महाभारत · अध्याय 1.142
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.142.1
प्रतिजग्राह तं भीष्मो गुरुं पाण्डुसुतैः सह ।
पौत्रानादाय तान्सर्वान्वसूनि विविधानि च ॥ १.१४२.१ ॥
भीष्म ने पाण्डु के पुत्रों के साथ उस गुरु को स्वीकार किया, और उन सभी पौत्रों तथा विविध धनों को लेकर।
1.142.2
शिष्य इति ददौ राजन्द्रोणाय विधिपूर्वकम् ।
तदा द्रोणोऽब्रवीद्वाक्यं भीष्मं बुद्धिमतां वरम् ॥ १.१४२.२ ॥
'शिष्य' मानकर विधिपूर्वक उन्होंने द्रोण को दिया, हे राजन्। तब द्रोण ने बुद्धिमानों में श्रेष्ठ भीष्म से यह वचन कहा।
1.142.3
कृपस्तिष्ठति चाचार्यः शस्त्रज्ञः प्राज्ञसंमतः ।
मयि तिष्ठति चेद्विप्रो वैमनस्यं गमिष्यति ॥ १.१४२.३ ॥
कृप आचार्य हैं, शस्त्रों के ज्ञाता और ज्ञानियों द्वारा सम्मानित, वे यहाँ रहें। यदि यह ब्राह्मण मेरे साथ रहा, तो मन में विरोध उत्पन्न होगा।
1.142.4
युष्मान्किंचिच्च याचित्वा धनं संगृह्य हर्षितः ।
स्वमाश्रमपदं राजन्गमिष्यामि यथागतम् ॥ १.१४२.४ ॥
आप लोगों से कुछ माँगकर, धन संग्रह करके हर्षित होकर, हे राजन्, मैं अपने आश्रम को वैसे ही लौट जाऊँगा जैसे आया था।
1.142.5
एवमुक्ते तु विप्रेन्द्रं भीष्मः प्रहरतां वरः ।
अब्रवीद्द्रोणमाचार्यमुख्यं शस्त्रविदां वरम् ॥ १.१४२.५ ॥
ऐसा कहे जाने पर, योद्धाओं में श्रेष्ठ भीष्म ने ब्राह्मणश्रेष्ठ द्रोण से कहा, जो आचार्यों में प्रमुख और शस्त्रज्ञों में श्रेष्ठ थे।
1.142.6
कृपस्तिष्ठतु पूज्यश्च भर्तव्यश्च मया सदा ।
त्वं गुरुर्भव पौत्राणामाचार्यस्त्वं मतो मम।
प्रतिगृह्णीष्व पुत्रांस्त्वमस्त्रज्ञान्कुरु वै सदा ॥ १.१४२.६ ॥
कृप यहाँ रहें, वे आदरणीय हैं और मुझे सदा उनका पोषण करना है। तुम पौत्रों के गुरु बनो; तुम मेरे मत में आचार्य हो। इन पुत्रों को स्वीकार करो और इन्हें सदा शस्त्रविद्या में निपुण बनाओ।
1.142.7
ततः संपूजितो द्रोणो भीष्मेण द्विपदां वरः ।
विशश्राम महातेजाः पूजितः कुरुवेश्मनि ॥ १.१४२.७ ॥
तब भीष्म द्वारा सम्मानित होकर मनुष्यों में श्रेष्ठ, महातेजस्वी द्रोण कुरुओं के भवन में विश्राम करने लगे।
1.142.8
विश्रान्तेऽथ गुरौ तस्मिन्पौत्रानादाय कौरवान् ।
शिष्यत्वेन ददौ भीष्मो वसूनि विविधानि च ॥ १.१४२.८ ॥
गुरु के विश्राम कर लेने पर भीष्म ने कौरव पौत्रों को लेकर उन्हें शिष्य रूप में सौंप दिया और अनेक प्रकार की संपत्तियाँ भी दीं।
1.142.9
गृहं च सुपरिच्छन्नं धनधान्यसमाकुलम् ।
भारद्वाजाय सुप्रीतः प्रत्यपादयत प्रभुः ॥ १.१४२.९ ॥
और अत्यंत प्रसन्न होकर प्रभु भीष्म ने भारद्वाज (द्रोण) को धन-धान्य से भरा हुआ, सुंदर छत वाला एक घर भी दिया।
1.142.10
स ताञ्शिष्यान्महेष्वासः प्रतिजग्राह कौरवान् ।
पाण्डवान्धार्तराष्ट्रांश्च द्रोणो मुदितमानसः ॥ १.१४२.१० ॥
उस महाधनुर्धर द्रोण ने प्रसन्न मन से उन शिष्यों को स्वीकार किया—कौरवों को, पांडवों को और धृतराष्ट्र के पुत्रों को।
