महाभारत · अध्याय 1.124
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.124.1
तं व्यतीतमुपक्रम्य राजा स्वमिव बान्धवम् ।
सभार्यः शोकदुःखार्तः पर्यदेवयदातुरः ॥ १.१२४.१ ॥
राजा त्या दिवंगताजवळ आपल्या स्वतःच्या बांधवाप्रमाणे जाऊन, पत्नीसह शोक व दुःखाने पीडित होऊन, व्याकुळ होत विलाप करू लागला.
1.124.2
सतामपि कुले जाताः कर्मणा बत दुर्गतिम् ।
प्राप्नुवन्त्यकृतात्मानः कामजालविमोहिताः ॥ १.१२४.२ ॥
सज्जनांच्या कुलात जन्मूनही, अरेरे, असंयमी आत्मे कामजालाने मोहित होऊन आपल्या कर्मामुळे दुर्गती पावतात.
1.124.3
शश्वद्धर्मात्मना जातो बाल एव पिता मम ।
जीवितान्तमनुप्राप्तः कामात्मैवेति नः श्रुतम् ॥ १.१२४.३ ॥
धर्मात्म्याने सदैव बालकाप्रमाणे जोपासलेले माझे वडील होते; परंतु जीवनाच्या अंतापर्यंत ते कामात्मा राहिले असे आम्ही ऐकले आहे.
1.124.4
तस्य कामात्मनः क्षेत्रे राज्ञः संयतवागृषिः ।
कृष्णद्वैपायनः साक्षाद्भगवान्मामजीजनत् ॥ १.१२४.४ ॥
त्या कामात्म्या राजाच्या क्षेत्रात (पत्नीत), संयतवाणी ऋषी, साक्षात् भगवान कृष्णद्वैपायन यांनी मला जन्म दिला.
1.124.5
तस्याद्य व्यसने बुद्धिः संजातेयं ममाधमा ।
त्यक्तस्य देवैरनयान्मृगयां परिधावतः ॥ १.१२४.५ ॥
आज त्याच्या संकटात माझ्या मनात हा अधम विचार उत्पन्न झाला आहे — देवांनी त्यागलेल्या, अनीतीमुळे शिकारीत भटकणाऱ्या त्याच्याविषयी.
1.124.6
मोक्षमेव व्यवस्यामि बन्धो हि व्यसनं महत् ।
सुवृत्तिमनुवर्तिष्ये तामहं पितुरव्ययाम् ॥ १.१२४.६ ॥
मी मोक्षाचाच निश्चय करतो, कारण बंधनच मोठे संकट आहे; माझ्या वडिलांच्या त्या अविनाशी सदाचाराचे मी अनुसरण करीन.
1.124.7
अतीव तपसात्मानं योजयिष्याम्यसंशयम् ।
तस्मादेकाहमेकाहमेकैकस्मिन्वनस्पतौ ॥ १.१२४.७ ॥
निःसंशय मी अत्यंत तपात स्वतःला गुंतवीन. म्हणून एक-एक दिवस, प्रत्येक वृक्षाखाली.
1.124.8
चरन्भैक्षं मुनिर्मुण्डश्चरिष्याम्याश्रमानिमान् ।
पांसुना समवच्छन्नः शून्यागारकृतालयः ॥ १.१२४.८ ॥
भिक्षा मागत, मुंडित मस्तकाचा मुनी होऊन मी या आश्रमांमध्ये फिरेन; धुळीने माखलेला, रिकाम्या घरांत वास करीत.
1.124.9
वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः ।
न शोचन्न प्रहृष्यंश्च तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ १.१२४.९ ॥
वृक्षमुळाशी निवास करून, सर्व प्रिय-अप्रिय त्यागून, शोक न करता, हर्षित न होता, निंदा आणि स्तुती समान मानून.
1.124.10
निराशीर्निर्नमस्कारो निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ।
न चाप्यवहसन्कंचिन्न कुर्वन्भ्रुकुटीं क्वचित् ॥ १.१२४.१० ॥
आशाहीन, नमस्काराची अपेक्षा न करणारा, द्वंद्वांच्या पलीकडे, परिग्रहरहित; कोणाची थट्टा न करता, कधीही भुवया न उंचावता.
