महाभारत · अध्याय 1.141
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.141.1
ततो द्रुपदमासाद्य भारद्वाजः प्रतापवान् ।
अब्रवीत्पार्थिवं राजन्सखायं विद्धि मामिह ॥ १.१४१.१ ॥
नंतर पराक्रमी भारद्वाज (द्रोण) द्रुपदाजवळ जाऊन त्या राजाला म्हणाला, हे राजा, येथे मला तुझा मित्र म्हणून ओळख.
1.141.2
इत्येवमुक्तः सख्या स प्रीतिर्पूर्वं जनेश्वरः ।
भारद्वाजेन पाञ्चाल्यो नामृष्यत वचोऽस्य तत् ॥ १.१४१.२ ॥
भारद्वाजाने मैत्रीच्या नात्याने असे म्हटल्यावर, पूर्वी प्रेम असलेल्या त्या जनेश्वर पांचाल राजाला त्याचे ते बोल सहन झाले नाहीत.
1.141.3
स क्रोधामर्षजिह्मभ्रूः कषायीकृतलोचनः ।
ऐश्वर्यमदसंपन्नो द्रोणं राजाऽब्रवीदिदम् ॥ १.१४१.३ ॥
क्रोध आणि असहिष्णुतेने भुवया वाकड्या करून, डोळे लाल करून, सत्तेच्या मदाने भरलेला तो राजा द्रोणाला हे म्हणाला.
1.141.4
अकृतेयं तव प्रज्ञा ब्रह्मन्नातिसमञ्जसा ।
यन्मां व्रवीषि प्रसभं सखा तेऽहमिति द्विज ॥ १.१४१.४ ॥
हे ब्राह्मणा, तुझी ही समज योग्य नाही; मी तुझा मित्र आहे असे तू बळजबरीने म्हणतोस ते अजिबात योग्य नाही, हे द्विजा.
1.141.5
न हि राज्ञामुदीर्णानामेवंभूतैर्नरैः क्वचित् ।
सख्यं भवति मन्दात्मञ्श्रिया हीनैर्धनच्युतैः ॥ १.१४१.५ ॥
हे मंदबुद्धी, उन्नत राजांची मैत्री कधीही अशा ऐश्वर्यहीन, धनापासून च्युत झालेल्या माणसांशी होत नाही.
1.141.6
सौहृदान्यपि जीर्यन्ते कालेन परिजीर्यतः ।
सौहृदं मे त्वया ह्यासीत्पूर्वं सामर्थ्यबन्धनम् ॥ १.१४१.६ ॥
काळाने जीर्ण झालेल्याची मैत्रीही काळानेच जीर्ण होते; पूर्वी तुझ्याशी माझी मैत्री समान सामर्थ्याचे बंधन होती.
1.141.7
न सख्यमजरं लोके हृदि तिष्ठति कस्यचित् ।
कामश्चैतन्नाशयति क्रोधो वैनं रहत्युत ॥ १.१४१.७ ॥
जगात कोणाच्याही हृदयात मैत्री अजर होऊन राहत नाही. काम तिचा नाश करतो, किंवा क्रोध तिला सोडून देतो.
1.141.8
मैवं जीर्णमुपास्स्व त्वं सख्यं भवदुपाधिकृत् ।
आसीत्सख्यं द्विजश्रेष्ठ त्वया मेऽर्थनिबन्धनम् ॥ १.१४१.८ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, असल्या जीर्ण मैत्रीला धरून राहू नकोस. तुझ्या परिस्थितीमुळे निर्माण झालेली ती मैत्री माझ्याशी स्वार्थावर आधारित होती.
1.141.9
न दरिद्रो वसुमतो नाविद्वान्विदुषः सखा ।
न शूरस्य सखा क्लीबः सखिपूर्वं किमिष्यते ॥ १.१४१.९ ॥
दरिद्री धनवानाचा मित्र नसतो, अज्ञानी विद्वानाचा नसतो, भित्रा शूराचा मित्र नसतो. पूर्वीच्या मैत्रीने काय साधायचे?
1.141.10
ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं श्रुतम् ।
तयोर्विवाहः सख्यं च न तु पुष्टविपुष्टयोः ॥ १.१४१.१० ॥
ज्या दोघांची संपत्ती समान, ज्या दोघांचे ज्ञान समान, त्यांच्यातच विवाह आणि मैत्री होते; समृद्ध आणि असमृद्ध यांच्यात नव्हे.
