Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 1.139

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.139.1

दुर्योधनस्तु पापात्मा भीममाशीविषहदे ।
प्रक्षिप्य कृतकृत्यं स्वमात्मानं मन्यते तदा ॥ १.१३९.१ ॥

किन्तु पापात्मा दुर्योधन ने भीम को विषैले सर्पों के सरोवर में फेंककर उस समय अपने को कृतकृत्य मान लिया।

1.139.2

प्रभातायां रजन्यां च प्रविवेश पुरं ततः ।
ब्रुवाणो भीमसेनस्तु यातो ह्यग्रत एव नः ॥ १.१३९.२ ॥

रात बीतने पर, प्रभात होते ही उन्होंने नगर में प्रवेश किया, और कहने लगे कि भीमसेन तो हमसे पहले ही आगे चले गए हैं।

1.139.3

युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा ह्यविदन्पापमात्मनि ।
स्वेनानुमानेन परं साधुं समनुपश्यति ॥ १.१३९.३ ॥

परन्तु धर्मात्मा युधिष्ठिर को अपने भीतर किसी पाप का ज्ञान नहीं था, इसलिए वे अपने ही अनुमान से दूसरों को भी साधु ही मानते थे।

1.139.4

सोऽभ्युपेत्य तदा पार्थो मातरं भ्रातृवत्सलः ।
अभिवाद्याब्रवीत्कुन्तीमम्ब भीम इहागतः ॥ १.१३९.४ ॥

तब भ्रातृप्रेमी पार्थ ने माता के पास जाकर उन्हें प्रणाम किया और कुन्ती से कहा, माता, भीम यहाँ आ गया है।

1.139.5

क्व गतो भविता मातर्नेह पश्यामि तं शुभे ।
उद्यानानि वनं चैव विचितानि समन्ततः ॥ १.१३९.५ ॥

हे माता, वह कहाँ गया होगा? हे शुभे, मैं उसे यहाँ नहीं देख रहा। उद्यानों और वन में चारों ओर खोज की जा चुकी है।

1.139.6

तदर्थं न च तं वीरं दृष्टवन्तो वृकोदरम् ।
मन्यमानास्ततः सर्वे यातो नः पूर्वमेव सः ॥ १.१३९.६ ॥

उसे खोजने पर भी वे वीर वृकोदर को नहीं देख पाए, इसलिए सबने यह मान लिया कि वह हमसे पहले ही चला गया है।

1.139.7

आगताः स्म महाभागे व्याकुलेनान्तरात्मना ।
इहागम्य क्व नु गतस्त्वया वा प्रेषितः क्व नु ॥ १.१३९.७ ॥

हे महाभागे, व्याकुल अंतरात्मा के साथ हम यहाँ आए हैं। यहाँ आकर वह कहाँ गया, या तुमने उसे कहाँ भेजा?

1.139.8

कथयस्व महाबाहुं भीमसेनं यशस्विनि ।
नहि मे शुध्यते भावस्तं वीरं प्रति शोभने ॥ १.१३९.८ ॥

हे यशस्विनी, महाबाहु भीमसेन के बारे में बताओ। हे शोभने, उस वीर के विषय में मेरा मन शांत नहीं होता।

1.139.9

यतः प्रसुप्तं मन्येऽहं भीम् नेति हतस्तु सः ।
इत्युक्ता च ततः कुन्ती धर्मराजेन धीमता ॥ १.१३९.९ ॥

मैं सोचता हूँ कि भीम सो रहा है, मारा नहीं गया। ऐसा कहे जाने पर, बुद्धिमान धर्मराज द्वारा, तब कुंती...

1.139.10

हाहेति कृत्वा संभ्रान्ता प्रत्युवाच युधिष्ठिरम् ।
न पुत्र भीमं पश्यामि न मामभ्येत्यसाविति ॥ १.१३९.१० ॥

'हा!' कहकर घबराई हुई वह युधिष्ठिर से बोली, 'हे पुत्र, मैं भीम को नहीं देखती; वह मेरे पास भी नहीं आया।'

1.139.11

शीघ्रमन्वेषणे यत्नं कुरु तस्यानुजैः सह ।
द्रुतं गत्वा पुरोद्यानं विचिन्वन्तिस्म पाण्डवाः ॥ १.१३९.११ ॥