1.142.11
प्रतिगृह्य च तान्सर्वान्द्रोणो वचनमब्रवीत् ।
रहस्येकः प्रतीतात्मा कृतोपसदनांस्तथा ॥ १.१४२.११ ॥
उन सबको स्वीकार करके द्रोण ने अकेले में, प्रसन्न चित्त से, विनयपूर्वक निकट आए उन शिष्यों से यह वचन कहा।
1.142.12
कार्यं मे काङ्क्षितं किंचिद्धृदि संपरिवर्तते ।
कृतास्त्रैस्तत्प्रदेयं मे तदेतद्वदतानघाः ॥ १.१४२.१२ ॥
मेरे हृदय में एक कार्य की इच्छा घूम रही है; हे निष्पाप शिष्यो, जो अस्त्र-विद्या में निपुण हो चुके हो, वह दक्षिणा मुझे देनी है—यह तुम कहो।
1.142.13
तच्छ्रुत्वा कौरवेयास्ते तूष्णीमासन्विशांपते ।
अर्जुनस्तु ततः सर्वं प्रतिजज्ञे परन्तप ॥ १.१४२.१३ ॥
यह सुनकर वे कौरव चुप रहे, हे राजन्। तब अर्जुन ने सब कुछ करने की प्रतिज्ञा की, हे शत्रुतापन।
1.142.14
ततोऽर्जुनं तदा मूर्ध्नि समाघ्राय पुनः पुनः ।
प्रीतिपूर्वं परिष्वज्य प्ररुरोद मुदा तदा ॥ १.१४२.१४ ॥
तब द्रोण ने अर्जुन का सिर बार-बार सूँघा, स्नेह से उसका आलिंगन किया, और तब आनंद के आँसू बहाए।
1.142.15
अश्वत्थामानमाहूय द्रोणो वचनमब्रवीत् ।
सखायं विद्धि ते पार्थं मया दत्तः प्रगृह्यताम् ॥ १.१४२.१५ ॥
अश्वत्थामा को बुलाकर द्रोण ने यह वचन कहा: 'पार्थ को अपना मित्र समझो, मैंने उसे तुम्हें सौंपा है, उसे स्वीकार करो।'
1.142.16
साधुसाध्विति तं पार्थः परिष्वज्येदमब्रवीत् ।
अद्यप्रभृति विप्रेन्द्र परवानस्मि धर्मतः ॥ १.१४२.१६ ॥
'साधु, साधु!' कहकर पार्थ ने उन्हें गले लगाया और यह कहा: 'हे विप्रश्रेष्ठ, आज से मैं धर्मानुसार आपके अधीन हूँ।'
1.142.17
शिष्योऽहं त्वत्प्रसादेन जीवामि द्विजसत्तम ।
इत्युक्त्वा तु तदा पार्थः पादौ जग्राह पाण्डवः ॥ १.१४२.१७ ॥
'हे द्विजश्रेष्ठ, मैं आपका शिष्य हूँ, आपकी कृपा से ही मैं जीता हूँ।' ऐसा कहकर उस समय पाण्डुपुत्र पार्थ ने उनके चरण पकड़ लिए।
1.142.18
ततो द्रोणः पाण्डुपुत्रानस्त्राणि विविधानि च ।
ग्राहयामास दिव्यानि मानुषाणि च वीर्यवान् ॥ १.१४२.१८ ॥
तब वीर्यवान द्रोण ने पाण्डुपुत्रों को विविध दिव्य और मानुष अस्त्र सिखाए।
1.142.19
राजपुत्रास्तथा चान्ये समेत्य भरतर्षभ ।
अभिजग्मुस्ततो द्रोणमस्त्रार्थे द्विजसत्तमम् ॥ १.१४२.१९ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, राजपुत्र तथा अन्य लोग एकत्र होकर अस्त्रविद्या के लिए द्विजश्रेष्ठ द्रोण के पास गए।
1.142.20
वृष्णयश्चान्धकाश्चैव नानादेश्याश्च पार्थिवाः ।
सूतपुत्रश्च राधेयो गुरुं द्रोणमियात्तदा ॥ १.१४२.२० ॥
वृष्णि, अन्धक, विभिन्न देशों के राजा और सूतपुत्र राधेय (कर्ण) भी तब गुरु द्रोण के पास गए।
1.142.21
स्पर्धमानस्तु पार्थेन सूतपुत्रोऽत्यमर्षणः ।
दुर्योधनं समाश्रित्य सोऽवमन्यत पाण्डवान् ॥ १.१४२.२१ ॥
पार्थ (अर्जुन) से स्पर्धा करता हुआ, अत्यन्त असहिष्णु सूतपुत्र दुर्योधन का आश्रय लेकर पाण्डवों का अपमान करने लगा।
1.142.22