1.141.11
नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा ।
नाराजा पार्थिवस्यापि सखिपूर्वं किमिष्यते ॥ १.१४१.११ ॥
जो वेदज्ञ नाही तो वेदज्ञाचा मित्र नसतो, जो रथहीन आहे तो रथीचा मित्र नसतो, जो राजा नाही तो राजाचाही मित्र नसतो. पूर्वीच्या मैत्रीने काय साधायचे?
1.141.12
द्रुपदेनैवमुक्तस्तु भारद्वाजः प्रतापवान् ।
मुहूर्तं चिन्तयित्वा तु मन्युनाऽभिपरिप्लुतः ॥ १.१४१.१२ ॥
द्रुपदाने असे सांगितल्यावर, प्रतापी भारद्वाज (द्रोण) क्षणभर विचार करून क्रोधाने भरून गेला.
1.141.13
स विनिश्चित्य मनसा पाञ्चाल्यं प्रतिबुद्धिमान् ।
शिष्यैः परिवृतः श्रीमान्पुत्रेण सहितस्तथा ॥ १.१४१.१३ ॥
मनात निश्चय करून तो बुद्धिमान आणि तेजस्वी पुरुष, पांचाल्य (द्रुपद) याला प्रतिकार करण्याचा निर्धार करून, शिष्यांनी वेढलेला आणि आपल्या पुत्रासह निघाला.
1.141.14
जगाम कुरुमुख्यानां नागरं नागसाह्वयम् ।
तां प्रतिज्ञां प्रतिज्ञाय यां कर्ता नचिरादिव ॥ १.१४१.१४ ॥
कुरुश्रेष्ठांचे नगर नागसाह्वय (हस्तिनापूर) याकडे तो गेला; जी प्रतिज्ञा लवकरच पूर्ण करणार होता, ती प्रतिज्ञा करून.
1.141.15
स नागपुरमागम्य गौतमस्य निवेशने ।
भारद्वाजोऽवसत्तत्र प्रच्छन्नं द्विजसत्तमः ॥ १.१४१.१५ ॥
तो नागपुरात (हस्तिनापूर) येऊन गौतमाच्या (कृपाच्या) निवासस्थानी तेथे गुप्तपणे राहिला; तो द्विजश्रेष्ठ भारद्वाज (द्रोण) होता.
1.141.16
ततोऽस्य तनुजः पार्थान्कृपस्यानन्तरं प्रभुः ।
अस्त्राणि शिक्षयामास नाबुध्यन्त च तं जनाः ॥ १.१४१.१६ ॥
नंतर त्यांच्या पुत्र प्रभूने कृपानंतर पृथेच्या पुत्रांना (पांडवांना) अस्त्रविद्या शिकवली, आणि लोकांना ते समजले नाही.
1.141.17
एवं स तत्र गूढात्मा कंचित्कालमुवास ह ।
कुमारास्त्वथ निष्क्रम्य समेता गजसाह्वयात् ॥ १.१४१.१७ ॥
अशा प्रकारे तो तेथे गुप्त स्वरूपात काही काळ राहिला; नंतर राजपुत्र गजाह्वयातून (हस्तिनापूर) बाहेर पडून एकत्र जमले.
1.141.18
क्रीडन्तो वीटया तत्र वीराः पर्यचरन्मुदा ।
तेषां संक्रीडमानानामुदपानेऽङ्गुलीयकम् ॥ १.१४१.१८ ॥
ते वीर तेथे चेंडूने खेळत आनंदाने फिरत होते; खेळत असताना त्यांची एक अंगठी विहिरीत पडली.
1.141.19
पपात धर्मपुत्रस्य वीटा तत्रैव चापतत् ।
गर्तान्बुना प्रतिच्छन्नं तारारूपमिवाम्बरे ॥ १.१४१.१९ ॥
धर्मपुत्राचा चेंडू तेथेच पडला; खड्ड्याच्या तळाशी लपून आकाशातील ताऱ्यासारखा दिसला.
1.141.20
दृष्ट्वा चैते कुमाराश्च तं यत्नात्पर्यवारयन् ।
ततस्ते यत्नमातिष्ठन्वीटामुद्धर्तुमादृताः।
न च ते प्रत्ययद्यन्त कर्म वीटोपलब्धये ॥ १.१४१.२० ॥
ते पाहून त्या कुमारांनी मोठ्या प्रयत्नाने ते रोखण्याचा प्रयत्न केला. मग चेंडू काढण्यासाठी आदराने प्रयत्न केले; परंतु चेंडू मिळवण्याच्या कामात त्यांना यश आले नाही.