'उसकी खोज में शीघ्र ही उसके छोटे भाइयों के साथ प्रयत्न करो।' तब पाण्डव तुरंत सामने के उद्यान में जाकर उसे खोजने लगे।

1.139.12

भीमभीमेति ते वाचा पाण्डवाः समुदैरयन् ।
विचिन्वन्तोऽथ ते सर्वे न स्म पश्यन्ति भ्रातरम् ॥ १.१३९.१२ ॥

'भीम, भीम!' इस प्रकार पाण्डवों ने जोर से पुकारा। खोजते हुए वे सब अपने भाई को नहीं देख पा रहे थे।

1.139.13

आगताः स्वगृहं भूय इदमूचुः पृथां तदा ।
न दृश्यते महाबाहुरम्ब भीमो वने चितः ॥ १.१३९.१३ ॥

लौटकर अपने घर आकर उन्होंने तब पृथा से फिर यह कहा — हे माता, महाबाहु भीम वन में खोजने पर भी दिखाई नहीं दे रहे हैं।

1.139.14

विचितानि च सर्वाणि ह्युद्यानानि नदीस्तथा ।
ततो विदुरमानाय्य कुन्ती सा स्वं निवेशनम् ॥ १.१३९.१४ ॥

सारे उद्यान और नदियाँ भी खोज ली गई हैं। तब कुन्ती ने विदुर को बुलाकर अपने भवन में (कहा)।

1.139.15

उवाच बलवान्क्षत्तर्भीमसेनो न दृश्यते ॥ १.१३९.१५ ॥

(वह) बोली — हे क्षत्ता, बलवान भीमसेन दिखाई नहीं दे रहे हैं।

1.139.16

उद्यानान्निर्गताः सर्वे भ्रातरो भ्रातृभिः सह ।
तत्रैकस्तु महाबाहुर्भीमो नाभ्येति मामिह ॥ १.१३९.१६ ॥

उद्यान से सभी भाई अपने भाइयों के साथ बाहर निकल आए, किन्तु वहाँ एक महाबाहु भीम ही मेरे पास नहीं आ रहे हैं।

1.139.17

न च प्रीणयते चक्षुः सदा दुर्योधनस्य सः ।
क्रूरोऽसौ दुर्मतिः क्षुद्रो राज्यलुब्धोऽनपत्रपः ॥ १.१३९.१७ ॥

और वह (भीम) दुर्योधन की दृष्टि को सदा प्रसन्न नहीं करता; वह क्रूर, दुष्टबुद्धि, नीच, राज्य का लोभी और निर्लज्ज है।

1.139.18

निहन्यादपि तं वीरं जातमन्युः सुयोधनः ।
तेन मे व्याकुलं चित्तं हृदयं दह्यतीव च ॥ १.१३९.१८ ॥

क्रोध में भरा सुयोधन उस वीर को भी मार सकता है; इससे मेरा चित्त व्याकुल है और हृदय मानो जल रहा है।

1.139.19

मैवं वदस्व कल्याणि शेषसंरक्षणं कुरु ।
प्रत्यादिष्टो हि दुष्टात्मा शेषेऽपि प्रहरेत्तव ॥ १.१३९.१९ ॥

हे कल्याणी, ऐसा मत कहो; शेष (बचे हुए पुत्रों) की रक्षा करो। दुष्टात्मा (दुर्योधन) तो निषेध किए जाने पर भी तुम्हारे शेष (पुत्रों) पर भी प्रहार कर सकता है।

1.139.20

दीर्घायुषस्तव सुता यथोवाच महामुनिः ।
आगमिष्यति ते पुत्रः प्रीतिं चोत्पादयिष्यति ॥ १.१३९.२० ॥

जैसा महामुनि ने कहा था, तुम्हारे पुत्र दीर्घायु होंगे। तुम्हारा पुत्र (लौटकर) आएगा और तुम्हें प्रसन्नता उत्पन्न करेगा।

1.139.21

एवमुक्त्वा ययौ विद्वान्विदुरः स्वं निवेशनम् ।
कुन्ती चिन्तापरा भूत्वा सहासीना सुतैर्गृहे ॥ १.१३९.२१ ॥

ऐसा कहकर विद्वान विदुर अपने निवास को चले गए। कुन्ती चिन्ता में डूबी हुई घर में अपने पुत्रों के साथ बैठी रहीं।

