महाभारत · अध्याय 1.134
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.134.1
कस्मिन्वयसि संप्राप्ताः पाण्डवा गजसाह्वयम् ।
समपद्यन्त देवेभ्यस्तेषामायुश्च किं परम् ॥ १.१३४.१ ॥
पांडव कोणत्या वयात गजसाह्वयास (हस्तिनापुरास) पोहोचले, आणि देवांकडून त्यांना मिळालेले आयुष्य किती होते?
1.134.2
पाण्डवानामिहायुष्यं शृणु कौरवनन्दन ।
जगाम हास्तिनपुरं षोडशाब्दो युधिष्ठिरः ॥ १.१३४.२ ॥
हे कौरवनंदना, पांडवांच्या आयुष्याचा वृत्तांत येथे ऐक. सोळाव्या वर्षी युधिष्ठिर हस्तिनापुरास गेला.
1.134.3
भीमसेनः पञ्चदशो बीभत्सुर्वै चतुर्दशः ।
त्रयोदशाब्दौ च यमौ जग्मतुर्नागसाह्वयम् ॥ १.१३४.३ ॥
भीमसेन पंधराव्या वर्षी, अर्जुन चौदाव्या वर्षी, आणि जुळे नकुल-सहदेव तेराव्या वर्षी नागसाह्वयास (हस्तिनापुरास) गेले.
1.134.4
तत्र त्रयोदशाब्दानि धार्तराष्ट्रैः सहोषिताः ।
षण्मासाञ्जातुषगृहान्मुक्ता जातो घटोत्कचः ॥ १.१३४.४ ॥
तेथे धृतराष्ट्राच्या पुत्रांसह तेरा वर्षे राहून, सहा महिन्यांनी जतुगृहातून मुक्त झाले; आणि घटोत्कच जन्मला.
1.134.5
षण्मासानेकचक्रायां वर्षं पाञ्चालके गृहे ।
धार्तराष्ट्रैः सहोषित्वा पञ्च वर्षाणि भारत ॥ १.१३४.५ ॥
एकचक्रेत सहा महिने, पांचाल देशातील घरात एक वर्ष; हे भारता, धृतराष्ट्राच्या पुत्रांसह पाच वर्षे राहून.
1.134.6
इन्द्रप्रस्थे वसन्तस्ते त्रीणि वर्षाणि विंशतिम् ।
द्वादशाब्दानथैकं च बभूवुर्द्यूतनिर्जिताः ॥ १.१३४.६ ॥
इंद्रप्रस्थात वास्तव्य करताना त्यांनी तीन वर्षे व वीस वर्षे; नंतर बारा वर्षे व एक वर्ष, द्यूतात पराभूत होऊन.
1.134.7
भुक्त्वा षट्त्रिंशतं राजन्सागरान्तां वसुन्धराम् ।
मासैः षड्भिर्महात्मानः सर्वे कृष्णपरायणाः ॥ १.१३४.७ ॥
हे राजा! समुद्रपर्यंत पृथ्वीचा छत्तीस वर्षे उपभोग घेऊन, सहा महिन्यांसह, ते सर्व महात्मे कृष्णपरायण होते.
1.134.8
राज्ये परीक्षितं स्थाप्य दिष्टां गतिमवाप्नुवन् ।
एवं युधिष्ठिरस्यासीदायुरष्टोत्तरं शतम् ॥ १.१३४.८ ॥
राज्यावर परीक्षिताची स्थापना करून, नियत गती त्यांनी प्राप्त केली. अशा प्रकारे युधिष्ठिराचे आयुष्य एकशे आठ वर्षांचे होते.
1.134.9
अर्जुनात्केशवो ज्येष्ठस्त्रिभिर्मासैर्महाद्युतिः ।
कृष्णात्संकर्षणो ज्येष्ठस्त्रिभिर्मासैर्महाबलः ॥ १.१३४.९ ॥
अर्जुनाहून तीन महिन्यांनी मोठा केशव महातेजस्वी होता. कृष्णाहून तीन महिन्यांनी मोठा संकर्षण महाबलवान होता.
1.134.10
पाण्डुः पञ्चमहातेजास्तान्पश्यन्पर्वते सुतान् ।
रेमे स काश्यपयुतः पत्नीभ्यां सुभृशं तदा ॥ १.१३४.१० ॥
पाच महातेजस्वी पुत्र असलेले पांडू तेव्हा पर्वतावर त्या पुत्रांना पाहत, काश्यपांसह, आपल्या दोन पत्नींसह अत्यंत आनंदित झाले.
1.134.11
सुपुष्पितवने काले प्रवृत्ते मधुमाधवे ।
पूर्णे चतुर्दशे वर्षे फल्गुनस्य च धीमतः ॥ १.१३४.११ ॥
फुललेल्या वनात, मधु-माधव वसंत ऋतू आल्यावर, चौदाव्या वर्षाची पूर्ती होताना, आणि बुद्धिमान फाल्गुन महिन्यात.
1.134.12
यस्मिन्नृक्षे समुत्पन्नः पार्थस्तस्य च धीमतः ।
तस्मिन्नुत्तरफल्गुन्यां प्रवृत्ते स्वस्तिवाचने ॥ १.१३४.१२ ॥
ज्या नक्षत्रात पार्थ आणि त्या बुद्धिमानाचा जन्म झाला, त्या उत्तर फाल्गुनी नक्षत्राचा योग आल्यावर, स्वस्तिवाचनाच्या वेळी.
1.134.13
रक्षणे विस्मृता कुन्ती व्यग्रा ब्राह्मणभोजने ।
पुरोहितेन सहितान्ब्राह्मणान्पर्यवेषयत् ॥ १.१३४.१३ ॥
संरक्षणाची गोष्ट कुंती विसरली; ब्राह्मणभोजनात ती व्यग्र होती. पुरोहितासह आलेल्या ब्राह्मणांना तिने वाढले.