1.141.21
ततोऽन्योन्यमवैक्षन्त व्रीडयावनताननाः ।
तस्या योगमविदन्तो भृशं चोत्कण्ठिताभवन् ॥ १.१४१.२१ ॥
मग ते लाजेने मान खाली घालून एकमेकांकडे पाहू लागले. तो चेंडू काढण्याचा उपाय न कळल्याने ते फार उद्विग्न झाले.
1.141.22
तेऽपश्यन्ब्राह्मणं श्याममापन्नं पलितं कृशम् ।
कृत्यवन्तमदूरस्थमग्निहोत्रपुरस्कृतम् ॥ १.१४१.२२ ॥
त्यांनी एका ब्राह्मणाला पाहिले; तो सावळा, वृद्ध, पांढऱ्या केसांचा आणि कृश होता; जवळच उभा राहून अग्निहोत्राचा अग्नी समोर ठेवून कर्मात गुंतला होता.
1.141.23
ते तं दृष्ट्वा महातमानमुपगम्य कुमारकाः ।
भग्नोत्साहक्रियात्मानो ब्राह्मणं पर्यवारयन् ॥ १.१४१.२३ ॥
त्या महात्म्याला पाहून ते कुमार जवळ गेले; उत्साह आणि कृती खचल्यामुळे त्यांनी ब्राह्मणाला वेढा दिला.
1.141.24
अथ द्रोणः कुमारांस्तान्दृष्ट्वा कत्यवशस्तदा ।
प्रहस्य मन्दं पैशल्यादभ्यभाषत वीर्यवान् ॥ १.१४१.२४ ॥
तेव्हा कृपेने प्रेरित झालेला वीर द्रोण त्या कुमारांना पाहून मंद हसला आणि सौहार्दाने त्यांच्याशी बोलला.
1.141.25
अहो वो धिग्बलं क्षात्रं धिगेतां वः कृतास्त्रताम् ।
भरतस्यान्वये जाता ये वीटां नाधिगच्छत ॥ १.१४१.२५ ॥
अरे! तुमच्या क्षात्रबलाला धिक्कार; तुमच्या या अस्त्रकौशल्याला धिक्कार; भरतवंशात जन्मूनही तुम्हाला तो चेंडू मिळाला नाही.
1.141.26
वीटां च मुद्रिकां चैव ह्यहमेतदपि द्वयम् ।
उद्धरेयमिषीकाभिर्भोजनं मे प्रदीयताम् ॥ १.१४१.२६ ॥
तो चेंडू आणि अंगठी, ही दोन्ही मी बाणांनी उचलून दाखवीन; मला भोजन द्या.
1.141.27
ततोऽब्रवीत्तदा द्रोणं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
कृपस्यानुमते ब्रह्मन्भिक्षामाप्नुहि शाश्वतीम् ॥ १.१४१.२७ ॥
तेव्हा कुंतीपुत्र युधिष्ठिर द्रोणांना म्हणाला— हे ब्राह्मणा, कृपाच्या संमतीने तुम्ही शाश्वत भिक्षा प्राप्त करा.
1.141.28
एवमुक्तः प्रत्युवाच प्रहस्य भरतानिदम् ।
एषा मुष्टिरिषीकाणां मयाऽस्त्रेणाभिमन्त्रिता ॥ १.१४१.२८ ॥
असे म्हटल्यावर द्रोण हसून भरतवंशीयांना म्हणाले— ही मूठभर बाणांची मुठी मी अस्त्रमंत्राने अभिमंत्रित केली आहे.
1.141.29
अस्या वीर्यं निरीक्षध्वं यदन्येषु न विद्यते ।
वेत्स्यामीषिकया वीटां तामिषीकां तथाऽन्यया ॥ १.१४१.२९ ॥
याचे सामर्थ्य पाहा, जे इतरांत नाही. एका बाणाने मी तो चेंडू ओळखीन, आणि तो बाणही दुसऱ्या बाणाने.