अभ्ययात्स ततो द्रोणं धनुर्वेदचिकीर्षया ।
शिक्षाभुजवलोद्योगैस्तेषु सर्वेषु पाण्डवः ॥ १.१४२.२२ ॥
धनुर्वेद सीखने की इच्छा से वह द्रोण के पास गया। शिक्षा, भुजबल और परिश्रम में उन सब में पाण्डुपुत्र (अर्जुन) ही आगे रहा।
1.142.23
अस्त्रविद्यानुरागाच्च विशिष्टोऽभवदर्जुनः ।
तुल्येष्वस्त्रप्रयोगेषु लाघवे सौष्टवेषु च ॥ १.१४२.२३ ॥
अस्त्रविद्या के प्रति अनुराग से अर्जुन विशिष्ट बन गया। अस्त्रों के प्रयोग में, फुर्ती और कौशल में समान होते हुए भी वह श्रेष्ठ सिद्ध हुआ।
1.142.24
सर्वेषामेव शिष्याणां बभूवाभ्यधिकोऽर्जुनः ।
ऐन्द्रिमप्रतिमं द्रोण उपदेशेष्वमन्यत ॥ १.१४२.२४ ॥
सभी शिष्यों में अर्जुन सर्वश्रेष्ठ हो गया। द्रोण ने उपदेशों में उसे इन्द्र के समान अतुलनीय माना।
1.142.25
एवं सर्वकुमाराणामिष्वस्त्रं प्रत्यपादयत् ।
कमण्डलुं च सर्वेषां प्रायच्छच्चिरकारणात् ॥ १.१४२.२५ ॥
इस प्रकार उन्होंने सभी राजकुमारों को धनुर्विद्या सिखाई। और देर लगने के कारण उन्होंने सबको एक कमण्डलु दिया।
1.142.26
पुत्राय च ददौ कुम्भमविलम्बनकारणात् ।
यावत्ते नोपगच्छ्ति तावदस्मै परां क्रियाम् ॥ १.१४२.२६ ॥
और पुत्र को भी विलम्ब न हो, इसलिए उन्होंने उसे एक घड़ा दिया। जब तक वे लोग न आएँ, तब तक इसके लिए उत्कृष्ट कर्म (की साधना) रहे।
1.142.27
द्रोण आचष्ट पुत्राय कर्म तज्जिष्णुरौहत ।
ततः स वारुणास्त्रेण पूरयित्वा कमण्डलुम् ॥ १.१४२.२७ ॥
द्रोण ने पुत्र को वह कर्म बताया, और जिष्णु (अर्जुन) ने उसे ग्रहण किया। तब उसने वरुणास्त्र से कमण्डलु को भरकर—
1.142.28
सममाचार्यपुत्रेण गुरुमभ्येति फाल्गुनः ।
आचार्यपुत्रात्तस्मात्तु विशेषोपचयेऽपृथक् ॥ १.१४२.२८ ॥
आचार्य-पुत्र के साथ फाल्गुन गुरु के पास आता है। किन्तु उस आचार्य-पुत्र से, विशेष अभ्यास में, वह अलग नहीं था।
1.142.29
न व्यहीयत मेधावी पार्थोऽप्यस्त्रविदां वरः ।
अर्जुनः परमं यत्नमातिष्ठद्गुरुपूजने ॥ १.१४२.२९ ॥
बुद्धिमान पार्थ, जो अस्त्रविदों में श्रेष्ठ थे, पीछे नहीं रहे। अर्जुन ने गुरु की पूजा में परम प्रयत्न किया।
1.142.30
अस्त्रे च परमं योगं प्रियो द्रोणस्य चाभवत् ।
तं दृष्ट्वा नित्यमुद्युक्तमिष्वस्त्रं प्रति फाल्गुनम् ॥ १.१४२.३० ॥
अस्त्र-विद्या में परम योग प्राप्त करके वह द्रोण का प्रिय भी बन गया। अर्जुन को धनुर्विद्या में सदा तत्पर देखकर—
1.142.31
आहूय वचनं द्रोणो रहः सूदमभाषत ।
अन्धकारेऽर्जुनायान्नं न देयं ते कदाचन।
न चाख्येयमिदं चापि मद्वाक्यं विजयेत्वया ॥ १.१४२.३१ ॥
द्रोण ने रसोइए को एकांत में बुलाकर कहा, "अंधेरे में अर्जुन को कभी भोजन न देना। और मेरी यह बात किसी से भी न कहना।"
1.142.32
ततः कदाचिद्भुञ्जाने प्रववौ वायुरर्जुने ।
तेन तत्र प्रदीपः स दीप्यमानो विलोपितः ॥ १.१४२.३२ ॥
फिर एक बार अर्जुन भोजन कर रहे थे, तब वायु बह उठी और उससे वहाँ जलता हुआ वह दीपक बुझ गया।