1.124.11
प्रसन्नवदनो नित्यं सर्वभूतहिते रतः ।
जङ्गमाजङ्गमं सर्वमविहिंसंश्चतुर्विधम् ॥ १.१२४.११ ॥
सदैव प्रसन्न मुखाने, सर्व प्राणिमात्रांच्या हितात रमून, चार प्रकारच्या चर-अचर प्राण्यांना इजा न करता.
1.124.12
स्वासु प्रजास्विव सदा समः प्राणभृतः प्रति ।
एककालं चरन्भैक्षं कुलानि दश पञ्च च ॥ १.१२४.१२ ॥
स्वतःच्या संततीप्रमाणे सर्व प्राणिमात्रांबाबत सदैव समान राहून, एकाच वेळी भिक्षा मागत पंधरा घरांपर्यंत.
1.124.13
असंभवे वा भैक्षस्य चरन्ननशनान्यपि ।
अल्पमल्पं च भुञ्जानः पूर्वालाभे न जातुचित् ॥ १.१२४.१३ ॥
भिक्षा मिळणे अशक्य असल्यास उपाशी राहूनही फिरावे; आधी काहीच न मिळाल्यास कधीही थोडे थोडेच खावे.
1.124.14
अन्यान्यपि चरँल्लोभादलाभे सप्त पूरयन् ।
अलाभे यदि वा लाभे समदर्शी महातपाः ॥ १.१२४.१४ ॥
लोभाने इतर घरांतही फिरावे, न मिळाल्यास सात घरांतून मागून गरज भागवावी; मिळो वा न मिळो, समदर्शी आणि महातपस्वी राहावे.
1.124.15
वास्यैकं तक्षतो बाहुं चन्दनेनैकमुक्षतः ।
नाकल्याणं न कल्याणं चिन्तयन्नुभयोस्तयोः ॥ १.१२४.१५ ॥
एकजण कुऱ्हाडीने एक बाहू तोडतो आणि दुसरा चंदनाने एक बाहू लेपतो, त्या दोघांविषयी वाईट किंवा चांगले काहीही चिंतू नये.
1.124.16
न जिजीविषुवत्किंचिन्न मुमूर्षुवदाचरन् ।
जीवितं मरणं चैव नाभिन्दन्न च द्विषन् ॥ १.१२४.१६ ॥
जगण्याची इच्छा असलेल्यासारखे काहीही करू नये, आणि मरण्याची इच्छा असलेल्यासारखेही वागू नये; जीवनाचे स्वागत करू नये, मरणाचेही नाही, आणि द्वेषही करू नये.
1.124.17
याः काश्चिज्जीवता शक्याः कर्तुमभ्युदयक्रियाः ।
ताः सर्वाः समतिक्रम्य निमेषादिव्यवस्थितः ॥ १.१२४.१७ ॥
जिवंत माणसाला करता येणारी जी जी सांसारिक उन्नतीची कर्मे आहेत, ती सर्व ओलांडून तो क्षणार्धात स्थिर होतो.
1.124.18
तासु चाप्यनवस्थासु त्यक्तसर्वेन्द्रियक्रियः ।
संपरित्यक्तधर्मार्थः सुनिर्णिक्तात्मकल्मषः ॥ १.१२४.१८ ॥
त्या अस्थिर अवस्थांतही, ज्याने सर्व इंद्रियक्रिया त्यागल्या आहेत, धर्म आणि अर्थ पूर्णपणे सोडले आहेत, आणि ज्याच्या आत्म्यावरील मळ चांगला धुतला गेला आहे.
1.124.19
निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो व्यतीतः सर्ववागुराः ।
न वशे कस्यचित्तिष्ठन्सधर्मा मातरिश्वनः ॥ १.१२४.१९ ॥
सर्व पापांपासून मुक्त झालेला, सर्व सापळे ओलांडलेला, कोणाच्याही वशात न राहता धर्मानुसार वाऱ्याप्रमाणे संचार करणारा.
1.124.20
एतया सततं वृत्त्या चरन्नेवंप्रकारया ।
देहं संस्थापयिष्यामि निर्भयं मार्गमास्थितः ॥ १.१२४.२० ॥
अशा उपजीविकेने सतत जगत, निर्भय मार्ग स्वीकारून मी माझे शरीर सांभाळीन.