1.141.30
तामन्यया समायोगे वीटाया ग्रहणं मम ।
ततो यथोक्तं द्रोणेन तत्सर्वं कृतमञ्जसा ॥ १.१४१.३० ॥
त्या बाणाला दुसऱ्या बाणाशी जोडून चेंडू धरणे हे माझे काम; मग द्रोणांनी सांगितल्याप्रमाणे सर्व सहज केले गेले.
1.141.31
तदवेक्ष्य कुमारास्ते विस्मयोत्फुल्ललोचनाः ।
आश्चर्यमिदमत्यन्तमिति मत्वा वचोऽब्रुवन् ॥ १.१४१.३१ ॥
ते पाहून त्या कुमारांचे डोळे आश्चर्याने विस्फारले. 'हे अत्यंत आश्चर्यकारक आहे' असे मानून ते असे बोलले.
1.141.32
मुद्रिकामणि विप्रर्षे शीध्रमेतां समुद्धरथ ।
ततः शरं समादाय धनुश्चापि महायशाः ॥ १.१४१.३२ ॥
'हे ब्रह्मर्षी, ही मुद्रिका-मणी लवकर बाहेर काढा.' तेव्हा महायशस्वी बाण व धनुष्य घेऊन.
1.141.33
शरेण विद्ध्वा मुद्रां तामूर्ध्वमावाहयत्प्रभुः ।
स शरं समुपादाय कूपादङ्गुलिवेष्टनम् ॥ १.१४१.३३ ॥
बाणाने ती मुद्रा भेदून त्या प्रभूने ती वर ओढली. मग तो बाण घेऊन विहिरीतून बोटातील अंगठी काढली.
1.141.34
ददौ ततः कुमाराणां विस्मितानामविस्मितः ।
मुद्रिकामुद्धृतां दृष्ट्वा तमाहुस्ते कुमारकाः ॥ १.१४१.३४ ॥
नंतर आश्चर्यचकित झालेल्या कुमारांना, स्वतः आश्चर्यरहित राहून, त्याने ते दिले. काढलेली मुद्रिका पाहून ते कुमार त्याला म्हणाले.
1.141.35
अभिवन्दामहे ब्रह्मन्नैतदन्येषु विद्यते ।
कोऽसि कस्यासि जानीमो वयं किं करवामहे ॥ १.१४१.३५ ॥
'हे ब्राह्मणा, आम्ही तुम्हाला नमस्कार करतो; हे इतरांमध्ये आढळत नाही. तुम्ही कोण, कोणाचे पुत्र — आम्हाला माहीत नाही; आम्ही काय करावे?'
1.141.36
एवमुक्तस्ततो द्रोणः प्रत्युवाच कुमारकान् ।
आचक्षध्वं च भीष्माय रूपेण च गुणैश्च माम् ॥ १.१४१.३६ ॥
असे सांगितल्यावर द्रोणाने कुमारांना उत्तर दिले: 'भीष्माला सांगा, आणि रूप व गुणांवरून मला ओळखा.'
1.141.37
स एव सुमहातेजाः सांप्रतं प्रतिपत्स्यते ।
तथेत्युक्त्वा च गत्वा च भीष्ममूचुः कुमारकाः ॥ १.१४१.३७ ॥
तो अत्यंत तेजस्वी आता स्वीकारेल. "ठीक आहे" म्हणून कुमार जाऊन भीष्मांना म्हणाले.
1.141.38
ब्राह्मणस्य वचः कृत्स्नं तच्च कर्म तथाविधम् ।
भीष्मः श्रुत्वा कुमाराणां द्रोणं तं प्रत्यजानत ॥ १.१४१.३८ ॥
ब्राह्मणाचे सर्व शब्द आणि तसे कृत्य कुमारांकडून ऐकून भीष्मांनी त्या द्रोणाला ओळखले.
1.141.39
युक्तरूपः स हि गुरुरित्येवमनुचिन्त्य च ।
अथैनमानीय तदा स्वयमेव सुसत्कृतम् ॥ १.१४१.३९ ॥
"तो योग्य गुरू आहे" असा विचार करून भीष्मांनी स्वतः त्याला आणून अत्यंत सन्मानले.
1.141.40
परिपप्रच्छ निपुणं भीष्मः शस्त्रभृतां वरः ।
हेतुमागमने तच्च द्रोणः सर्वं न्यवेदयत् ॥ १.१४१.४० ॥
शस्त्रधार्‍यांत श्रेष्ठ भीष्मांनी काळजीपूर्वक विचारले; द्रोणांनी येण्याचे कारण सर्व सांगितले.