1.134.14
दर्शनीयांस्ततः पुत्रान्पाण्डुः पञ्च महावने ।
तान्पश्यन्पर्वते रम्ये स्वबाहुबलमाश्रितः ॥ १.१३४.१४ ॥
नंतर पांडू त्या महावनात आपल्या पाच सुंदर पुत्रांना पाहत होता. रमणीय पर्वतावर त्यांना पाहत तो आपल्या बाहुबलावर अवलंबून होता.
1.134.15
सुपुष्पितवने काले कदाचिन्मधुमाधवे ।
भूतसंमोहने राजा सभार्यो व्यचरद्वनम् ॥ १.१३४.१५ ॥
एकदा मधुमाधव वसंत ऋतूत, फुललेल्या वनात, सर्व प्राण्यांना मोहवणाऱ्या काळात राजा आपल्या पत्नीसह वनात फिरला.
1.134.16
पलाशैस्तिलकैश्चूतैश्चम्पकैः पारिभद्रकैः ।
अन्यैश्च बहुभिर्वृक्षैः फलपुष्पसमृद्धिभिः ॥ १.१३४.१६ ॥
पलाश, तिलक, आंबा, चंपक, पारिभद्रक आणि इतर अनेक वृक्षांनी, जे फळ-फुलांनी समृद्ध होते.
1.134.17
जलस्थानैश्च विविधैः पद्मिनीभिश्च शोभितम् ।
पाण्डोर्वनं तत्संप्रेक्ष्य प्रजज्ञे हृदि मन्मथः ॥ १.१३४.१७ ॥
विविध जलाशय आणि कमळांच्या तळ्यांनी शोभणारे पांडूचे ते वन पाहून त्याच्या हृदयात मन्मथ जागा झाला.
1.134.18
प्रहृष्टमनसं तत्र विचरन्तं यथाऽमरम् ।
तं माद्र्यनुजगामैका वसनं बिभ्रती शुभम् ॥ १.१३४.१८ ॥
तेथे आनंदित मनाने देवासारखा फिरणाऱ्या त्याच्या मागे सुंदर वस्त्र नेसलेली माद्री एकटीच गेली.
1.134.19
समीक्षमाणः स तु तां वयःस्थां तनुवाससम् ।
तस्य कामः प्रवृते गहनेऽग्निरिवोद्गतः ॥ १.१३४.१९ ॥
तारुण्यात असलेल्या, पातळ वस्त्र नेसलेल्या तिच्याकडे तो पाहू लागला; दाट अरण्यात पेटलेल्या अग्नीप्रमाणे त्याची कामना उसळली.
1.134.20
रहस्येकां तु तां दृष्ट्वा राजा राजीवलोचनाम् ।
न शशाक नियन्तुं तं कामं कामवशीकृतः ॥ १.१३४.२० ॥
एकांतात एकटी असलेल्या, कमलनयना तिला पाहून कामवश झालेला राजा ती इच्छा आवरू शकला नाही.
1.134.21
अथ सोऽष्टादशे वर्षे ऋतौ माद्रमलङ्कृताम् ।
आजुहाव ततः पाण्डुः परीतात्मा यशस्विनीम् ॥ १.१३४.२१ ॥
नंतर अठराव्या वर्षी, ऋतुकाळी, अलंकृत माद्रीला, मन अधीर झालेल्या पांडूने त्या यशस्विनीला बोलावले.
1.134.22
तत एनां बलाद्राजा निजग्राह रहोगताम् ।
वार्यमाणस्तया देव्या विस्फुरन्त्या यथाबलम् ॥ १.१३४.२२ ॥
मग राजाने एकांतात गेलेल्या तिला बळजबरीने पकडले; ती देवी आपल्या सामर्थ्यानुसार तडफडत त्याला अडवत राहिली.
1.134.23
स तु कामपरीतात्मा तं शापं नान्वबुध्यत ।
माद्रीं मैथुनधर्मेण सोऽन्वगच्छद्बलादिव ॥ १.१३४.२३ ॥
पण कामवश झालेल्या त्याने तो शाप ओळखला नाही; मैथुनधर्माप्रमाणे माद्रीच्या मागे बळजबरीने गेल्यासारखा तो चालला.
1.134.24
जीवितान्ताय कौरव्य मन्मथस्य वशं गतः ।
शापजं भयमुत्सृज्य विधिना संप्रचोदितः ॥ १.१३४.२४ ॥
हे कौरव्या, मन्मथाच्या वशात जाऊन तो आपल्या जीवनाच्या अंतासाठी गेला; शापामुळे उत्पन्न झालेली भीती सोडून, विधीने प्रेरित होऊन.
1.134.25
तस्य कामात्मनो बुद्धिः साक्षात्कालेन मोहिता ।
संप्रमथ्येन्द्रियग्रामं प्रनष्टा सह चेतसा ॥ १.१३४.२५ ॥
कामासक्त त्याची बुद्धी प्रत्यक्ष कालाने मोहित केली. इंद्रियसमूह मथून ती मनासह नष्ट झाली.
1.134.26
स तया सह संगम्य भार्यया कुरुनन्दनः ।
पाण्डुः परमधर्मात्मा युयुजे कालधर्मणा ॥ १.१३४.२६ ॥
तिच्याशी संगम करून कुरुवंशाचा आनंद, परमधर्मात्मा पाण्डु कालधर्माच्या स्वाधीन झाला.
1.134.27
ततो माद्री समालिङ्ग्य राजानं गतचेतसम् ।
मुमोच दुःखजं शब्दं पुनः पुनरतीव हि ॥ १.१३४.२७ ॥
मग माद्रीने चेतना हरपलेल्या राजाला कवटाळून दुःखातून उद्भवलेला आक्रोश वारंवार अतीव केला.
1.134.28
सह पुत्रैस्ततः कुन्ती माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
आजग्मुः सहितास्तत्र यत्र राजा तथागतः ॥ १.१३४.२८ ॥
मग कुंती आपल्या पुत्रांसह आणि माद्रीचे दोन पुत्र पाण्डव एकत्र तिथे आले, जिथे राजा तसा पडला होता.