1.142.33
भुक्त एव तु कौन्तेयो नास्यादन्यत्र वर्तते ।
हस्तस्तेजस्विनस्तस्य अनुग्रहणकारणात् ॥ १.१४२.३३ ॥
भोजन कर चुकने पर भी कुंतीपुत्र का हाथ उसके अभ्यास के बल से, उस तेजस्वी का, अन्यत्र नहीं चलता था।
1.142.34
तदभ्यासकृतं मत्वा रात्रावपि स पाण्डवः ।
योग्यां चक्रे महाबाहुर्धनुषा पाण्डुनन्दनः ॥ १.१४२.३४ ॥
उसे अपने अभ्यास का फल जानकर रात में भी उस पाण्डव, महाबाहु पाण्डुपुत्र ने धनुष से उचित अभ्यास किया।
1.142.35
तस्य ज्यातलनिर्घोषं द्रोणः शुश्राव भारत ।
उपेत्य चैनमुत्थाय परिष्वज्येदमब्रवीत् ॥ १.१४२.३५ ॥
हे भारत, द्रोण ने उसके धनुष की डोरी के टंकार का शब्द सुना। और उसके पास जाकर, उठकर उसे आलिंगन करके यह कहा।
1.142.36
प्रयतिष्ये तथा कर्तुं यथा नान्यो धनुर्धरः ।
त्वत्समो भविता लोके सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ १.१४२.३६ ॥
मैं ऐसा प्रयत्न करूँगा कि संसार में कोई अन्य धनुर्धर तुम्हारे समान न होगा। यह सच मैं तुमसे कहता हूँ।
1.142.37
ततो द्रोणोऽर्जुनं भूयो हयेषु च गजेषु च ।
रथेषु भूमावपि च रणशिक्षामशिक्षयत् ॥ १.१४२.३७ ॥
फिर द्रोण ने अर्जुन को घोड़ों, हाथियों और रथों पर, तथा भूमि पर भी, युद्ध की शिक्षा दी।
1.142.38
गदायुद्धेऽसिचर्यायां तोमरप्रासशक्तिषु ।
द्रोणः संकीर्णयुद्धे च शिक्षयामास कौरवान् ॥ १.१४२.३८ ॥
गदा-युद्ध, तलवार-अभ्यास, तोमर, प्रास और शक्ति में, तथा मिश्रित युद्ध में द्रोण ने कौरवों को शिक्षा दी।
1.142.39
तस्य तत्कौशलं श्रुत्वा धनुर्वेदजिघृक्षवः ।
सजानो राजपुत्राश्च समाजग्मुः सहस्रशः ॥ १.१४२.३९ ॥
उसका वह कौशल सुनकर धनुर्वेद सीखने की इच्छा से राजपुत्र अपने बंधुओं सहित हज़ारों की संख्या में एकत्र हुए।
1.142.40
तान्सर्वाञ्शिक्षयामास द्रोणः शस्त्रभृतां वरः ।
ततो निषादराजस्य हिरण्यधनुषः सुतः।
एकलव्यो महाराज द्रोणमभ्याजगाम ह ॥ १.१४२.४० ॥
शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ द्रोण ने उन सबको शिक्षा दी। तब, हे महाराज, निषादराज हिरण्यधनु के पुत्र एकलव्य द्रोण के पास आए।
1.142.41
न स तं प्रतिजग्राह नैषादिरिति चिन्तयन् ।
शिष्यं धनुषि धर्मज्ञस्तेषामेवान्ववेक्षया ॥ १.१४२.४१ ॥
'यह निषाद का पुत्र है' ऐसा सोचकर धर्मज्ञ द्रोण ने उसे धनुर्विद्या के शिष्य के रूप में स्वीकार नहीं किया, केवल उन (राजकुमारों) के ही सम्मान के विचार से।
1.142.42
शिष्योऽसि मम नैषादे प्रयोगे बलत्तरः ।
निवर्तस्व गृहानेव अनुज्ञातोऽसि नित्यशः ॥ १.१४२.४२ ॥
हे निषादपुत्र, तुम अभ्यास में मेरे शिष्य से भी बलवान हो; फिर भी लौट जाओ, घर को ही लौट जाओ — तुम्हें सदा के लिए अनुमति है।
1.142.43
स तु द्रोणस्य शिरसा पादौ गृह्य परन्तपः ।
अरण्यमनुसंप्राप्य कृत्वा द्रोणं महीमयम् ॥ १.१४२.४३ ॥
वह द्रोण के चरणों को सिर से छूकर, शत्रुओं को पीड़ित करने वाला, वन में पहुँचा और पृथ्वी से द्रोण की मूर्ति बनाई।