1.141.41
महर्षेरग्निवेश्यस्य सकाशमहमच्युत ।
अस्त्रार्थमगमं पूर्वं धनुर्वेदजिघृक्षया ॥ १.१४१.४१ ॥
हे अच्युता, पूर्वी धनुर्वेद शिकण्याच्या इच्छेने मी महर्षी अग्निवेश्याकडे अस्त्रविद्येसाठी गेलो होतो.
1.141.42
ब्रह्मचारी विनीतात्मा जटिलो बहुलाः समाः ।
अवसं सुचिरं तत्र गुरुशुश्रूषणे रतः ॥ १.१४१.४२ ॥
ब्रह्मचारी, विनम्र मनाचा, जटाधारी होऊन अनेक वर्षे गुरुसेवेत रत होऊन मी तेथे दीर्घकाळ राहिलो.
1.141.43
पाञ्चाल्यो राजपुत्रश्च यज्ञसेनो महाबलः ।
इष्वस्त्रहेतोर्न्यवसत्तस्मिन्नेव गुरौ प्रभुः ॥ १.१४१.४३ ॥
पांचाल देशाचा राजपुत्र महाबली यज्ञसेन शस्त्रविद्येसाठी त्याच गुरूंच्या घरी राहत होता.
1.141.44
स मे तत्र सखा चासीदुपकारी प्रियश्च मे ।
तेनाहं सह संगम्य वर्तयन्सुचिरं प्रभो ॥ १.१४१.४४ ॥
तो तेथे माझा मित्र, उपकारी आणि प्रिय होता. हे प्रभो, त्याच्याबरोबर मिळून मी फार काळ घालवला.
1.141.45
बाल्यात्प्रभृति कौरव्य सहाध्ययनमेव च ।
स मे सखा सदा तत्र प्रियवादी प्रियंकरः ॥ १.१४१.४५ ॥
हे कौरव्या, लहानपणापासून आम्ही एकत्र अभ्यास केला. तो तेथे नेहमी माझा मित्र, प्रियवादी आणि प्रिय करणारा होता.
1.141.46
अब्रवीदिति मां भीष्म वचनं प्रीतिवर्धनम् ।
अहं प्रियतमः पुत्रः पितुर्द्रोण महात्मनः ॥ १.१४१.४६ ॥
त्याने मला हे प्रेम वाढवणारे शब्द सांगितले — हे भीष्मा! मी माझे पिता महात्मा द्रोण यांचा अत्यंत प्रिय पुत्र आहे.
1.141.47
अभिषेक्ष्यति मां राज्ये स पाञ्चाल्यो यदा तदा ।
तद्भोज्यं भवता राज्यमर्धं सत्येन ते शपे ॥ १.१४१.४७ ॥
तो पांचाल मला राज्यावर अभिषेक करील तेव्हा तुम्ही त्या राज्याचा अर्धा भाग उपभोगावा — सत्याची शपथ घेऊन तुम्हांस सांगतो.
1.141.48
मम भोगाश्च वित्तं च त्वदधीनं सुखानि च ।
एवमुक्त्वाऽथ वव्राज कृतास्त्रः पूजितो मया ॥ १.१४१.४८ ॥
माझे भोग, वित्त आणि सुख — हे सर्व तुमच्या अधीन राहील. असे बोलून, शस्त्रविद्येत सिद्ध झालेला व माझ्याकडून सन्मानित झालेला तो निघून गेला.
1.141.49
तच्च वाक्यमहं नित्यं मनसा धारयंस्तदा ।
सोऽहं पितृनियोगेन पुत्रलोभाद्यशस्विनीम् ॥ १.१४१.४९ ॥
ते वचन मी सदैव मनात धरले होते. तेव्हा पित्याच्या आज्ञेने आणि पुत्रलाभाच्या लोभाने मी त्या यशस्विनीशी विवाह केला.
1.141.50
शारद्वतीं महाप्रज्ञामुपयेमे महाव्रताम् ।
अग्निहोत्रे च सत्रे च दमे च सततं रताम् ॥ १.१४१.५० ॥
शारद्वताची कन्या, महाप्रज्ञा आणि महाव्रता अशा तिच्याशी मी विवाह केला. ती सतत अग्निहोत्र, यज्ञ आणि आत्मसंयमात रमलेली होती.