1.124.21
नाहं सुकृपणे मार्गे स्ववीर्यक्षयशोचिते ।
स्वधर्मात्सततापेते चरेयं वीर्यवर्जितः ॥ १.१२४.२१ ॥
माझ्या पराक्रमाच्या क्षयाने शोकाकुल झालेल्या अत्यंत दीन मार्गावर मी चालणार नाही; स्वधर्मापासून सतत दूर होऊन, पराक्रमहीन होऊन मी विचरणार नाही.
1.124.22
सत्कृतोऽसत्कृतो वाऽपि योऽन्यां कृपणचक्षुषा ।
उपैति वृत्तिं कामात्मा स शुनां वर्तते पथि ॥ १.१२४.२२ ॥
सन्मानित असो वा अपमानित, दीन नजरेने दुसऱ्याच्या उपजीविकेकडे जाणारा कामात्मा कुत्र्यांच्या मार्गाने जगतो.
1.124.23
एवमुक्त्वा सुदुःखार्तो निःश्वासपरमो नृपः ।
अवेक्षमाणः कुन्तीं च मान्द्रीं च समभाषत ॥ १.१२४.२३ ॥
असे बोलून, अत्यंत दुःखाने पीडित होऊन, दीर्घ निःश्वास टाकत राजाने कुंती आणि माद्रीकडे पाहून त्यांच्याशी संवाद साधला.
1.124.24
कौसल्या विदुरः क्षत्ता राजा च सह बन्धुभिः ।
आर्या सत्यवती भीष्मस्ते च राजपुरोहिताः ॥ १.१२४.२४ ॥
कौसल्या, विदुर, क्षत्ता, राजा आणि नातेवाईकांसह, आर्या सत्यवती, भीष्म आणि ते राजपुरोहित.
1.124.25
ब्राह्मणाश्च महात्मानः सोमपाः संशितव्रताः ।
पौरवृद्धाश्च ये तत्र निवसन्त्यस्मदाश्रयाः।
प्रसाद्य सर्वे वक्तव्याः पाण्डुः प्रव्राजितो वने ॥ १.१२४.२५ ॥
महात्मे ब्राह्मण, सोमपान करणारे आणि कठोर व्रत पाळणारे, तसेच आमच्या आश्रयाने तेथे राहणारे नगरातील वृद्ध—सर्वांना समजावून सांगावे की पांडू वनात निर्वासित झाला आहे.
1.124.26
निशम्य वचनं भर्तुस्त्यागधर्मकृतात्मनः ।
तत्समं वचनं कुन्ती माद्री च समभाषताम् ॥ १.१२४.२६ ॥
त्यागधर्मात मन स्थिर केलेल्या पतीचे वचन ऐकून कुंती आणि माद्री यांनीही तशाच प्रकारचे शब्द उच्चारले.
1.124.27
अन्येऽपि ह्याश्रमाः सन्ति ये शक्या भरतर्षभ ।
आवाभ्यां सह वस्तुं वै धर्ममाश्रित्य चिन्त्यताम्।
आवाभ्यां धर्मपत्नीभ्यां सह तप्तुं तपो महत् ॥ १.१२४.२७ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, आम्ही दोघी एकत्र राहू शकू अशी इतर आश्रमेही आहेत; धर्माचा आश्रय घेऊन विचार करावा; आम्ही दोघी धर्मपत्न्या एकत्र महान तप करू शकतो.
1.124.28
शरीरस्यापि मोक्षाय धर्मं प्राप्य महाफलम् ।
त्वमेव भविता भर्ता स्वर्गस्यापि न संशयः ॥ १.१२४.२८ ॥
देहाच्या मोक्षासाठी महान फल देणारा धर्म प्राप्त करून तुम्हीच स्वर्गाचेही स्वामी व्हाल; यात संशय नाही.
1.124.29
प्रणिधायेन्द्रियग्रामं भर्तृलोकपरायणे ।
त्यक्त्वा कामसुखे ह्यावां तप्स्यवो विपुलं तपः ॥ १.१२४.२९ ॥
इंद्रियसमूह आवरून, पतीलोकातच तत्पर राहून, कामसुखाचा त्याग करून आम्ही दोघी विपुल तप करू.
1.124.30
यदि चावां महाप्राज्ञ त्यक्ष्यसि त्वं विशांपते ।
अद्यैवावां प्रहास्यावो जीवितं नात्र संशयः ॥ १.१२४.३० ॥
हे महाप्राज्ञा, हे प्रजापती, जर तू आम्हा दोघांचा त्याग करशील, तर आजच आम्ही दोघे प्राण सोडू, यात संशय नाही.