1.142.44
तस्मिन्नाचार्यवृत्तिं च परमामास्थितस्तदा ।
इष्वस्त्रे योगमातस्थे परं नियममास्थितः ॥ १.१४२.४४ ॥
उस मूर्ति में आचार्य के प्रति परम सेवा-भाव रखते हुए उसने धनुर्विद्या और अस्त्रों के अभ्यास में लग कर परम संयम धारण किया।
1.142.45
परया श्रद्धयोपेतो योगेन परमेण च ।
विमोक्षादानसन्धाने लघुत्वं परमाप सः ॥ १.१४२.४५ ॥
परम श्रद्धा से युक्त और परम योग से, उसने बाण छोड़ने, उठाने और चढ़ाने में परम फुर्ती प्राप्त की।
1.142.46
लाघवं चास्त्रयोगं च नचिरात्प्रत्यपद्यत ।
अथ द्रोणाभ्यनुज्ञाताः कदाचित्कुरुपाण्डवाः।
रथैर्विनिर्ययुः सर्वे मृगयामरिमर्दनाः ॥ १.१४२.४६ ॥
और उसने शीघ्र ही फुर्ती और अस्त्र-प्रयोग दोनों प्राप्त कर लिए। फिर एक बार द्रोण की अनुमति पाकर कौरव और पाण्डव शत्रुमर्दन सभी रथों पर आखेट के लिए निकले।
1.142.47
तत्रोपकरणं गृह्य नरः कश्चिद्यदृच्छया ।
राजन्ननुजगामैकः श्वानमादाय पाण्डवान् ॥ १.१४२.४७ ॥
वहाँ कोई एक पुरुष सामग्री लेकर, हे राजन्, संयोग से अकेला कुत्ते को साथ लेकर पाण्डवों के पीछे-पीछे चला।
1.142.48
तेषां विचरतां तत्र तत्तत्कर्मचिकीर्षया ।
श्वाचरन्स पथा क्रीडन्नैषादिं प्रति जग्मिवान् ॥ १.१४२.४८ ॥
वहाँ घूमते हुए उन पाण्डवों के हर कर्म को करने की इच्छा से वह कुत्ता रास्ते में खेलता हुआ निषाद-स्त्री की ओर चला गया।
1.142.49
स कृष्णमलदिग्धाङ्गं कृष्णाजिनजटाघरम् ।
नैषादिं श्वा समालक्ष्य भषंस्तस्थौ तदन्तिके ॥ १.१४२.४९ ॥
वह काले मैल से लिपटे अंगों वाले, काले मृगचर्म और जटाएँ धारण किए हुए निषाद को देखकर भौंकता हुआ उसके निकट खड़ा हो गया।
1.142.50
तदा तस्याथ भषतः शुनः सप्त शरान्मुखे ।
लाघवं दर्शन्नस्त्रे मुमोच युगपद्यथा ॥ १.१४२.५० ॥
तब उस भौंकते हुए कुत्ते के मुख में उसने सात बाण, अपने हस्तलाघव को दिखाते हुए, एक साथ छोड़े।
1.142.51
स तु श्वा शरपूर्णास्यः पाण्डवानाजगाम ह ।
तं दृष्ट्वा पाण्डवा वीराः परं विस्मयमागताः ॥ १.१४२.५१ ॥
वह कुत्ता बाणों से भरे मुख के साथ पाण्डवों के पास आ गया। उसे देखकर वीर पाण्डव अत्यन्त विस्मित हो गए।
1.142.52
लाघवं शब्धवेधित्वं दृष्ट्वा तत्परमं तदा ।
प्रेक्ष्य तं व्रीडिताश्चासन्प्रशशंसुश्च सर्वशः ॥ १.१४२.५२ ॥
उस परम हस्तलाघव और शब्दवेधी कौशल को देखकर, तब उसे देखते हुए वे लज्जित हुए और सब ओर से उसकी प्रशंसा करने लगे।
1.142.53
तं ततोऽन्वेषमाणास्ते वने वननिवासिनम् ।
ददृशुः पाण्डवा राजन्नस्यन्तमनिशं शरान् ॥ १.१४२.५३ ॥
हे राजन्, तब उस वन में उसे खोजते हुए पाण्डवों ने उस वनवासी को देखा, जो निरन्तर बाण छोड़ रहा था।
1.142.54
न चैनमभ्यजानंस्ते तदा विकृतदर्शनम् ।
तथैनं परिपप्रच्छ्रुः को भवान्कस्य वेत्युत ॥ १.१४२.५४ ॥
उस विकृत रूप वाले को तब उन्होंने पहचाना नहीं। तब उन्होंने उससे पूछा, "आप कौन हैं, और किसके पुत्र हैं?"