1.141.51
लेभे च गौतमी पुत्रमश्वत्थामानमौरसम् ।
भीमविक्रमकर्माणमादित्यसमतेजसम् ॥ १.१४१.५१ ॥
गौतमीने मला माझ्याच शरीरापासून जन्मलेला अश्वत्थामा नावाचा पुत्र दिला. त्याचे पराक्रम भयंकर होते आणि तेज सूर्यासारखे होते.
1.141.52
पुत्रेण तेन प्रीतोऽहं भरद्वाजो मया यथा ।
गोक्षीरं पिबतो दृष्ट्वा धनिनस्तत्र पुत्रकान्।
अश्वत्थामारुदद्बालस्तन्मे संदेहयद्दिशः ॥ १.१४१.५२ ॥
त्या पुत्रामुळे मी प्रसन्न झालो, जसे माझे पिता भरद्वाज माझ्यामुळे प्रसन्न झाले होते. तिथे श्रीमंतांची मुले गाईचे दूध पिताना पाहून बालक अश्वत्थामा रडला; त्याच्या रडण्याने माझ्या दिशा संभ्रमात पडल्या.
1.141.53
न स्नातकोऽवसीदेत वर्तमानः स्वकर्मसु ।
इति संचिन्त्य मनसा तं देशं बहुशो भ्रमन् ॥ १.१४१.५३ ॥
आपल्या कर्मात स्थिर असलेला स्नातक खचू नये. असा मनात विचार करून मी त्या देशात अनेकदा भटकत राहिलो.
1.141.54
विशुद्धणिच्छन्गाङ्गेय धर्मोपेतं प्रतिग्रहम् ।
अन्तादन्तं परिक्रम्य नाध्यगच्छं पयस्विनीम् ॥ १.१४१.५४ ॥
हे गंगापुत्रा, शुद्ध आणि धर्मयुक्त दान इच्छिणारा मी एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत फिरलो; पण दूध देणारी गाय मला सापडली नाही.
1.141.55
यवपिष्टोदकेनैनं लोभयेयं कुमारकम् ।
पीत्वा पिष्टरसं बालः क्षीरं पीतं मयाऽपि च ॥ १.१४१.५५ ॥
मी या बालकाला जवाच्या पिठाच्या पाण्याने भुलवीन. बालकाने पिठाचा रस प्यायला, आणि मीही दूध प्यायलो.
1.141.56
ननर्तोत्थाय कौरव्य हृष्टो बाल्याद्विमोहितः ।
तं दृष्ट्वा नृत्यमानं तु बालैः परिवृतं सुतम् ॥ १.१४१.५६ ॥
हे कौरव्या, बाल्यमोहाने आनंदित होऊन तो उठून नाचू लागला. बालकांनी वेढलेल्या त्या पुत्राला नाचताना पाहून...
1.141.57
हास्यतामुपसंप्राप्तं कश्मलं तत्र मेऽभवत् ।
द्रोणं धिगस्त्वधनिनं यो धनं नाधिगच्छति ॥ १.१४१.५७ ॥
तेथे उपहासाचा विषय झाल्याने मला व्याकुळता आली. धन मिळवू न शकणाऱ्या या निर्धन द्रोणाला धिक्कार असो!
1.141.58
पिष्टोदकं सुतो यस्य पीत्वा क्षीरस्य तृष्णया ।
नृत्यतिस्म मुदाविष्टः क्षीरं पीतं मयाऽप्युत ॥ १.१४१.५८ ॥
पिठाचे पाणी पिऊन दुधाच्या तृष्णेने आनंदाने नाचणारा ज्याचा पुत्र होता! मीही दूध प्यायलो होतो.
1.141.59
इति संभाषतां वाचं श्रुत्वा मे बुद्धिरच्यवत् ।
आत्मानं चात्मना गर्हन्मनसेदं व्यचिन्तयम् ॥ १.१४१.५९ ॥
असे बोललेले शब्द ऐकून माझी बुद्धी डळमळली. स्वतःलाच निंदत मी मनात असा विचार केला.
1.141.60
अपि चाहं पुरा विप्रैर्वर्जितो गर्हितो वसे ।
परोपसेवां पापिष्ठां न च कुर्यां धनेप्सया ॥ १.१४१.६० ॥
मी पूर्वीही ब्राह्मणांकडून त्यक्त व निंदित होऊन राहिलो आहे. पण धनाच्या इच्छेने मी इतरांची पापी सेवा करणार नाही.