1.134.29
ततो माद्र्यब्रवीद्राजन्नार्ता कुन्तीमिदं वचः ।
एकैव त्वमिहागच्छ तिष्ठन्त्वत्रैव दारकाः ॥ १.१३४.२९ ॥
मग हे राजा, पीडित माद्री कुंतीला हे वचन म्हणाली: तू एकटीच इथे ये; मुले येथेच राहू देत.
1.134.30
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्यास्तत्रैवाधाय दरकान् ।
हता।हमिति विक्रुश्च सहसैवाजगाम सा ॥ १.१३४.३० ॥
तिचे ते वचन ऐकून, मुलांना तिथेच ठेवून, "मी नष्ट झाले" असा आक्रोश करत ती अचानक आली.
1.134.31
दृष्ट्वा पाण्डुं च माद्रीं च शयानौ धरणीतले ।
कुन्ती शोकपरीताङ्गी विललाप सुदुःखिता ॥ १.१३४.३१ ॥
भूमीवर पडलेल्या पाण्डु आणि माद्रीला पाहून शोकाने गात्रे व्याकुळ झालेली कुन्ती अत्यंत दुःखी होऊन विलाप करू लागली.
1.134.32
रक्ष्यमाणो मया नित्यं वीरः सततमात्मवान् ।
कथं त्वामत्यतिक्रान्तः शापं जानन्वनौकसः ॥ १.१३४.३२ ॥
माझ्याकडून सदैव रक्षिला गेलेला, वीर आणि सदा आत्मसंयमी असलेला तो, वनवासी ऋषींचा शाप जाणूनही तुझी मर्यादा कशी ओलांडून गेला?
1.134.33
ननु नाम त्वया माद्रि रक्षितव्यो नराधिपः ।
सा कथं लोभितवती विजने त्वं नराधिपम् ॥ १.१३४.३३ ॥
माद्री! तू त्या नराधिपाचे रक्षण करायला हवे होतेस ना? मग एकांतात तू त्या नराधिपाला कशी मोहून टाकलीस?
1.134.34
कथं दीनस्य सततं त्वामासाद्य रहोगताम् ।
तं विचिन्तयतः शापं प्रहर्षः समजायत ॥ १.१३४.३४ ॥
दीन होऊन सदैव एकांतात तुझ्याजवळ येऊन, शापाचा विचार करत असताना त्याच्या मनात हर्ष कसा निर्माण झाला?
1.134.35
धन्या त्वमसि बाह्लीकि मत्तो भाग्यतरा तथा ।
दृष्टवत्यसि यद्वक्त्रं प्रहृष्टस्य महीपतेः ॥ १.१३४.३५ ॥
हे बाह्लीकी! तू माझ्यापेक्षाही अधिक भाग्यवती आहेस, कारण त्या आनंदी राजाचे मुख तू पाहिलेस.
1.134.36
विलपन्त्या मया देवि वार्यमाणेन चासकृत् ।
आत्मा न वारितोऽनेन सत्यं दिष्टं चिकीर्षुणा ॥ १.१३४.३६ ॥
हे देवी! मी विलाप करत असताना आणि वारंवार अडवत असतानाही त्यांनी मला अडवले नाही; खरोखर नियतीला पूर्ण करू इच्छिणाऱ्या त्यांनी असे केले.
1.134.37
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कुन्ती शोकाग्निदीपिता ।
पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः ॥ १.१३४.३७ ॥
तिचे ते बोलणे ऐकून शोकाग्नीने पेटलेली कुंती अचानक मुळे तुटलेल्या वृक्षाप्रमाणे भूमीवर कोसळली.
1.134.38
निश्चेष्टा पतिता भूमौ मोहेन न चचाल सा ।
तस्मिन्क्षणे कृतस्नानमहताम्बरसंवृतम् ॥ १.१३४.३८ ॥
जमिनीवर निश्चेष्ट पडलेली ती मोहाने जराही हलली नाही. त्या क्षणी (पांडु) स्नान करून नव्या वस्त्रांनी आच्छादित होते.
1.134.39
अलङ्कारकृतं पाण्डुं शयानं शयने शुभे ।
कुन्तीमुत्थाप्य माद्री तु मोहेनाविष्टचेतनाम् ॥ १.१३४.३९ ॥
सुंदर शय्येवर अलंकृत होऊन निजलेल्या पांडूला पाहून, मोहाने चेतना हरपलेल्या कुंतीला माद्रीने उठवले.
1.134.40
आर्ये एहीति तां कुन्तीं दर्शयामास कौरव ।
पादयोः पतिता कुन्ती पुनरुत्थाय भूमिपम् ॥ १.१३४.४० ॥
"आर्ये, ये" असे म्हणून, हे कौरवा, माद्रीने कुंतीला (पांडूला) दाखवले. पायांवर कोसळलेली कुंती पुन्हा उठून राजाकडे गेली.
1.134.41
रक्तचन्दनदिग्धांङ्गं महारजनवाससम् ।
सस्मितेन च वक्त्रेण वदन्तमिव भारतम् ॥ १.१३४.४१ ॥
लाल चंदनाने लिंपलेले अंग, गडद लाल वस्त्रे परिधान केलेले, हसऱ्या मुखाने जणू बोलत असलेले भारत (पांडू).
1.134.42
परिरभ्य ततो मोहाद्विललापाकुलेन्द्रिया ।
माद्री चापि समालिङ्ग्य राजानं विललाप सा ॥ १.१३४.४२ ॥
मग मोहाने, इंद्रिये व्याकुळ झालेली कुंती त्यांना कवटाळून विलाप करू लागली. माद्रीनेही राजाला आलिंगन देऊन विलाप केला.
