Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 1.135

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.135.1

पाण्डोरुपरमं दृष्ट्वा देवकल्पा महर्षयः ।
ततो मन्त्रविदः सर्वे मन्त्रयांचक्रिरे मिथः ॥ १.१३५.१ ॥

पाण्डु की मृत्यु देखकर देवतुल्य महर्षि, फिर मन्त्रज्ञ सभी आपस में मन्त्रणा करने लगे।

1.135.2

हित्वा राज्यं च राष्ट्रं च स महात्मा महायशाः ।
अस्मिंस्थाने तपस्तप्त्वा तापसाञ्शरणं गतः ॥ १.१३५.२ ॥

राज्य और राष्ट्र त्यागकर वह महात्मा, महायशस्वी, इस स्थान पर तप करके तपस्वियों की शरण में चला गया।

1.135.3

स जातमात्रान्पुत्रांश्च दारांश्च भवतामिह ।
प्रादायोपनिधिं राजा पाण्डुः स्वर्गमितो गतः ॥ १.१३५.३ ॥

उस राजा पाण्डु ने नवजात पुत्रों और पत्नियों को आपके हाथों में धरोहर के रूप में सौंपकर यहाँ से स्वर्ग को प्रस्थान किया।

1.135.4

तस्येमानात्मजान्देहं भार्यां च सुमहात्मनः ।
स्वराष्ट्रं गृह्य गच्छामो धर्म एष हि नः स्मृतः ॥ १.१३५.४ ॥

उस महात्मा के इन पुत्रों, शरीर और पत्नी को लेकर हम अपने राष्ट्र को चलें, क्योंकि हमारे लिए यही धर्म माना गया है।

1.135.5

ते परस्परमामन्त्र्य देवकल्पा महर्षयः ।
पाण्डोः पुत्रान्पुरस्कृत्य नगरं नागसाह्वयम् ॥ १.१३५.५ ॥

देवतुल्य उन महर्षियों ने परस्पर विदा लेकर पाण्डु के पुत्रों को आगे रखकर नागसाह्वय नगर की ओर प्रस्थान किया।

1.135.6

उदारमनसः सिद्धा गमने चक्रिरे मनः ।
भीष्माय पण्डवान्दातुं धृतराष्ट्राय चैव हि ॥ १.१३५.६ ॥

उदारमना सिद्ध महर्षियों ने जाने का निश्चय किया, ताकि पाण्डवों को भीष्म को और धृतराष्ट्र को सौंप सकें।

1.135.7

तस्मिन्नेव क्षणे सर्वे तानादाय प्रतस्थिरे ।
पाण्डोर्दारांश्च पुत्रांश्च शरीरे ते च तापसाः ॥ १.१३५.७ ॥

उसी क्षण सब लोग उन्हें लेकर चल पड़े — पाण्डु की पत्नियों और पुत्रों को, और वे तपस्वी भी।

1.135.8

सुखिनी सा पुरा भूत्वा सततं पुत्रवत्सला ।
प्रपन्ना दीर्घमध्वानं संक्षिप्तं तदमन्यत ॥ १.१३५.८ ॥

पहले सदा सुखी और पुत्रों से स्नेह रखने वाली वह, लंबे मार्ग पर चलते हुए उसे छोटा समझने लगी।

1.135.9

सा त्वदीर्घेण कालेन संप्राप्ता कुरुजाङ्गलम् ।
वर्धमानपुरद्वारमाससाद यशस्विनी ॥ १.१३५.९ ॥

वह यशस्विनी शीघ्र ही कुरु-जांगल प्रदेश पहुँच गई और वर्धमानपुर के द्वार तक आ पहुँची।

1.135.10

द्वारिणं तापसा ऊचू राजानं च प्रकाशय ।
ते तु गत्वा क्षणेनैव सभायां विनिवेदिताः ॥ १.१३५.१० ॥

तपस्वियों ने द्वारपाल से कहा, "राजा को सूचित करो।" वे (दूत) क्षण भर में जाकर सभा में सूचित कर दिए गए।