1.141.61
इति मत्वा प्रियं पुत्रं भीष्मादाय ततो ह्यहम् ।
पूर्वस्नेहानुरागित्वात्सदारः सौमकिं गतः ॥ १.१४१.६१ ॥
असा विचार करून मी प्रिय पुत्राला घेऊन, भीष्मांकडून घेऊन, पूर्वस्नेहाच्या अनुरागाने पत्नीसह सौमकिकडे गेलो.
1.141.62
अभिषिक्तं तु श्रुत्वैव कृतार्थोऽस्मीति चिन्तयन् ।
प्रियं सखायं सुप्रीतो राज्यस्थं समुपागमम् ॥ १.१४१.६२ ॥
राज्याभिषेक झाल्याचे ऐकताच 'मी कृतार्थ झालो' असा विचार करून, अत्यंत आनंदाने राज्यावर स्थित प्रिय मित्राकडे मी गेलो.
1.141.63
संस्मरन्सङ्गमं चैव वचनं चैव तस्य तत् ।
ततो द्रुपदमागम्य सखइपूर्वमहं प्रभो ॥ १.१४१.६३ ॥
त्याची ती भेट आणि त्याचे ते शब्द आठवून, मग द्रुपदाकडे येऊन, हे प्रभो, पूर्वीप्रमाणे मित्र म्हणून मी...
1.141.64
अब्रुवं पुरुषव्याघ्र सखायं विद्धि मामिति ।
उपस्थितस्तु द्रुपदं सखिवच्चास्मि सङ्गतः ॥ १.१४१.६४ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, मी म्हणालो, 'मला तुझा मित्र समज.' द्रुपदाजवळ उपस्थित होऊन मित्राप्रमाणे मी त्याला भेटलो.
1.141.65
स मां निराकारमिव प्रहसन्निदमब्रवीत् ।
अकृतेयं तव प्रज्ञा ब्रह्मन्नातिसमञ्जसा ॥ १.१४१.६५ ॥
तो मला अनोळखी असल्याप्रमाणे हसत म्हणाला, 'हे ब्राह्मणा, तुझी ही बुद्धी अपरिपक्व आहे, फारशी योग्य नाही.'
1.141.66
यदात्थ मां त्वं प्रसभं सखा तेऽहमिति द्विज ।
संगतनीह जीर्यन्ति कालेन परिजीर्यतः ॥ १.१४१.६६ ॥
हे द्विजा, 'मी तुझा मित्र आहे' असे तू माझ्याला धाडसाने म्हणालास. येथे मैत्री कालाने जीर्ण होत नाही; कालाने जीर्ण होणारा...
1.141.67
सौहृदं मे त्वया ह्यासीत्पूर्वं सामर्थ्यबन्धनम् ।
नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा ॥ १.१४१.६७ ॥
पूर्वी तुझ्याशी माझी मैत्री समान सामर्थ्याच्या बंधनावर होती. वेदज्ञाचा मित्र वेदहीन नसतो, रथीचा मित्र रथहीन नसतो.
1.141.68
साम्याद्धि सख्यं भवति वैषम्यान्नोपपद्यते ।
न सख्यमजरं लोके विद्यते जातु कस्यचित् ॥ १.१४१.६८ ॥
समानतेतूनच मैत्री होते; विषमतेने ती होत नाही. जगात कोणाचीही मैत्री कधी अजर राहत नाही.
1.141.69
कामो वैनं विहरति क्रोधो वैनं रहत्युत ।
मैवं जीर्णमुपास्स्व त्वं सख्यं भवदुपाधिकृत् ॥ १.१४१.६९ ॥
काम याला भुलवतो, किंवा क्रोध याला सोडतो. अशा जीर्ण मैत्रीला तू धरून राहू नकोस; ती तुझ्यावर आधारलेली बनावट मैत्री आहे.
1.141.70
आसीत्सख्यं द्विजश्रेष्ठ त्वया मेऽर्थनिबन्धनम् ।
नह्यनाढ्यः सखाऽऽढ्यस्य नाविद्वान्विदुषः सखा ॥ १.१४१.७० ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, तुझ्याशी माझी मैत्री धनावर आधारलेली होती. निर्धन श्रीमंताचा मित्र होत नाही, अविद्वान विद्वानाचा मित्र होत नाही.