1.124.31
यदि व्यवसितं ह्येतद्युवयोर्धर्मसंहितम् ।
स्ववृत्तिमनुवर्तिष्ये तामहं पितुरव्ययाम् ॥ १.१२४.३१ ॥
तुम्हा दोघांचा हा निश्चय धर्माला अनुसरून असेल, तर मी आमच्या पित्याच्या त्या अविनाशी वृत्तीचे अनुसरण करीन.
1.124.32
त्यक्त्वा ग्राम्यसुखाहारं तप्यमानो महत्तपः ।
वल्कली फलमूलाशी चरिष्यामि महावने ॥ १.१२४.३२ ॥
ग्रामीण सुख आणि आहार सोडून, महान तप करीत, वल्कले धारण करून, फळे-मुळे खाऊन मी महावनात विचरण करीन.
1.124.33
अग्नौ जुह्वन्नुभौ कालावुभौ कालावुपस्पृशन् ।
कृशः परिमिताहारश्चीरचर्मजटाधरः ॥ १.१२४.३३ ॥
अग्नीत आहुती देत, दोन्ही संध्यांना आचमन करत, कृश होऊन, मितच आहार घेत, चिंध्या, कातडे व जटा धारण करून.
1.124.34
शीतवातातपसहः क्षुत्पिपासानवेक्षकः ।
तपसा दुश्चरेणेदं शरीरमुपशोषयन् ॥ १.१२४.३४ ॥
थंडी, वारा, ऊन सहन करीत, भूक-तहान न गणता, या कठीण तपाने हे शरीर सुकवीत.
1.124.35
एकान्तशीली विमृशन्पक्वापक्वेन वर्तयन् ।
पितृन्देवांश्च वन्येन वाग्भिरद्भिश्च तर्पयन् ॥ १.१२४.३५ ॥
एकांतात राहून, विचार करीत, शिजलेल्या व न शिजलेल्या अन्नावर जगत, वन्य पदार्थ, मंत्रवाक्ये व उदकाने पितर आणि देवांना तृप्त करीत.
1.124.36
वानप्रस्थजनस्यापि दर्शनं कुलवासिनः ।
नाप्रियाण्याचरिष्यामि किं पुनर्ग्रामवासिनाम् ॥ १.१२४.३६ ॥
वानप्रस्थांशीही, कुलवासियांशीही मी अप्रिय वर्तन करणार नाही; ग्रामवासियांशी तर नाहीच.
1.124.37
एवमारण्यशास्त्राणामुग्रमुग्रतरं विधिम् ।
काङ्क्षमाणोऽहमास्थास्ये देहस्यास्याऽऽसमापनात् ॥ १.१२४.३७ ॥
अशा प्रकारे आरण्यशास्त्रांची अत्यंत कठोर विधी या देहाच्या अंतापर्यंत मी पाळीन.
1.124.38
इत्येवमुक्त्वा भार्ये ते राजा कौरवनन्दनः ।
ततश्चूडामणिं निष्कमङ्गदे कुण्डलानि च ॥ १.१२४.३८ ॥
असे बोलून कौरवनंदन राजाने तुमच्या दोन्ही भार्यांना, नंतर चूडामणी, हार, अंगद आणि कुंडले दिली.
1.124.39
वासांसि च महार्हाणि स्त्रीणामाभरणानि च ।
वाहनानि च मुख्यानि शस्त्राणि कवचानि च ॥ १.१२४.३९ ॥
अत्यंत मौल्यवान वस्त्रे, स्त्रियांची अलंकार, उत्तम वाहने, शस्त्रे आणि कवचेही.
1.124.40
हेमभाण्डानि दिव्यानि पर्यङ्कास्तरणानि च ।
मणिमुक्ताप्रवालानि रत्नानि विविधानि च ॥ १.१२४.४० ॥
सोन्याची दिव्य भांडी, पलंगाची आच्छादने, मणी, मोती, प्रवाळ आणि विविध रत्नेही.
1.124.41
प्रदाय सर्वं विप्रेभ्यः पाण्डुर्भृत्यानभाषत ।
गत्वा नागपुरं वाच्यं पाण्डुः प्रव्राजितो वने।
अर्थं कामं सुखं चैव रतिं च परमात्मिकाम् ॥ १.१२४.४१ ॥
सर्व काही ब्राह्मणांना देऊन पांडूने सेवकांना सांगितले — "नागपुराला जाऊन सांगा की पांडू वनात प्रव्रजित झाला आहे; अर्थ, काम, सुख आणि परम आत्मिक रतीही."