1.135.11

तं चारणसहस्राणां मुनीनामागमं तदा ।
श्रुत्वा नागपुरे नॄणां विस्मयः समपद्यत ॥ १.१३५.११ ॥

हज़ारों चारणों और मुनियों के आगमन का समाचार सुनकर उस समय नागपुर के लोगों में विस्मय उत्पन्न हुआ।

1.135.12

मुहूर्तोदित आदित्ये सर्वे बालपुरस्कृताः ।
सदारास्तापसान्द्रष्टुं निर्ययुः पुरवासिनः ॥ १.१३५.१२ ॥

मुहूर्त के उदित होते ही, सूर्य उगने पर, नगरवासी सब अपनी पत्नियों के साथ, बच्चों को आगे करके, तपस्वियों को देखने निकल पड़े।

1.135.13

स्त्रीसङ्घाः क्षत्रसङ्घाश्च यानसङ्घसमास्थिताः ।
ब्राह्मणैः सह निर्जग्मुर्ब्राह्मणानां च योषितः ॥ १.१३५.१३ ॥

स्त्रियों के समूह और क्षत्रियों के समूह वाहनों के समूहों पर सवार होकर ब्राह्मणों के साथ निकले, और ब्राह्मणों की स्त्रियाँ भी।

1.135.14

तथा विट्शूद्रसङ्घानां महान्यतिकरोऽभवत् ।
न कश्चिदकरोदीर्ष्यामभवन्धर्मबुद्धयः ॥ १.१३५.१४ ॥

इसी प्रकार वैश्यों और शूद्रों के समूहों में भी बड़ी भीड़ हो गई; किसी ने ईर्ष्या नहीं की, वे धर्मबुद्धि वाले थे।

1.135.15

तथा भीष्मः शान्तनवः सोमदत्तो।ञथ बाह्लिकः ।
प्रज्ञाचक्षुश्च राजर्षिः क्षत्ता च विदुरः स्वयम् ॥ १.१३५.१५ ॥

इसी प्रकार शान्तनु के पुत्र भीष्म, सोमदत्त और बाह्लीक, राजर्षि प्रज्ञाचक्षु (धृतराष्ट्र), और क्षत्ता विदुर स्वयं भी।

1.135.16

सा च सत्यवती देवी कौसल्या च यशस्विनी ।
राजदारैः परिवृता गान्धारी चापि निर्ययौ ॥ १.१३५.१६ ॥

वह देवी सत्यवती और यशस्विनी कौसल्या भी राजपत्नियों से घिरी हुई निकलीं, और गान्धारी भी निकलीं।

1.135.17

धृतराष्ट्रस्य दायादा दुर्योधनपुरोगमाः ।
भूषिता भूषणैश्चित्रैः शतसङ्ख्या विनिर्ययुः ॥ १.१३५.१७ ॥

धृतराष्ट्र के पुत्र, दुर्योधन जिनके अग्रणी थे, विचित्र आभूषणों से सुसज्जित, सौ की संख्या में निकले।

1.135.18

तान्महर्षिगणान्दृष्ट्वा शिरोभिरभिवाद्य च ।
उपोपविविशुः सर्वे कौरव्याः सपुरोहिताः ॥ १.१३५.१८ ॥

उन महर्षि-समूहों को देखकर, सिर झुकाकर प्रणाम करके, सभी कौरव अपने पुरोहितों सहित उनके समीप बैठ गए।

1.135.19

तथैव शिरसा भूमावभिवाद्य प्रणम्य च ।
उपोपविविशुः सर्वे पौरजानपदा अपि ॥ १.१३५.१९ ॥

उसी प्रकार सिर से भूमि पर झुककर और प्रणाम करके सभी नगरवासी और जनपदवासी भी बैठ गए।

1.135.20

तमकूजमभिज्ञाय जनौघं सर्वशस्तदा ।
पूजयित्वा यथान्यायं पाद्येनार्घ्येण च प्रभो ॥ १.१३५.२० ॥