1.142.55
निषादाधिपतेर्वीरा हिरण्यधनुषः सुतम् ।
द्रोणशिष्यं च मां वित्त धुर्वेदकृतश्रमम् ॥ १.१४२.५५ ॥
निषादों के अधिपति हिरण्यधनु का पुत्र, हे वीरो, मुझे द्रोण का शिष्य और धनुर्वेद में परिश्रम किया हुआ जानो।
1.142.56
ते तमाज्ञाय तत्त्वेन पुनरागम्य पाण्डवाः ।
यथा वृत्तं वने सर्वं द्रोणायाचख्युरद्भुतम् ॥ १.१४२.५६ ॥
उन्होंने उसे सच्चाई से पहचानकर, फिर लौटकर, जैसा वन में हुआ था, वह सारा अद्भुत वृत्तांत पाण्डवों ने द्रोण को कह सुनाया।
1.142.57
कौन्तेयस्त्वर्जुनो राजन्नेकलव्यमनुस्मरन् ।
रहो द्रोणं समासाद्य प्रणयादिदमब्रवीत् ॥ १.१४२.५७ ॥
हे राजन्, कुन्ती-पुत्र अर्जुन ने एकलव्य को स्मरण करते हुए एकान्त में द्रोण के पास जाकर प्रेमपूर्वक यह कहा।
1.142.58
नन्वहं परिरभ्यैकः प्रीतिपूर्वमिदं वचः ।
भवतोक्तो न मे शिष्यस्त्वद्विशिष्टो भविष्यति ॥ १.१४२.५८ ॥
क्या आपने ही मुझे प्रेमपूर्वक, एकान्त में आलिंगन करते हुए यह कहा नहीं था कि मेरा कोई शिष्य तुमसे श्रेष्ठ नहीं होगा?
1.142.59
अथ कस्मान्मद्विशिष्टो लोकादपि च वीर्यवान् ।
अन्योऽस्ति भवतः शिष्यो निषादाधिपतेः सुतः। ॥ १.१४२.५९ ॥
तो फिर संसार में भी पराक्रमी और मुझसे श्रेष्ठ, आपका दूसरा शिष्य, निषादों के अधिपति का पुत्र, कैसे है?
1.142.60
मुहूर्तमिव तं द्रोणश्चिन्तयित्वा विनिश्चयम् ।
सव्यसाचिनमादाय नैषादिं प्रति जग्मिवान् ॥ १.१४२.६० ॥
द्रोण ने मानो क्षण भर उस बात पर विचार करके निश्चय किया, और सव्यसाची अर्जुन को साथ लेकर निषाद-पुत्र की ओर चल पड़े।
1.142.61
ददर्श मलदिग्धाङ्गं जटिलं चीरवाससम् ।
एकलव्यं धनुष्पाणिमस्यन्तमनिशं शरान् ॥ १.१४२.६१ ॥
उन्होंने देखा कि एकलव्य का शरीर मैल से लिपटा है, वह जटाधारी है और वल्कल वस्त्र पहने है, हाथ में धनुष लिए निरंतर बाण चला रहा है।
1.142.62
एकलव्यस्तु तं दृष्ट्वा द्रोणमायान्तमन्तिकात् ।
अभिगम्योपसंगृह्य जगाम शिरसा महीम् ॥ १.१४२.६२ ॥
परंतु एकलव्य ने द्रोण को समीप आते देखा, तो उनके पास जाकर, उनके चरण पकड़कर सिर से धरती को छूते हुए प्रणाम किया।
1.142.63
पूजयित्वा ततो द्रोणं विधिवत्स निषादजः ।
निवेद्य शिष्यमात्मानं तस्थौ प्राञ्जलिरग्रतः ॥ १.१४२.६३ ॥
फिर निषाद-पुत्र ने विधिपूर्वक द्रोण का पूजन किया और स्वयं को उनका शिष्य बताते हुए हाथ जोड़कर उनके सामने खड़ा हो गया।
1.142.64
ततो द्रोणोऽब्रवीद्राजन्नेकलव्यमिदं वचः ।
यदि शिष्योऽसि मे वीर वेतनं दीयतां मम ॥ १.१४२.६४ ॥
तब हे राजन्, द्रोण ने एकलव्य से यह वचन कहा: हे वीर, यदि तुम मेरे शिष्य हो, तो मुझे गुरुदक्षिणा दो।
1.142.65
एकलव्यस्तु तच्छ्रुत्वा प्रीयमाणोऽब्रवीदिदम् ।
किं प्रयच्छामि भगवन्नाज्ञापयतु मां गुरुः ॥ १.१४२.६५ ॥
परंतु एकलव्य यह सुनकर प्रसन्न होकर बोला: हे भगवन्, मैं क्या दूँ? गुरु मुझे आज्ञा दें।
1.142.66
न हि किंचिददेयं मे गुरवे ब्रह्मवित्तम ।
तमब्रवीत्त्वयाङ्गुष्ठो दक्षिणो दीयतामिति ॥ १.१४२.६६ ॥