1.134.43
तं तथा शायिनं पुत्रा ऋषयः सह चारणैः ।
अभ्येत्य सहिताः सर्वे शोकादश्रूण्यवर्तयन् ॥ १.१३४.४३ ॥
त्याला तसे पडलेले पाहून पुत्र, ऋषी आणि चारण सर्वजण एकत्र येऊन शोकाने अश्रू ढाळू लागले.
1.134.44
अस्तं गतमिवादित्यं संशुष्कमिव सागरम् ।
दृष्ट्वा पाण्डुं नरव्याघ्रं शोचन्ति स्म महर्षयः ॥ १.१३४.४४ ॥
मावळलेल्या सूर्याप्रमाणे आणि आटलेल्या सागराप्रमाणे पडलेल्या नरव्याघ्र पाण्डूला पाहून महर्षी शोक करू लागले.
1.134.45
समानशोका ऋषयः पाण्डवाश्च बभूविरे ।
ते समाश्वासिते विप्रैर्विलेपतुरनिन्दिते ॥ १.१३४.४५ ॥
ऋषी आणि पाण्डव समान शोकाने व्याकूळ झाले. ब्राह्मणांनी सांत्वन केले तरीही त्या निर्दोष दोघी विलाप करू लागल्या.
1.134.46
हा राजन्कस्य नो हित्वा गच्छसि त्रिदशालयम् ।
हा राजन्मम मन्दायाः कथं माद्रीं समेत्य वै ॥ १.१३४.४६ ॥
अरेरे राजा! आम्हांला सोडून तू देवलोकाकडे चाललास का! अरेरे राजा, मंदभागी माझ्यासाठी माद्रीला भेटून कसे?
1.134.47
निधनं प्राप्तवान्राजन्मद्भाग्यपरिसंक्षयात् ।
युधिष्ठिरं भीमसेनमर्जुनं च यमावुभौ ॥ १.१३४.४७ ॥
हे राजा! माझ्या भाग्याच्या पूर्ण क्षयामुळे तू मृत्यू पावलास. युधिष्ठिर, भीमसेन, अर्जुन आणि दोन यमज.
1.134.48
कस्य हित्वा प्रियान्पुत्रान्प्रयातोऽसि विशांपते ।
नूनं त्वां त्रिदशा देवाः प्रतिनन्दन्ति भारत ॥ १.१३४.४८ ॥
हे प्रजापते! तुझे प्रिय पुत्र सोडून तू कोणाकडे गेलास? हे भरता! निश्चितच देव तुझे स्वागत करीत आहेत.
1.134.49
यतो हि तप उग्रं वै चरितं ब्रह्मसंसदि ।
आवाभ्यां सहितो राजन्गमिष्यसि दिवं शुभम् ॥ १.१३४.४९ ॥
कारण ब्रह्मसभेत उग्र तप केले गेले आहे; हे राजन्, आम्हा दोघांसह तुम्ही शुभ स्वर्गाला जाल.
1.134.50
आजमीढाजमीढानां कर्मणा चरतां गतिम् ।
ननु नाम सहावाभ्यां गमिष्यामीति यत्त्वया ॥ १.१३४.५० ॥
हे अजमीढवंशजा, कर्माने तप करणाऱ्यांची गती प्राप्त होते; 'आम्हा दोघांसह मीही जाईन' असे तुम्ही वचन दिले नव्हते का?
1.134.51
प्रतिज्ञाता कुरुश्रेष्ठ यदाऽस्मि वनमागता ।
आवाभ्यां चैव सहितो गमिष्यसि विशांपते।
मुहूर्तं क्षम्यतां राजन्द्रक्ष्येऽहं च मुखं तव ॥ १.१३४.५१ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, मी वनात आले तेव्हा आम्हा दोघांसह तुम्ही जाल असे वचन दिले होते; हे प्रजापते, हे राजन्, क्षणभर थांबा, मी तुमचे मुख पाहीन.
1.134.52
विलपित्वा भृशं चैव निःसंज्ञे पतिते भुवि ।
यथा हते मृगे मृग्यौ लुब्धैर्वनगते तथा ॥ १.१३४.५२ ॥
अत्यंत विलाप करून ते दोघे निःसंज्ञ होऊन भूमीवर कोसळले, जसे वनात शिकाऱ्यांनी मारलेल्या हरिणाच्या जोडीचे पडते.
1.134.53
युधिष्ठिरमुखाः सर्वे पाण्डवा वेदपरागाः ।
तेऽभ्यागत्य पितुर्मूले निःसंज्ञाः पतिता भुवि ॥ १.१३४.५३ ॥
युधिष्ठिर ज्यांच्यात अग्रणी असलेले सर्व पांडव, वेदपारंगत, पित्याजवळ येऊन निःसंज्ञ होऊन भूमीवर कोसळले.
1.134.54
पाण्डोः पादौ परिष्वज्य विलपन्ति स्म पाण्डवाः ।
हा विनष्टाः स्म तातेति हा अनाथा भवामहे ॥ १.१३४.५४ ॥
पांडूचे पाय आलिंगून पांडव विलाप करू लागले — "अरेरे, हे तात, आम्ही नष्ट झालो! अरेरे, आम्ही अनाथ झालो!"
1.134.55
त्वद्विहीना महाप्राज्ञ कथं जीवाम बालकाः ।
लोकनाथस्य पुत्राः स्मो न सनाथा भवामहे ॥ १.१३४.५५ ॥
हे महाप्राज्ञ, तुमच्याविना आम्ही बालके कसे जगावे? लोकनाथाचे पुत्र असूनही आम्ही सनाथ नाही.
1.134.56
क्षणेनैव महाराज अहो लोकस्य चित्रता ।
नास्मद्विधा राजपुत्रा अधन्याः सन्ति भारत ॥ १.१३४.५६ ॥
हे महाराजा, क्षणार्धात जगाची किती विचित्रता! हे भारता, आमच्यासारखे राजपुत्रही अभागी झाले.