उस शान्त जनसमूह को पूरी तरह पहचानकर, हे प्रभो, तब यथोचित विधि से पाद्य और अर्घ्य देकर उनका सम्मान किया।

1.135.21

भीष्मो राज्यं च राष्ट्रं च महर्षिभ्यो न्यवेदयत् ।
तेषामथो वृद्धतमः प्रत्युत्थाय जटाजिनी।
ऋषीणां मतमाज्ञाय महर्षिरिदमब्रवीत् ॥ १.१३५.२१ ॥

भीष्म ने राज्य और राष्ट्र का समाचार महर्षियों को निवेदन किया। फिर उन सबमें सबसे वृद्ध, जटा और मृगचर्म धारण किए हुए महर्षि ने खड़े होकर ऋषियों का मत जानकर यह कहा।

1.135.22

यः स कौरव्यदायादः पाण्डुर्नाम नराधिपः ।
कामभोगान्परित्यज्य शतशृङ्गमितो गतः ॥ १.१३५.२२ ॥

वह जो कौरव वंश का उत्तराधिकारी राजा पाण्डु नामक था, कामभोगों को त्यागकर यहाँ से शतशृंग चला गया।

1.135.23

राजा भोगान्परित्यज्य तपस्वी संबभूव ह ।
स यथोक्तं तपस्तेपे पत्रमूलफलाशनः ॥ १.१३५.२३ ॥

राजा भोगों को त्यागकर तपस्वी बन गया। उसने विधि के अनुसार तप किया, पत्ते, मूल और फल खाकर।

1.135.24

पत्नीभ्यां सह धर्मात्मा संचित्कालमतन्द्रितः ।
तेन वृत्तसमाचारैस्तपसा च तपस्विनः ॥ १.१३५.२४ ॥

धर्मात्मा वह अपनी दोनों पत्नियों के साथ बहुत समय तक अथक रहा। उसके आचरण और तप से वह तपस्वियों के बीच प्रतिष्ठित हुआ।

1.135.25

तोषितास्तापसास्तत्र शतशृङ्गनिवासिनः ।
स्वर्गलोकं गन्तुकामं तापसाः संनिवार्य तम् ॥ १.१३५.२५ ॥

शतशृंग पर निवास करने वाले उन तपस्वियों ने प्रसन्न होकर स्वर्गलोक जाने की इच्छा रखने वाले उस (राजा) को वहीं रोक लिया।

1.135.26

उद्यन्तं सह पत्नीभ्यां विप्रा वचनमब्रुवन् ।
अनपत्यस्य राजेन्द्र पुण्या लोका न सन्ति ते ॥ १.१३५.२६ ॥

पत्नियों के साथ जाने को उद्यत उसे ब्राह्मणों ने कहा — हे राजेन्द्र, संतानहीन के लिए पुण्यलोक नहीं होते।

1.135.27

तस्माद्धर्मं च वायुं च महेन्द्रं च तथाऽश्विनौ ।
आराधयस्व राजेन्द्र पत्नीभ्यां सह देवताः ॥ १.१३५.२७ ॥

इसलिए हे राजेन्द्र, दोनों पत्नियों के साथ धर्म, वायु, महेन्द्र तथा अश्विनौ — इन देवताओं की आराधना करो।

1.135.28

प्रीताः पुत्रान्प्रदास्यन्ति ऋणमुक्तो भविष्यसि ।
तपसा दिव्यचक्षुष्ट्वात्पश्यामस्ते तथा सुतान् ॥ १.१३५.२८ ॥

प्रसन्न होकर वे तुम्हें पुत्र देंगे और तुम ऋण से मुक्त हो जाओगे। तप के बल से, दिव्य दृष्टि द्वारा, हम तुम्हारे पुत्रों को इसी प्रकार देखते हैं।

1.135.29

अस्माकं वचनं श्रुत्वा देवानाराधयत्तदा ।
ब्रह्मचर्यव्रतस्थस्य तस्य दिव्येन हेतुना ॥ १.१३५.२९ ॥