मेरे पास गुरु को देने योग्य कुछ भी ऐसा नहीं है, हे ब्रह्मवेत्ताओं में श्रेष्ठ। तब द्रोण ने उससे कहा: तुम्हारा दाहिना अंगूठा दिया जाए।
1.142.67
एकलव्यस्तु तच्छ्रुत्वा वचो द्रोणस्य दारुणम् ।
प्रतिज्ञामात्मनो रक्षन्सत्ये च नियतः सदा ॥ १.१४२.६७ ॥
एकलव्य ने द्रोण के उन कठोर वचनों को सुनकर, अपनी प्रतिज्ञा की रक्षा करते हुए और सत्य में सदा दृढ़ रहते हुए।
1.142.68
तथैव हृष्टवदनस्तथैवादीनमानसः ।
छित्त्वाऽविचार्य तं प्रादाद्द्रोणायाङ्गुष्ठमात्मनः ॥ १.१४२.६८ ॥
उसी प्रकार प्रसन्न मुख और अविचलित मन से उसने बिना सोचे अपना अँगूठा काटकर द्रोण को दे दिया।
1.142.69
ततः शरं तु नैषादिरङ्गुलीभिर्व्यकर्षत ।
न तथा च स शीघ्रोऽभूद्यथा पूर्वं नराधिप ॥ १.१४२.६९ ॥
फिर निषाद-पुत्र ने अंगुलियों से बाण खींचा, पर वह पहले की तरह तेज़ नहीं रहा, हे नराधिप।
1.142.70
ततोऽर्जुनः प्रीतमना बभूव विगतज्वरः ।
द्रोणश्च सत्यवागासीन्नान्योऽभिभविताऽर्जुनं ॥ १.१४२.७० ॥
तब अर्जुन प्रसन्न मन वाला और चिंता-रहित हुआ, और द्रोण सत्यवादी ठहरे; कोई दूसरा अर्जुन को पार नहीं कर सकेगा।
1.142.71
द्रोणस्य तु तदा शिष्यौ गदायोग्यौ बभूवतुः ।
दुर्योधनश्च भीमश्च सदा संरब्धणानसौ ॥ १.१४२.७१ ॥
तब द्रोण के दो शिष्य गदा-युद्ध के योग्य बने — दुर्योधन और भीम, जो सदा युद्ध में उग्र रहते थे।
1.142.72
अश्वत्थामा रहस्येषु सर्वेष्वभ्यधिकोऽभवत् ।
तथाऽतिपुरुषानन्यान्त्सारुकौ यमजावुभौ ॥ १.१४२.७२ ॥
अश्वत्थामा सभी रहस्य-विद्याओं में सबसे श्रेष्ठ हुआ; और अन्य अतिपुरुष, दो यमज भाई, साहसी भी हुए।
1.142.73
युधिष्ठिरो रथश्रेष्ठः सर्वत्र तु धनञ्जयः ।
प्रथितः सागरान्तायां रथयूथपयूथपः ॥ १.१४२.७३ ॥
युधिष्ठिर रथियों में श्रेष्ठ थे, किंतु सर्वत्र धनंजय (अर्जुन) समुद्र के छोर तक प्रसिद्ध थे, रथ-समूहों के समूहों के स्वामी।
1.142.74
बुद्धियोगबलोत्साहः सर्वास्त्रेषु च निष्ठितः ।
अस्त्रे गुर्वनुरागे च विशिष्टोऽभवदर्जुनः ॥ १.१४२.७४ ॥
बुद्धि, योग, बल और उत्साह से संपन्न अर्जुन सभी अस्त्रों में निपुण हुए, और अस्त्रविद्या में तथा गुरु के प्रति अनुराग में विशिष्ट बने।
1.142.75
तुल्येष्वस्त्रोपदेशेषु सौष्ठवेन च वीर्यवान् ।
एकः सर्वकुमाराणां बभूवातिरथोऽर्जुनः ॥ १.१४२.७५ ॥
समान शस्त्र-शिक्षा में भी अपनी निपुणता और पराक्रम से अर्जुन अकेले सभी राजकुमारों में अतिरथी बन गए।
1.142.76
प्राणाधिकं भीमसेनं कृतविद्यं धनञ्जयम् ।
धार्तराष्ट्रा दुरात्मानो नामृष्यन्त परस्परम् ॥ १.१४२.७६ ॥
प्राणों से भी प्रिय भीमसेन और विद्या में निपुण धनंजय को, दुरात्मा धृतराष्ट्र-पुत्र एक-दूसरे के प्रति सहन नहीं कर पाते थे।
1.142.77
तांस्तु सर्वान्समानीय सर्वविद्यास्त्रशिक्षितान् ।
द्रोणः प्रहरणज्ञाने जिज्ञासुः पुरुषर्षभः ॥ १.१४२.७७ ॥
उन सबको एकत्र करके, जो सभी विद्याओं और अस्त्रों में शिक्षित थे, पुरुषों में श्रेष्ठ द्रोण शस्त्र-ज्ञान की परीक्षा लेने की इच्छा से।
1.142.78
कृत्रिमं भासमारोप्य वृक्षाग्रे शिल्पिभिः कृतम् ।
अविज्ञातं कुमाराणां लक्ष्यभूतमुपादिशत् ॥ १.१४२.७८ ॥