1.139.22

ततोऽष्टमे तु दिवसे प्रत्यबुध्यत पाण्डवः ।
तस्मिंस्तदा रसे जीर्णे सोऽप्रमेयबलो बली ॥ १.१३९.२२ ॥

तत्पश्चात आठवें दिन पाण्डव (भीम) जाग उठे। जब वह विष (रस) पच चुका, तब वह अप्रमेय बलवाले, बलशाली (भीम) जागे।

1.139.23

तं दृष्ट्वा प्रतिबुध्यन्तं पाण्डवं ते भुजङ्गमाः ।
सान्त्वयामासुरव्यग्रा वचनं चेदमब्रुवन् ॥ १.१३९.२३ ॥

पाण्डव को जागते हुए देखकर उन नागों ने, जो शान्त थे, उसे सान्त्वना दी और यह वचन कहा।

1.139.24

यत्ते पीतो महाबाहो रसोऽयं वीर्यसंभृतः ।
तस्मान्नागायुतबलो रणेऽधृष्यो भविष्यसि ॥ १.१३९.२४ ॥

हे महाबाहु, चूँकि तुमने यह वीर्य से भरा हुआ रस पिया है, इसलिए तुम दस हज़ार हाथियों के बल वाले और रणभूमि में अजेय होगे।

1.139.25

गच्छाद्य त्वं च स्वगृहं स्नातो दिव्यैरिमैर्जलैः ।
भ्रातरस्तेऽनुतप्यन्ति त्वां विना कुरुपुङ्गव ॥ १.१३९.२५ ॥

अब तुम स्वयं अपने घर जाओ, इन दिव्य जलों से स्नान करके। हे कुरुश्रेष्ठ, तुम्हारे भाई तुम्हारे बिना शोक कर रहे हैं।

1.139.26

ततः स्नातो महाबाहुः शुचिशुक्लाम्बरस्रजः ।
ततो नागस्य भवने कृतकौतुकमङ्गलः ॥ १.१३९.२६ ॥

फिर नहाकर उस महाबाहु ने शुद्ध श्वेत वस्त्र और माला धारण की, और नाग के भवन में मंगल-कृत्य सम्पन्न किए।

1.139.27

ओषधीभिर्विषघ्नीभिः सुरभीभिर्विशेषतः ।
भुक्तवान्परमान्नं च नागैर्दत्तं महाबलः ॥ १.१३९.२७ ॥

विष-नाशक और सुगंधित औषधियों से युक्त, नागों द्वारा दिया गया उत्तम अन्न उस महाबली ने विशेष रूप से ग्रहण किया।

1.139.28

पूजितो भुजगैर्वीर आशीर्भिश्चाभिनन्दितः ।
दिव्याभरणसंछन्नो नागानामन्त्र्य पाण्डवाः ॥ १.१३९.२८ ॥

सर्पों द्वारा सम्मानित और आशीर्वादों से अभिनंदित वीर, दिव्य आभूषणों से सजे, नागों से विदा लेकर पाण्डव।

1.139.29

उदतिष्ठत्प्रहृष्टात्मा नागलोकादरिन्दमः ।
उत्क्षिप्य च तदा नागैर्जलाज्जलरुहेक्षणः ॥ १.१३९.२९ ॥

नागलोक से प्रसन्नचित्त होकर शत्रुदमन उठ खड़ा हुआ। तब नागों ने कमलनयन को जल से ऊपर उठाया।

1.139.30

तस्मिन्नेव वनोद्देशे स्थापितः कुरुनन्दनः ।
ते चान्तर्दधिरे नागाः पाण्डवस्यैव पश्यतः ॥ १.१३९.३० ॥

उसी वन-प्रदेश में कुरुनन्दन को रख दिया गया, और नाग पाण्डव के देखते-देखते ही अदृश्य हो गए।

1.139.31

तत उत्थाय कौन्तेयो भीमसेनो महाबलः ।
आजगाम महाबाहुर्मातुरन्तिकमञ्जसा ॥ १.१३९.३१ ॥

तब उठकर कुन्ती-पुत्र महाबली भीमसेन, महाबाहु, सीधे माता के समीप आए।

1.139.32

ततोऽभिवाद्य जननीं ज्येष्ठं भ्रातरमेव च ।
कनीयसः समाघ्राय शिरस्स्वरिविमर्दनः ॥ १.१३९.३२ ॥