हमारे वचन सुनकर उसने तब देवताओं की आराधना की। ब्रह्मचर्य व्रत में स्थित उस (राजा) ने दिव्य उपाय से (ऐसा किया)।

1.135.30

साक्षाद्धर्मादयं पुत्रस्तत्र जातो युधिष्ठिरः ।
तथैनं बलिनां श्रेष्ठं तस्य राज्ञो महात्मनः ॥ १.१३५.३० ॥

यह पुत्र साक्षात धर्म से वहाँ उत्पन्न हुआ — युधिष्ठिर। उसी प्रकार बलवानों में श्रेष्ठ इसे उस महात्मा राजा का (पुत्र जानो)।

1.135.31

मातरिश्वा ददौ पुत्रं भीमं नाम महाबलम् ।
पुरन्दरादयं जज्ञे कुन्त्यां सत्यपराक्रमः ॥ १.१३५.३१ ॥

मातरिश्वा ने महाबली भीम नामक पुत्र दिया। पुरन्दर (इन्द्र) से यह सत्य-पराक्रमी पुत्र कुन्ती में उत्पन्न हुआ।

1.135.32

अस्मिञ्जाते महेष्वासे पृथामिन्द्रस्तदाऽब्रवीत् ।
मत्प्रसादादयं जातः कुन्ति सत्यपराक्रमः ॥ १.१३५.३२ ॥

जब इस महाधनुर्धर का जन्म हुआ, तब इन्द्र ने पृथा से कहा, 'हे कुन्ती, मेरी कृपा से यह सत्य-पराक्रमी उत्पन्न हुआ है।'

1.135.33

अजेयानपि जेताऽरीन्देवतादीन्न संशयः ।
यस्य कीर्तिर्महेष्वासान्सर्वानभिभविष्यति ॥ १.१३५.३३ ॥

यह देवताओं आदि अजेय शत्रुओं को भी जीतेगा, इसमें संशय नहीं। जिसकी कीर्ति सभी महाधनुर्धरों को पराजित कर देगी।

1.135.34

युधिष्ठिरो राजसूयं भ्रातृवीर्यादवाप्स्यति ।
एष जेता मनुष्यांश्च सर्वान्गन्धर्वराक्षसान् ॥ १.१३५.३४ ॥

युधिष्ठिर भाइयों के पराक्रम से राजसूय यज्ञ प्राप्त करेगा। यह सभी मनुष्यों, गन्धर्वों और राक्षसों को जीतने वाला होगा।

1.135.35

एष दुर्योधनादीनां कौरवाणां च जेष्यति ।
वीरस्यैतस्य विक्रान्तैर्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ १.१३५.३५ ॥

यह दुर्योधन आदि कौरवों को भी जीतेगा। इस वीर के पराक्रम से धर्मपुत्र युधिष्ठिर (विजय पाएँगे)।

1.135.36

यक्ष्यते राजसूयाद्यैर्धर्म एव परः सदा ।
यौ तु माद्री महेष्वासावसूत पुरुषोत्तमौ ॥ १.१३५.३६ ॥

राजसूय आदि यज्ञ करेगा; धर्म ही सदा उसका परम (आधार) होगा। और जिन दो महाधनुर्धरों को माद्री ने जन्म दिया, वे दोनों पुरुषोत्तम हैं।

1.135.37

अश्विभ्यां पुरुषव्याघ्राविमौ तावपि तिष्ठतः ।
नकुलः सहदेवश्च तावप्यमिततेजसौ ॥ १.१३५.३७ ॥

अश्विनों द्वारा पुरुषव्याघ्र ये दोनों, वे भी यहाँ रहते हैं। नकुल और सहदेव, वे दोनों भी अमित तेजवाले हैं।

1.135.38

चरता धर्मनित्येन वनवासं यशस्विना ।
एष पैतामहो वंशः पाण्डुना पुनरुद्धृतः ॥ १.१३५.३८ ॥

