऽहं हिंसितो यस्मात्तस्मात्त्वामप्यनागसः ॥ १.१२३.३३ ॥
अरण्यात सदा वास करणाऱ्या, शमात रमलेल्या मला तू पीडिले; म्हणून तुलाही मी निरपराध समजतो.
1.123.34
द्वयोर्नृशंसकर्तारमवशं काममोहितम् ।
जीवितान्तकरो भावो मैथुने समुपैष्यति ॥ १.१२३.३४ ॥
दोघांपैकी क्रूर कर्म करणाऱ्या, विवश आणि कामाने मोहित झालेल्याला मैथुनाच्या वेळी प्राण हरण करणारी भावना येईल.
1.123.35
अहं हि किंदमो नाम तपसा भावितो मुनिः ।
व्यपत्रपन्मनुष्याणां मृग्यां मैथुनमाचरम् ॥ १.१२३.३५ ॥
मी किंदम नावाचा मुनी आहे, तपाने शुद्ध झालेला. मनुष्यांपुढे लाजून मृगयेच्या वेळी मी मैथुन केले.
1.123.36
मृगो भत्वा मृगैः सार्धं चरामि गहने वने ।
न तु ते ब्रह्महत्येयं भविष्यत्यविजानतः ॥ १.१२३.३६ ॥
मृग होऊन मृगांबरोबर मी घनदाट अरण्यात फिरतो. पण अजाणता केल्यामुळे हे तुला ब्रह्महत्या ठरणार नाही.
1.123.37
मृगरूपधरं हत्वा मामेवं काममोहितम् ।
अस्य तु त्वं फलं मूढ प्राप्स्यसीदृशमेव हि ॥ १.१२३.३७ ॥
मृगरूप धारण केलेल्या मला काममोहित होऊन असे मारलेस. हे मूर्खा, याचे फळ तुलाही असेच मिळेल.
1.123.38
प्रियया सह संवासं प्राप्य कामविमोहितः ।
त्वमप्यस्यामवस्थायां प्रेतलोकं गमिष्यसि ॥ १.१२३.३८ ॥
प्रियेसह सहवास मिळवून काममोहित झालेला तूही याच अवस्थेत प्रेतलोकात जाशील.
1.123.39
अन्तकाले हि संवासं यया गन्तासि कान्तया ।
प्रेतराजपुरं प्राप्तं सर्वभूतदुरत्ययम्।
भक्त्या मतिमतां श्रेष्ठ सैव त्वाऽनुगमिष्यति ॥ १.१२३.३९ ॥
हे बुद्धिमंतांमध्ये श्रेष्ठा, अंतकाळी ज्या प्रियेसह तू प्रेतराजाच्या नगरीस जाशील, जे सर्व प्राण्यांना दुर्लंघ्य आहे, तीच भक्तीने तुझे अनुसरण करेल.
1.123.40
वर्तमानः सुखे दुःखं यथाऽहं प्रापितस्त्वया ।
तथा त्वां च सुखं प्राप्तं दुःखमभ्यागमिष्यति ॥ १.१२३.४० ॥
सुखात असलेल्या मला तू ज्याप्रमाणे दुःखात टाकलेस, तसेच सुख मिळालेल्या तुलाही दुःख येईल.
1.123.41
एवमुक्त्वा सुदुःखार्तो जीवितात्स व्यमुच्यत ।
मृगः पाण्डुश्च दुःखार्तः क्षणेन समपद्यत ॥ १.१२३.४१ ॥
असे बोलून अत्यंत दुःखाने पीडित झालेले ते मृग प्राणांपासून मुक्त झाले; दुःखार्त पांडूही क्षणार्धात मृत्यू पावला.