1.141.71
न शूरस्य सखा क्लीबः सखिपूर्वं किमिष्यते ।
न हि राज्ञामुदीर्णानामेवं भूतैर्नरैः क्वचित् ॥ १.१४१.७१ ॥
शूराचा मित्र भ्याड नसतो. पूर्वीचा मित्र आता काय इच्छिला जातो? उन्नत राजांना अशा स्थितीतल्या माणसांशी कुठेही मैत्री नसते.
1.141.72
सख्यं भवति मन्दात्मञ्छ्रिया हीनैर्धनच्युतैः ।
नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा ॥ १.१४१.७२ ॥
हे मंदबुद्धी, मैत्री समृद्ध लोकांमध्ये होते; श्रीहीन आणि धन गमावलेल्यांमध्ये नव्हे. वेदज्ञाचा मित्र वेदहीन नसतो, रथीचा मित्र रथहीन नसतो.
1.141.73
नाराजा पार्थिवस्यापि सखिपूर्वं किमिष्यते ।
अहं त्वया न जानामि राज्यार्थे संविदं कृताम् ॥ १.१४१.७३ ॥
राजा नसलेल्याने पृथ्वीपतीशी मैत्री केली तरी ती कशासाठी इच्छिली जाते? राज्यासाठी तू केलेला करार मला माहीत नाही.
1.141.74
एकरात्रं तु ते ब्रह्मन्कामं दास्यामि भोजनम् ।
एवमुक्तस्त्वहं तेन सदारः प्रस्थितस्तदा ॥ १.१४१.७४ ॥
हे ब्राह्मणा, एका रात्रीसाठी तुला हवे तितके भोजन मी देईन. असे सांगितल्यावर मी तेव्हा पत्नीसह निघालो.
1.141.75
तां प्रतिज्ञां प्रतिज्ञाय यां कर्ताऽस्म्यचिरादिव ।
द्रुपदेनैवमुक्तोऽहं मन्युनाऽभिपरिप्लुतः ॥ १.१४१.७५ ॥
मी लवकरच पूर्ण करणार अशी प्रतिज्ञा मी केली. द्रुपदाने असे सांगितल्यावर मी संतापाने व्याप्त झालो.
1.141.76
अभ्यागच्छं कुरून्भीष्म शिष्यैरर्थी गुणान्वितैः ।
ततोऽहं भवतः कामं संवर्धयितुमागतः ॥ १.१४१.७६ ॥
हे भीष्मा, गुणवान शिष्यांसह धनाची इच्छा धरून मी कुरूंकडे आलो. त्यानंतर तुझी इच्छा पूर्ण करण्यासाठी मी आलो आहे.
1.141.77
इदं नागपुरं रम्यं ब्रूहि किं करवाणि ते ।
एवमुक्तस्तदा भीष्मो भारद्वाजमभाषत ॥ १.१४१.७७ ॥
हे रमणीय नागपूर आहे. तुझ्यासाठी मी काय करू ते सांग. असे सांगितल्यावर भीष्म भारद्वाजपुत्राशी बोलले.
1.141.78
अपज्यं क्रियतां चापं साध्वस्त्रं प्रतिपादय ।
भुङ्क्ष भोगान्भृशं प्रीतः पूज्यमानः कुरुक्षये ॥ १.१४१.७८ ॥
धनुष्याची दोरी सोडली जावी. अस्त्र योग्य रीतीने शिकव. कुरुदेशात सन्मानित होऊन अत्यंत प्रसन्नपणे भोग भोग.
1.141.79
कुरूणामस्ति यद्वित्तं राज्यं चेदं सराष्ट्रकम् ।
त्वमेव परमो राजा सर्वे वाक्यकरास्तव ॥ १.१४१.७९ ॥
कुरूंचे जे धन आहे आणि हे राष्ट्रासह राज्य आहे, त्याचे तुम्हीच परम राजा आहात; सर्वजण तुमच्या आज्ञेत वागणारे आहेत.
1.141.80
यच्च ते प्रार्थितं ब्रह्मन्कृतं तदिति चिन्त्यताम् ।
दिष्ट्या प्राप्तोऽसि विप्रर्षे महान्मेऽनुग्रहः कृतः ॥ १.१४१.८० ॥
हे ब्राह्मणा, तुम्ही जे मागितले ते केले असे समजा. सुदैवाने तुम्ही आलात, हे विप्रर्षे; तुम्ही माझ्यावर मोठी कृपा केली आहे.