धर्म में सदा रत, यशस्वी पाण्डु ने वनवास में विचरण करते हुए इस पितामहों के वंश को फिर से उठाया।

1.135.39

पुत्राणां जन्म वृद्धिं च वैदिकाध्ययनानि च ।
पश्यन्तः सततं पाण्डोः परां प्रीतिमवाप्स्यथ ॥ १.१३५.३९ ॥

पुत्रों का जन्म, उनकी वृद्धि और वैदिक अध्ययन, इन्हें निरंतर देखते हुए तुम पाण्डु को परम प्रीति प्राप्त करोगे।

1.135.40

वर्तमानः सतां वृत्ते पुत्रलाभमवाप च ।
पितृलोकं गतः पाण्डुरितः सप्तदशेऽहनि ॥ १.१३५.४० ॥

सज्जनों के आचरण में स्थित रहकर और पुत्रलाभ प्राप्त करके पाण्डु सत्रहवें दिन यहाँ से पितृलोक को चले गए।

1.135.41

तं चितागतमाज्ञाय वैश्वानरमुखे हुतम् ।
प्रविष्टा पावकं माद्री हित्वा जीवितमात्मनः ॥ १.१३५.४१ ॥

उन्हें चिता पर रखा गया और अग्नि के मुख में आहुति दी गई जानकर, माद्री अपना जीवन त्यागकर अग्नि में प्रविष्ट हो गई।

1.135.42

सा गता सह तेनैव पतिलोकमनुव्रता ।
तस्यास्तस्य च यत्कार्यं क्रियतां तदनन्तरम् ॥ १.१३५.४२ ॥

पति का अनुसरण करती हुई वह उसी के साथ पतिलोक को गई। अब उन दोनों का जो कर्तव्य है, वह उसके बाद किया जाए।

1.135.43

पृथां च शरणं प्राप्तां पाण्डवांश्च यशस्विनः ।
यथावदनुमन्यन्तां धर्मो ह्येष सनातनः ॥ १.१३५.४३ ॥

पृथा को और यशस्वी पाण्डवों को, जो शरण में आए हैं, यथोचित रूप से स्वीकार किया जाए, क्योंकि यही सनातन धर्म है।

1.135.44

इमे तयोः शरीरे द्वे पुत्राश्चेमे तयोर्वराः ।
क्रियाभिरनुगृह्यन्तां सह मात्रा परंतपाः ॥ १.१३५.४४ ॥

ये दोनों उन दोनों के शरीर हैं, और ये दोनों श्रेष्ठ पुत्र हैं; हे शत्रुओं को तपाने वालो, अपनी माता के साथ इन्हें क्रियाओं द्वारा सम्मानित किया जाए।

1.135.45

प्रेतकार्ये निवृत्ते तु पितृमेधं महायशाः ।
लभतां सर्वधर्मज्ञः पाण्डुः कुरुकुलोद्वहः ॥ १.१३५.४५ ॥

प्रेतकर्म पूर्ण हो जाने पर महायशस्वी, सर्वधर्मज्ञ, कुरुवंश के भार को धारण करने वाले पाण्डु पितृमेध को प्राप्त करें।

1.135.46

एवमुक्त्वा कुरून्सर्वान्कुरूणामेव पश्यताम् ।
क्षणेनान्तर्हिताः सर्वे तापसा गुह्यकैः सह ॥ १.१३५.४६ ॥

ऐसा कहकर, कुरुओं के सामने ही, सभी तपस्वी गुह्यकों के साथ क्षण भर में अन्तर्धान हो गए।

1.135.47

गन्धर्वनगराकारं तथैवान्तर्हितं पुनः ।
ऋषिसिद्धगणं दृष्ट्वा विस्मयं ते परं ययुः ॥ १.१३५.४७ ॥

गन्धर्वनगर के समान वह दृश्य भी फिर अन्तर्धान हो गया; ऋषियों और सिद्धों का वह समूह देखकर वे अत्यन्त विस्मित हो गए।