1.134.57
त्वद्विनाशाच्च राजेन्द्र राज्यप्रस्खलनात्तदा ।
पाण्डवाश्च वयं सर्वे प्राप्ताः स्म व्यसनं महत् ॥ १.१३४.५७ ॥
हे राजेंद्रा, तुमच्या विनाशामुळे आणि तेव्हा राज्य गमावल्यामुळे आम्ही सर्व पांडव मोठ्या संकटात सापडलो.
1.134.58
किं करिष्यामहे राजन्कर्तव्यं च प्रसीदताम् ।
हित्वा राज्यं च भोगांश्च शतशृङ्गनिवासिना ॥ १.१३४.५८ ॥
हे राजा, आम्ही काय करावे? कृपा करून आमचे कर्तव्य काय ते सांगा — राज्य आणि भोग सोडून शतशृंगावर राहणाऱ्यासह.
1.134.59
त्वया लब्धाः स्म राजेन्द्र महता तपसा वयम् ।
हित्वा मानं वनं गत्वा स्वयमाहृत्य भक्षणम् ॥ १.१३४.५९ ॥
हे राजेंद्रा, तुमच्या महान तपस्येमुळेच आम्हांला प्राप्ती झाली; मान सोडून वनात जाऊन स्वतः अन्न आणावे लागते.
1.134.60
शाकमूलफलैर्वन्यैर्भरणं वै त्वया कृतम् ।
पुत्रानुत्पाद्य पितरो यमिच्छ्ति महातम्नः ॥ १.१३४.६० ॥
भाजी, मुळे, फळे आणि वन्य पदार्थांवरच तुम्ही आमचे पालन केले. पिता पुत्र उत्पन्न केल्यानंतर जे इच्छितात, हे महात्म्या…
1.134.61
त्रिवर्गफलमिच्छन्तस्तस्य कालोऽयमागतः ।
अभुक्त्वैव फलं राजन्गन्तुं नार्हसि भारत ॥ १.१३४.६१ ॥
त्रिवर्गाचे फल इच्छिणाऱ्या त्याच्यासाठी आता हा काळ आला आहे. हे राजा, हे भारता, फळाचा उपभोग न घेता तुला जाणे योग्य नाही.
1.134.62
इत्येवमुक्त्वा पितरं भीमोऽपि विललाप ॥ १.१३४.६२ ॥
असे पित्याला सांगून भीमही विलाप करू लागला.
1.134.63
प्रनष्टं भारतं वंशं पाण्डुना पुनरुद्धृतम् ।
तस्मिंस्तदा वनगते नष्टं राज्यमराजकम् ॥ १.१३४.६३ ॥
भरतवंश नष्ट झाला होता; पांडूने त्याला पुन्हा उभारले. तो वनात गेल्यावर राज्य राजाविना नष्ट झाले.
1.134.64
पुनर्निःसारितं क्षत्रं पाण्डुपुत्रैश्च पञ्चभिः ।
एतच्छ्रुत्वाऽनुमोदित्वा गन्तुमर्हसि शङ्कर ॥ १.१३४.६४ ॥
पांडूच्या पाच पुत्रांनी पुन्हा क्षत्रियांना हाकलून लावले. हे ऐकून संमती देऊन, हे शंकरा, तुला जाणे योग्य आहे.
1.134.65
इत्येवमुक्त्वा पितरं विललाप धनञ्जयः ।
दुःसहं च तपः कृत्वा लब्ध्वा नो भरतर्षभ ॥ १.१३४.६५ ॥
असे पित्याला सांगून धनंजय विलाप करू लागला. दुःसह तप करून आम्हांस मिळवलेस, हे भरतश्रेष्ठा.
1.134.66
पुत्रलाभस्य महतः शुश्रूषादिफलं त्वया ।
न चावाप्तं किंचिदेव पुरा दशरथो यथा ॥ १.१३४.६६ ॥
महान पुत्रलाभाचे सेवा इत्यादी फळ तुला काहीही मिळाले नाही; पूर्वी दशरथाप्रमाणे.
1.134.67
एवमुक्त्वा यमौ चापि विलेपतुरथातुरौ ॥ १.१३४.६७ ॥
असे बोलून, दुःखी झालेले ते दोन जुळे पुत्रही विलाप करू लागले.
1.134.68
अहं ज्येष्ठा धर्मपत्नी ज्येष्ठं धर्मफलं मम ।
अवश्यं भाविनो भावान्मा मां माद्रि निवर्तय ॥ १.१३४.६८ ॥
मी ज्येष्ठ धर्मपत्नी आहे; धर्माचे फळ ज्येष्ठाचेच आहे. माद्री, जे अवश्य घडणार त्यासाठी मला थांबवू नकोस.
1.134.69
अन्विष्यामीह भर्तारमहं प्रेतवशं गतम् ।
उत्तिष्ठ त्वं विसृज्यैनमिमान्रक्षस्व दारकान् ॥ १.१३४.६९ ॥
मृत्यूच्या अधीन गेलेल्या माझ्या पतीचा मी येथेच शोध घेईन. तू उठ, यांना सोडून या मुलांचे रक्षण कर.
1.134.70
अवाप्य पुत्रांल्लब्धार्थान्वीरपत्नीत्वमर्थये ।
मद्रराजसुता कुन्तीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १.१३४.७० ॥
पुत्र मिळवून, प्रयोजन साधलेली, मी वीरपत्नीपण इच्छिते. मद्रराजाच्या कन्येने कुंतीला हे वचन सांगितले.
1.134.71
अहमेवानुयास्यामि भर्तारमपलापिनम् ।
न हि तृप्ताऽस्मि कामानां ज्येष्ठा मामनुमन्यताम् ॥ १.१३४.७१ ॥
निघून गेलेल्या माझ्या पतीच्या मागे मीच जाईन. मी इच्छांनी तृप्त झालेली नाही; ज्येष्ठे, मला अनुमती दे.
1.134.72
मां चाभिगम्य क्षीणोऽयं कामाद्भरतसत्तमः ।
समुच्छिद्यामि तत्कामं कथं नु यमसादने ॥ १.१३४.७२ ॥
माझ्याजवळ येऊन, कामनेने क्षीण झालेले हे भरतश्रेष्ठ. ती कामना यमलोकात मी कशी पूर्ण करू?