फिर माता को, ज्येष्ठ भ्राता को, और छोटे भाइयों को प्रणाम करके, शत्रुओं का मर्दन करने वाले ने उनके सिर सूँघे।

1.139.33

तैश्चापि संपरिष्वक्तः सह मात्रा नरर्षभैः ।
अन्योन्यगतसौहार्दाद्दिष्ट्या दिष्ट्येति चाब्रुवन् ॥ १.१३९.३३ ॥

उन नरश्रेष्ठों ने भी माता के साथ उसका आलिंगन किया, और परस्पर स्नेह से 'सौभाग्य है, सौभाग्य है' कहा।

1.139.34

ततस्तत्सर्वमाचष्ट दुर्योधनविचेष्टितम् ।
भ्रातॄणां भीमसेनश्च महाबलपराक्रमः ॥ १.१३९.३४ ॥

तब महाबली और पराक्रमी भीमसेन ने भाइयों को दुर्योधन के सारे षड्यंत्र बताए।

1.139.35

नागलोके च यद्वृत्तं गुणदोषमशेषतः ।
तच्च सर्वमशेषेण कथयामास पाण्डवः ॥ १.१३९.३५ ॥

नागलोक में जो हुआ, उसके गुण-दोष सब कुछ, पाण्डव ने पूरा-पूरा कह सुनाया।

1.139.36

ततो युधिष्ठिरो राजा भीममाह वचोऽर्थवत् ।
तूष्णीं भव न ते जल्प्यमिदं कार्यं कथंचन ॥ १.१३९.३६ ॥

तब राजा युधिष्ठिर ने भीम से सार्थक वचन कहे: 'चुप रहो; यह बात किसी भी प्रकार तुम्हें नहीं कहनी चाहिए।'

1.139.37

इतःप्रभृति कौन्तेयं रक्षतान्योन्यमादृताः ।
एवमुक्त्वा महाबाहुर्धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ १.१३९.३७ ॥

अब से कौन्तेय एक-दूसरे का आदरपूर्वक रक्षा करें। ऐसा कहकर महाबाहु धर्मराज युधिष्ठिर ने

1.139.38

भ्रातृभिः सहितः सर्वैरप्रमत्तोऽभवत्तदा ।
यदा त्ववगतास्ते वै पाण्डवास्तस्य कर्म तत् ॥ १.१३९.३८ ॥

तब भाइयों सहित वे सभी सावधान रहे। जब पाण्डवों का पता चल गया, तो उसका यह कार्य था।

1.139.39

नत्वेव बहुलं चक्रुः प्रयता मन्त्ररक्षणे ।
धर्मात्मा विदुरस्तेषां प्रददौ मतिमान्मतिम् ॥ १.१३९.३९ ॥

परन्तु वे मन्त्रणा की रक्षा में बहुधा सावधानी से नहीं रहे। धर्मात्मा और बुद्धिमान विदुर ने उन्हें सुझाव दिया।

1.139.40

दुर्योधनोऽपि तं दृष्ट्वा पाण्डवं पुनरागतम् ।
निश्वसंश्चिन्तयंश्चैवमहन्यहनि तप्यते ॥ १.१३९.४० ॥

दुर्योधन भी उस पाण्डव को पुनः लौटा देखकर दीर्घ निःश्वास लेता और इस प्रकार चिन्ता करता हुआ दिन-प्रतिदिन संतप्त होता है।

1.139.41

कुमारान्क्रीडमानांस्तान्दृष्ट्वा राजातिदुर्मदान् ।
गुरुं शिक्षार्थमन्विष्य गौतमं तान्न्यवेदयत् ॥ १.१३९.४१ ॥

राजा ने उन अत्यन्त उद्धत कुमारों को खेलते देखा, तो शिक्षा के लिए एक गुरु खोजकर गौतम से उन्हें निवेदित किया।

1.139.42

शरस्तम्बे समुद्भूतं वेदशास्त्रार्थपारगम् ।
राज्ञा निवेदितास्तस्मै ते च सर्वे च निष्ठिताः।
अधिजग्मुश्च कुरवो धनुर्वेदं कृपात्तु ते ॥ १.१३९.४२ ॥

शरस्तम्ब में उत्पन्न, वेद और शास्त्रों के अर्थ में पारंगत (कृप) को राजा ने उनके लिए निवेदित किया। वे सब कुरु कृप से धनुर्वेद में निष्णात हो गए।