1.124.42
प्रतस्थे सर्वमुत्सृज्य सभार्यः कुरुनन्दनः ।
ततस्तस्यानुयातारस्ते चैव परिचारकाः ॥ १.१२४.४२ ॥
कुरुवंशाचा आनंद असलेला तो सर्व काही सोडून पत्नीसह निघाला. तेव्हा त्याचे अनुयायी आणि सेवकही त्याच्या मागे गेले.
1.124.43
श्रुत्वा भरतसिंहस्य विधिधाः करुणा गिरः ।
भममार्तस्वरं कृत्वा हाहेति परिचुक्रुशुः ॥ १.१२४.४३ ॥
भरतवंशातील सिंहाची अनेक प्रकारची करुण वचने ऐकून ते व्याकुळ झाले आणि आर्त स्वराने 'हाय! हाय!' म्हणून आक्रोश करू लागले.
1.124.44
उष्णमश्रु विमुञ्चन्तस्तं विहाय महीपतिम् ।
ययुर्नागपुरं तूर्णं सर्वमादाय तद्धनम् ॥ १.१२४.४४ ॥
उष्ण अश्रू ढाळत त्या राजाला सोडून, ते सर्व धन घेऊन त्वरित नागपुराकडे निघून गेले.
1.124.45
ते गत्वा नगरं राज्ञो यथावृत्तं महात्मनः ।
कथयांचक्रिरे राज्ञस्तद्धनं विविधं ददुः ॥ १.१२४.४५ ॥
ते नगरात जाऊन महात्म्याच्या बाबतीत जे घडले ते यथावत राजाला सांगते झाले आणि ते विविध धन राजाला अर्पण केले.
1.124.46
श्रुत्वा तेभ्यस्ततः सर्वं यथावृत्तं महावने ।
धृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठः पाण्डुमेवान्वशोचत ॥ १.१२४.४६ ॥
त्यांच्याकडून महावनात जे घडले ते सर्व यथावत ऐकून नरश्रेष्ठ धृतराष्ट्र पांडूसाठीच शोक करू लागला.
1.124.47
न शय्यासनभोगेषु रतिं विन्दति कर्हिचित् ।
भ्रातृशोकसमाविष्टस्तमेवार्थं विचिन्तयन् ॥ १.१२४.४७ ॥
भावाच्या शोकाने ग्रस्त झालेला तो शय्या, आसन आणि भोगांमध्ये कधीच आनंद मिळवत नसे; त्याच विषयाचा सतत विचार करत राही.
1.124.48
राजपुत्रस्तु कौरव्य पाण्डुर्मूलफलाशनः ।
जगाम सह पत्नीभ्यां ततो नागशतं गिरिम् ॥ १.१२४.४८ ॥
हे कौरव्या! राजपुत्र पाण्डू मुळे आणि फळे खाऊन आपल्या दोन पत्नींसह तेथून शंभर हत्तींच्या अंतरावरील पर्वताकडे गेला.
1.124.49
स चैत्ररथमासाद्य कालकूटमतीत्य च ।
हिमवन्तमतिक्रम्य प्रययौ गन्धमादनम् ॥ १.१२४.४९ ॥
तो चैत्ररथ वनात पोहोचला, कालकूट ओलांडून आणि हिमालय पार करून गंधमादनाकडे गेला.
1.124.50
रक्ष्यमाणो महाभूतैः सिद्धैश्च परमर्षिभिः ।
उवास स महाराज समेषु विषमेषु च ॥ १.१२४.५० ॥
महाभूतांनी, सिद्धांनी आणि परमर्षींनी संरक्षित होऊन, हे महाराज, तो सम आणि विषम प्रदेशात राहिला.
1.124.51
इन्द्रद्युम्नसरः प्राप्य हंसकूटमतीत्य च ।
शतशृङ्गे महाराज तापसः समतप्यत ॥ १.१२४.५१ ॥
इंद्रद्युम्न सरोवरावर पोहोचून आणि हंसकूट ओलांडून, हे महाराज, तो तापसी शतशृंगावर तप करू लागला.