1.134.73
मम हतोर्हि राजाऽयं दिवं राजर्पिसत्तमः ।
न चैव तादृशी बुद्धिर्बान्धवाश्च न तादृशाः ॥ १.१३४.७३ ॥
माझा पती मरण पावल्याने हा राजा, राजर्षींमध्ये श्रेष्ठ, स्वर्गाला गेला. तशी बुद्धी नाही आणि तसे बांधवही राहिले नाहीत.
1.134.74
न चोत्सहे धारयितुं प्राणान्भर्त्रा विना कृता ।
तस्मात्तमनुयास्यामि यान्तं वैवस्वतक्षयम् ॥ १.१३४.७४ ॥
पतीविना झालेली मी प्राण धारण करण्यास समर्थ नाही. म्हणून वैवस्वत यमाच्या लोकाकडे जाणाऱ्या त्यांच्या मागे मी जाईन.
1.134.75
वर्तेयं न समां वृत्तिं जात्वहं न सुतेषु ते ।
तथाहि वर्तमानां मामधर्मः संस्पृशेन्महान् ॥ १.१३४.७५ ॥
तुझ्या पुत्रांशी मी कधीच समान वर्तनाने जगणार नाही. तसे वागल्यास मला मोठे अधर्म लागेल.
1.134.76
तस्मान्मे सुतयोर्देवि वर्तितव्यं स्वपुत्रवत् ।
अन्वेष्यामि च भर्तारं व्रजन्तं यमसादनम् ॥ १.१३४.७६ ॥
म्हणून, हे देवी, माझ्या दोन्ही पुत्रांशी तू स्वतःच्या पुत्राप्रमाणे वागावेस. यमलोकाकडे जाणाऱ्या पतीचा मी शोध घेऊन त्यांच्या मागे जाईन.
1.134.77
मां हि कामयमानोऽयं राजा प्रेतवशं गतः ।
राज्ञः शरीरेण सह मामपीदं कलेवरम् ॥ १.१३४.७७ ॥
हा राजा मला इच्छित असतानाच मृतांच्या अधीन गेला. राजाच्या देहासोबत माझाही हा देह.
1.134.78
दग्धव्यं सुप्रतिच्छन्नं त्वेतदार्ये प्रियं कुरु ।
दारकेष्वप्रमत्ता त्वं भवेश्चाभिहिता मया।
अतोऽहं न प्रपश्यामि संदेष्टव्यं हितं तव ॥ १.१३४.७८ ॥
हा देह उत्तम प्रकारे लपवून दहन करावा. हे आर्ये, तुला प्रिय असेल ते कर. मुलांबाबत सावध राहा आणि मी सांगितलेले लक्षात ठेव. म्हणून तुला हितकारक उपदेश द्यावा असे मला दिसत नाही.
1.134.79
ऋषयस्तान्समाश्वास्य पाण्डवान्सत्यविक्रमान् ।
ऊचुः कुन्तीं च माद्रीं च समाश्वास्य तपस्विनः ॥ १.१३४.७९ ॥
सत्यपराक्रमी त्या पाण्डवांना समाधान देऊन तपस्वी ऋषींनी कुंती आणि माद्री यांनाही समाधान देत म्हटले.
1.134.80
सुभगे बालपुत्रा तु न मर्तव्यं तथंचन ।
पाण्डवांश्चापि नेष्यामः कुरुराष्ट्रं परन्तपान् ॥ १.१३४.८० ॥
हे सुभगे, ज्यांना लहान पुत्र आहेत तिने कोणत्याही प्रकारे मरण पावू नये. शत्रूंना जाळणाऱ्या पाण्डवांनाही आम्ही कुरुराष्ट्रात नेऊ.
1.134.81
अधर्मेष्वर्थजातेषु धृतराष्ट्रश्च लोभवान् ।
स कदाचिन्न वर्तेत पाण्डवेषु यथाविधि ॥ १.१३४.८१ ॥
अधर्माच्या धनलाभाच्या कृत्यांमध्ये लोभी असलेला धृतराष्ट्र पाण्डवांशी यथाविधी कधीही वागणार नाही.
1.134.82
कुन्त्याश्च वृष्णयो नाथाः कुन्तिभोजस्तथैव च ।
माद्र्याश्च बलिनांश्रेष्ठः शल्यो भ्राता महारथः ॥ १.१३४.८२ ॥
कुंतीचे रक्षक वृष्णी आहेत; कुंतिभोजही तसाच. माद्रीचा भाऊ, बलवानांत श्रेष्ठ, महारथी शल्य हाच तिचा रक्षक आहे.
1.134.83
भर्त्रा तु मरणं सार्धं फलवन्नात्र संशयः ।
युवाभ्यां दुष्करं चैतद्वदन्ति द्विजपुङ्गवाः ॥ १.१३४.८३ ॥
पतीसोबत मरण फलदायी आहे यात शंका नाही; पण तुम्हा दोघींसाठी ते कठीण आहे असे श्रेष्ठ द्विज म्हणतात.
1.134.84
मृते भर्तरि साध्वी स्त्री ब्रह्मचर्यव्रते स्थिता ।
यमैश्च नियमैः पूता मनोवाक्कायजैः शुभा ॥ १.१३४.८४ ॥
पती मृत झाल्यावर साध्वी स्त्रीने ब्रह्मचर्यव्रतात स्थिर राहावे; यम-नियमांनी, मन, वाणी आणि शरीर यांपासून उत्पन्न शुद्धीने पवित्र व शुभ होऊन.
1.134.85
भर्तारं चिन्तयन्ती सा भर्तारं निस्तरेच्छुभा ।
तारितश्चापि भर्ता स्यादात्मा पुत्रस्तथैव च ॥ १.१३४.८५ ॥
पतीचे चिंतन करीत ती शुभा स्त्री पतीला पार नेईल. अशा रीतीने पती तरतो, आत्मा तरतो, आणि पुत्रही तसाच.