शिल्पियों द्वारा बनाए गए एक कृत्रिम पक्षी को वृक्ष की चोटी पर रखकर, जिसे राजकुमारों ने पहले कभी नहीं देखा था, उसने उसे लक्ष्य बताया।
1.142.79
शीघ्रं भन्तः सर्वेऽपि धनूंष्यादाय सर्वशः ।
भासमेतं समुद्दिश्य तिष्ठध्वं सन्धितेषतः ॥ १.१४२.७९ ॥
हे प्रियो, तुम सब शीघ्र ही सब धनुष लेकर इस भास पक्षी को लक्ष्य बनाकर बाण चढ़ाकर खड़े हो जाओ।
1.142.80
मद्वाक्यसमकालं तु शिरोऽस्य विनिपात्यताम् ।
एकैकशो नियोक्ष्यामि तथा कुरुत पुत्रकाः ॥ १.१४२.८० ॥
मेरे वचन के साथ ही इसका सिर गिरा दिया जाए। मैं तुम्हें एक-एक करके नियुक्त करूँगा, पुत्रो, वैसा ही करो।
1.142.81
ततो युधिष्ठिरं पूर्वमुवाचाङ्गिरसां वरः ।
संधत्स्व बामं दुर्धर्ष मद्वाक्यान्ते विमुञ्चतम् ॥ १.१४२.८१ ॥
तब अङ्गिरस-वंश के श्रेष्ठ (द्रोण) ने पहले युधिष्ठिर से कहा: हे दुर्धर्ष, बायाँ (धनुष) चढ़ाओ, और मेरे वचन के अंत में छोड़ो।
1.142.82
ततो युधिष्ठिरः पूर्वं धनुर्गृह्य परन्तपः ।
तस्थौ भासं समुद्दिश्य गुरुवाक्यप्रचोदितः ॥ १.१४२.८२ ॥
तब शत्रुओं को पीड़ित करने वाले युधिष्ठिर ने पहले धनुष उठाया और गुरु के वचन से प्रेरित होकर भास पक्षी को लक्ष्य करके खड़े हो गए।
1.142.83
ततो विततधन्वानं द्रोणस्तं कुरुनन्दनम् ।
स मुहूर्तादुवाचेदं वचनं भरतर्षभ ॥ १.१४२.८३ ॥
तब द्रोण ने उस कुरुनन्दन को, जिसका धनुष खिंचा हुआ था, देखा। वह क्षण भर बाद बोले, हे भरतश्रेष्ठ, यह वचन:
1.142.84
पश्यसि त्वं द्रुमाग्रस्थं भासं नरवरात्मज ।
पश्यामीत्येवमाचार्यं प्रत्युवाच युधिष्ठिरः ॥ १.१४२.८४ ॥
हे नरश्रेष्ठ के पुत्र, क्या तुम वृक्ष की चोटी पर बैठे भास पक्षी को देखते हो? "मैं देखता हूँ", ऐसा युधिष्ठिर ने आचार्य को उत्तर दिया।
1.142.85
स मुहूर्तादिव पुनर्द्रोणस्तं प्रत्यभाषत ।
अथ वृक्षमिमं मां वा भ्रातॄन्वाऽपि प्रपश्यसि ॥ १.१४२.८५ ॥
कुछ क्षण बाद द्रोण ने उससे फिर कहा, "अब क्या तुम इस वृक्ष को देखते हो, या मुझे, या अपने भाइयों को भी?"
1.142.86
तमुवाच स कौन्तेयः पश्याम्येनं नवस्पतिम् ।
भन्तं च तथा भ्रातॄन्भासं चेति पुनःपुनः ॥ १.१४२.८६ ॥
कुन्ती-पुत्र ने उससे कहा, "मैं इस वृक्ष को देखता हूँ, और पक्षी को, और भाइयों को भी," इस प्रकार बार-बार।
1.142.87
तमुवाचापसर्पेति द्रोणोऽप्रीतमना इव ।
नैतच्छक्यं त्वया वेद्धुं लक्ष्यमित्येव कुत्सयन् ॥ १.१४२.८७ ॥
तब द्रोण, मानो अप्रसन्न मन से, उससे बोले, "हट जाओ।" और उसे ताना देते हुए कहा, "तुमसे यह लक्ष्य नहीं बिंधेगा।"
1.142.88
ततो दुर्योधनादींस्तान्धार्तराष्ट्रान्महायशाः ।
तेनैव क्रमयोगेन जिज्ञासुः पर्यपृच्छत ॥ १.१४२.८८ ॥
फिर उस महायशस्वी ने दुर्योधन आदि धृतराष्ट्र-पुत्रों से उसी क्रम में, जानने की इच्छा से, प्रश्न किया।
1.142.89
अन्यांश्च शिष्यान्भीमादीन्राज्ञश्चैवान्यदेशजान् ।
यदा च सर्वे तत्सर्वं पश्याम इति कुत्सिताः ॥ १.१४२.८९ ॥
और दूसरे शिष्यों, भीम आदि, तथा अन्य देशों में जन्मे राजाओं से भी, जब सब कहते कि "हम यह सब देखते हैं," तो वे निन्दित होते।