1.134.86
तस्माञ्जीवितमेवैतद्युवयोर्विद्म शोभनम् ॥ १.१३४.८६ ॥
म्हणून तुम्हा दोघांसाठी हेच जीवन शुभ आहे हे आम्ही जाणतो.
1.134.87
यथा पाण्डोस्तु निर्देशस्तथा विप्रगणस्य च ।
आज्ञा शिरसि निक्षिप्ता करिष्यामि च तत्तथा ॥ १.१३४.८७ ॥
पांडूचा आदेश जसा आहे, तसाच विप्रसमूहाचा आहे. आज्ञा मी शिरसावंद्य मानली आहे; ती तशीच करीन.
1.134.88
यदाद्दुर्भगवन्तोऽपि तन्मन्ये शोभनं परम् ।
भर्तुश्च मम पुत्राणामात्मनश्च न संशयः ॥ १.१३४.८८ ॥
तू जे सांगितलेस, हे दुर्भगिनी, ते मी परम शुभ मानते; यात पतीचे, माझ्या पुत्रांचे आणि माझ्या आत्म्याचे कल्याण आहे, यात संशय नाही.
1.134.89
कुन्ती समर्था पुत्राणां योगक्षेमस्य धारणे ।
अस्या हि न समा बुद्ध्या यद्यपि स्यादरुन्धती ॥ १.१३४.८९ ॥
कुंती पुत्रांचा योगक्षेम सांभाळण्यास समर्थ आहे; अरुंधती असली तरी बुद्धीत तिच्याइतकी कोणी नाही.
1.134.90
कुन्त्याश्च वृष्णयो नाथाः कुन्तिभोजस्तथैव च ।
नाहं त्वमिव पुत्राणां समर्था धारणे तथा ॥ १.१३४.९० ॥
कुंतीचे रक्षक वृष्णी आहेत आणि कुंतिभोजही; मी तुझ्याप्रमाणे पुत्रांचे पालन करण्यास समर्थ नाही.
1.134.91
साऽहं भर्तारमन्विष्ये संतृप्ता नापि भोगतः ।
भर्तृलोकस्य तु ज्येष्ठा देवी मामनुमन्यताम् ॥ १.१३४.९१ ॥
मी पतीचा शोध घेते, भोगांनी तृप्त होऊन नव्हे. पतिलोकातील ज्येष्ठ देवींनी मला अनुमती द्यावी.
1.134.92
धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य सत्यसन्धस्य धीमतः ।
पादौ परिचरिष्यामि तथार्याऽद्यानुमन्यताम् ॥ १.१३४.९२ ॥
धर्मज्ञ, कृतज्ञ, सत्यसंध आणि बुद्धिमान पतीच्या चरणांची सेवा मी करीन. हे आर्ये, आता अनुमती द्या.
1.134.93
एवमुक्त्वा तदा राजन्मद्रराजसुता शुभा ।
ददौ कुन्त्यै यमौ माद्री शिरसाऽभिप्रणम्य च ॥ १.१३४.९३ ॥
हे राजा, असे बोलून तेव्हा मद्रराजाची शुभ कन्या माद्री मस्तक नमवून कुंतीला यमल पुत्र सोपवती झाली.
1.134.94
अभिवाद्य महर्षीन्सा परिष्वज्य च पाण्डवान् ।
मूर्ध्न्युपाघ्राय बहुशः पार्थानात्मसुतौ तदा ॥ १.१३४.९४ ॥
तिने महर्षींना अभिवादन केले, पांडवांना आलिंगन दिले आणि पृथेच्या पुत्रांना व स्वतःच्या पुत्रांना मस्तकावर अनेक वेळा हुंगले.
1.134.95
हस्ते युधिष्ठिरं गृह्य माद्री वाक्यमभाषत ।
कुन्ती माता अहं धात्री युष्माकं तु पिता मृतः ॥ १.१३४.९५ ॥
युधिष्ठिराचा हात धरून माद्री ही वाक्ये बोलली: 'कुंती तुमची माता आहे, मी धात्री आहे, आणि तुमचे पिता मृत झाले आहेत.'
1.134.96
युधिष्ठिरः पिता ज्येष्ठश्चतुर्णां धर्मतः सदा ।
वृद्धाद्युपासनासक्ताः सत्यधर्मपरायणाः ॥ १.१३४.९६ ॥
युधिष्ठिर धर्मानुसार चौघांत ज्येष्ठ असून नेहमी पित्यासमान आहे. वडीलधाऱ्यांच्या सेवेत आसक्त आणि सत्य-धर्मपरायण.
1.134.97
तादृशा न विनश्यन्ति नैव यान्ति पराभवम् ।
तस्मात्सर्वे कुरुध्वं वै गुरुवृत्तिमतन्द्रिताः ॥ १.१३४.९७ ॥
असे लोक नष्ट होत नाहीत आणि पराभवालाही प्राप्त होत नाहीत. म्हणून तुम्ही सर्वजण आळस न करता वडीलधाऱ्यांप्रती सेवावृत्ती पाळा.
1.134.98
ऋषीणां च पृथायाश्च नमस्कृत्य पुनःपुनः ।
आयासकृपणा माद्री प्रत्युवाच पृथां तदा ॥ १.१३४.९८ ॥
ऋषींना आणि पृथेला वारंवार नमस्कार करून, क्लेशाने दीन झालेली माद्री तेव्हा पृथेला उत्तरली.
1.134.99
ऋषीणां संनिधावेषां यथा वागभ्युदीरिता ।
दिदृक्षमाणायाः स्वर्गं न ममैषा वृथा भवेत् ॥ १.१३४.९९ ॥
या ऋषींच्या सान्निध्यात जे वचन उच्चारले गेले, स्वर्ग पाहण्याची इच्छा असलेल्या माझ्यासाठी ते व्यर्थ ठरू नये.
1.134.100
धन्या त्वमसि वार्ष्णेयि नास्ति स्त्री सदृशी त्वया ।
वीर्यं तेजश्च योगं च माहात्म्यं च यशस्विनाम् ॥ १.१३४.१०० ॥
हे वार्ष्णेयी, तू धन्य आहेस; तुझ्यासारखी स्त्री नाही. यशस्वी लोकांचे वीर्य, तेज, योग आणि माहात्म्य तुझ्यात आहे.
1.134.101
कुन्ति द्रक्ष्यसि पुत्राणां पञ्चानाममितौजसाम् ।
आर्या चाप्यभिवाद्या च मम पूज्या च सर्वतः ॥ १.१३४.१०१ ॥
हे कुन्ती, अमित तेजस्वी पाच पुत्रांना तू पाहशील. तू आर्या आहेस, वंदनीय आहेस आणि सर्व प्रकारे माझ्याकडून पूजनीय आहेस.
1.134.102
ज्येष्ठा वरिष्ठा त्वं देवि भूषिता स्वगुणैः शुभैः ।
अभ्यनुज्ञातुमिच्छामि त्वया यावनन्दिनि ॥ १.१३४.१०२ ॥
हे देवी, तू ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ आहेस, आपल्या शुभ गुणांनी अलंकृत आहेस. हे नंदिनी, मी तुझी अनुमती घेऊ इच्छिते.
1.134.103
धर्मं स्वर्गं च कीर्तिं च त्वत्कृतेऽहमवाप्नुयाम् ।
यथा तथा विधत्स्वेह मा च कार्षीर्विचारणां ॥ १.१३४.१०३ ॥
तुझ्यामुळे मला धर्म, स्वर्ग आणि कीर्ती प्राप्त होवो. जसे शक्य असेल तसे येथे व्यवस्था कर, मनात संकोच धरू नकोस.
1.134.104
बाष्पसंदिग्धया वाचा कुन्त्युवाच यशस्विनी ।
अनुज्ञाताऽसि कल्याणि त्रिदिवे सङ्गमोऽस्तु ते ॥ १.१३४.१०४ ॥
अश्रूंनी दाटलेल्या वाणीने यशस्विनी कुंती म्हणाली: हे कल्याणी, तुला अनुमती आहे; स्वर्गात तुझा संगम होवो.
1.134.105
भर्त्रा सह विशालिक्षि क्षिप्रमद्यैव भामिनि ।
संगतास्वर्गलोके त्वं रमेथाः शाश्वतीः समाः ॥ १.१३४.१०५ ॥
हे विशालाक्षी, आजच लवकर पतीसह मिळून स्वर्गलोकात तू शाश्वत वर्षे आनंदाने रहा.
1.134.106
ततः पुरोहितः स्नात्वा प्रेतकर्मणि पारगः ।
हिरण्यशकलानाज्यं तिलं दधि च तण्डुलान् ॥ १.१३४.१०६ ॥
नंतर पुरोहित स्नान करून, प्रेतकर्मात पारंगत होऊन, सोन्याचे तुकडे, तूप, तीळ, दही आणि तांदूळ (मागवले).
1.134.107
उदकुम्भांश्च परशुं समानीय तपस्विभिः ।
अश्वमेधाग्निमाहृत्य यथान्यायं समन्ततः ॥ १.१३४.१०७ ॥
पाण्याचे घडे आणि कुऱ्हाड तपस्वींनी आणून, अश्वमेधयज्ञाचा अग्नी आणून, विधीनुसार सर्वत्र (व्यवस्था केली).
1.134.108
काश्यपः कारयामास पाण्डोः प्रेतस्य तां क्रियाम् ।
पुरोहितोक्तविधिना पाण्डोः पुत्रो युधिष्ठिरः ॥ १.१३४.१०८ ॥
काश्यपाने पांडूच्या प्रेताची ती क्रिया करवली; पुरोहिताने सांगितलेल्या विधीनुसार पांडूचा पुत्र युधिष्ठिर (त्यात सहभागी झाला).
1.134.109
तेनाग्निनाऽदहत्पाण्डुं कृत्वा चापि क्रियास्तदा ।
रुदञ्छोकाभिसंतप्तः पपात भुवि पाण्डवः ॥ १.१३४.१०९ ॥
त्याने अग्नीने पांडूचे दहन केले आणि नंतर इतर विधीही केले. शोकाने संतप्त होऊन रडत तो पांडव भूमीवर कोसळला.
1.134.110
ऋषीन्पुत्रान्पृथां चैव विसृज्य च नृपात्मज ।
नमस्कृत्य चिताग्निस्थं धर्मपत्नी नरर्षभम् ॥ १.१३४.११० ॥
हे राजपुत्रा, ऋषी, पुत्र आणि पृथा यांना निरोप देऊन, चितेच्या अग्नीत असलेल्या नरश्रेष्ठाला नमस्कार करून धर्मपत्नी.
1.134.111
मद्रराजसुता तूर्णमन्वारोहद्यशस्विनी ॥ १.१३४.१११ ॥
मद्रराजाची कन्या, यशस्विनी, लगेच (चितेवर) चढली.
1.134.112
अहताम्बरसंवीतो भ्रातृभिः सहितोऽनघः ।
उदकं कृतवांस्तत्र पुरोहितमते स्थितः ॥ १.१३४.११२ ॥
नवी वस्त्रे परिधान करून, बंधूंसह, निष्पाप तो पुरोहिताच्या सल्ल्याने तेथे उभा राहून उदकविधी केला.
1.134.113
अर्हतस्तस्य कृत्यानि शतशृङ्गनिवासिनः ।
तापसा विधिवच्चक्रुश्चारणा ऋषिभिः सह ॥ १.१३४.११३ ॥
शतशृंगावर राहणाऱ्या तपस्व्यांनी, चारण आणि ऋषींसह, त्या पूज्यासाठी विधिपूर्वक अंत्यविधी केले.