महाभारत · अध्याय 1.142
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.142.1
प्रतिजग्राह तं भीष्मो गुरुं पाण्डुसुतैः सह ।
पौत्रानादाय तान्सर्वान्वसूनि विविधानि च ॥ १.१४२.१ ॥
पांडुपुत्रांसह भीष्माने त्या गुरूंचा स्वीकार केला; त्या सर्व पौत्रांना आणि विविध धनांना घेऊन.
1.142.2
शिष्य इति ददौ राजन्द्रोणाय विधिपूर्वकम् ।
तदा द्रोणोऽब्रवीद्वाक्यं भीष्मं बुद्धिमतां वरम् ॥ १.१४२.२ ॥
'शिष्य' म्हणून हे राजा, विधिपूर्वक द्रोणाला दिले; तेव्हा द्रोण बुद्धिमानांत श्रेष्ठ अशा भीष्माला हे वचन म्हणाला.
1.142.3
कृपस्तिष्ठति चाचार्यः शस्त्रज्ञः प्राज्ञसंमतः ।
मयि तिष्ठति चेद्विप्रो वैमनस्यं गमिष्यति ॥ १.१४२.३ ॥
कृप आचार्य आहेत, शस्त्रज्ञ आहेत, ज्ञानी लोकांनी मान्य केलेले आहेत; ते येथेच राहोत. हा ब्राह्मण माझ्याजवळ राहिला तर मनात वैर निर्माण होईल.
1.142.4
युष्मान्किंचिच्च याचित्वा धनं संगृह्य हर्षितः ।
स्वमाश्रमपदं राजन्गमिष्यामि यथागतम् ॥ १.१४२.४ ॥
तुमच्याकडून काही मागून, धन जमवून आनंदाने, हे राजा, आलो तसाच मी माझ्या आश्रमाकडे परत जाईन.
1.142.5
एवमुक्ते तु विप्रेन्द्रं भीष्मः प्रहरतां वरः ।
अब्रवीद्द्रोणमाचार्यमुख्यं शस्त्रविदां वरम् ॥ १.१४२.५ ॥
असे सांगितल्यावर योद्ध्यांत श्रेष्ठ भीष्म, ब्राह्मणश्रेष्ठ, आचार्यांत प्रमुख आणि शस्त्रज्ञांत श्रेष्ठ अशा द्रोणाला म्हणाले.
1.142.6
कृपस्तिष्ठतु पूज्यश्च भर्तव्यश्च मया सदा ।
त्वं गुरुर्भव पौत्राणामाचार्यस्त्वं मतो मम।
प्रतिगृह्णीष्व पुत्रांस्त्वमस्त्रज्ञान्कुरु वै सदा ॥ १.१४२.६ ॥
कृप येथेच राहोत; ते पूज्य आहेत आणि मी त्यांचे सदैव पालन केले पाहिजे. तू पौत्रांचा गुरु हो; माझ्या मते तूच आचार्य आहेस. या पुत्रांचा स्वीकार कर आणि त्यांना सदैव शस्त्रविद्येत निपुण कर.
1.142.7
ततः संपूजितो द्रोणो भीष्मेण द्विपदां वरः ।
विशश्राम महातेजाः पूजितः कुरुवेश्मनि ॥ १.१४२.७ ॥
नंतर भीष्मांनी सन्मानित केलेले, मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ, महातेजस्वी द्रोण कुरुकुलाच्या वाड्यात विश्रांती घेऊ लागले.
1.142.8
विश्रान्तेऽथ गुरौ तस्मिन्पौत्रानादाय कौरवान् ।
शिष्यत्वेन ददौ भीष्मो वसूनि विविधानि च ॥ १.१४२.८ ॥
गुरू विश्रांती घेतल्यावर भीष्मांनी कौरव नातवंडांना घेऊन त्यांना शिष्य म्हणून अर्पण केले आणि विविध संपत्तीही दिली.
1.142.9
गृहं च सुपरिच्छन्नं धनधान्यसमाकुलम् ।
भारद्वाजाय सुप्रीतः प्रत्यपादयत प्रभुः ॥ १.१४२.९ ॥
अत्यंत प्रसन्न झालेल्या प्रभू भीष्मांनी धनधान्याने भरलेले, सुरक्षित छत असलेले एक घर भारद्वाजाला (द्रोणाला) दिले.
1.142.10
स ताञ्शिष्यान्महेष्वासः प्रतिजग्राह कौरवान् ।
पाण्डवान्धार्तराष्ट्रांश्च द्रोणो मुदितमानसः ॥ १.१४२.१० ॥
त्या महाधनुर्धर द्रोणांनी आनंदित मनाने त्या शिष्यांना—कौरव, पांडव आणि धृतराष्ट्राच्या पुत्रांना—स्वीकारले.
1.142.11
प्रतिगृह्य च तान्सर्वान्द्रोणो वचनमब्रवीत् ।
रहस्येकः प्रतीतात्मा कृतोपसदनांस्तथा ॥ १.१४२.११ ॥
त्या सर्वांना स्वीकारल्यानंतर द्रोण एकांतात, प्रसन्न मनाने, आदराने जवळ आलेल्या त्या शिष्यांना हे शब्द बोलले.
1.142.12
कार्यं मे काङ्क्षितं किंचिद्धृदि संपरिवर्तते ।
कृतास्त्रैस्तत्प्रदेयं मे तदेतद्वदतानघाः ॥ १.१४२.१२ ॥
माझ्या मनात एका कार्याची इच्छा घोळत आहे; हे निष्पाप शिष्यांनो, अस्त्रविद्येत निपुण झालेल्या तुम्ही ते मला द्यायचे आहे—हे सांगा.
1.142.13
तच्छ्रुत्वा कौरवेयास्ते तूष्णीमासन्विशांपते ।
अर्जुनस्तु ततः सर्वं प्रतिजज्ञे परन्तप ॥ १.१४२.१३ ॥
ते ऐकून कौरव मौन राहिले, हे राजा. मग अर्जुनाने सर्व काही करण्याची प्रतिज्ञा केली, हे शत्रुतापना.
1.142.14
ततोऽर्जुनं तदा मूर्ध्नि समाघ्राय पुनः पुनः ।
प्रीतिपूर्वं परिष्वज्य प्ररुरोद मुदा तदा ॥ १.१४२.१४ ॥
मग द्रोणाने अर्जुनाचे मस्तक वारंवार हुंगले, प्रेमाने आलिंगन दिले आणि तेव्हा आनंदाने रडले.
1.142.15
अश्वत्थामानमाहूय द्रोणो वचनमब्रवीत् ।
सखायं विद्धि ते पार्थं मया दत्तः प्रगृह्यताम् ॥ १.१४२.१५ ॥
अश्वत्थाम्याला बोलावून द्रोण म्हणाला: 'पार्थाला तुझा मित्र समज; मी त्याला तुला दिले आहे, त्याचा स्वीकार कर.'
1.142.16
साधुसाध्विति तं पार्थः परिष्वज्येदमब्रवीत् ।
अद्यप्रभृति विप्रेन्द्र परवानस्मि धर्मतः ॥ १.१४२.१६ ॥
'साधू, साधू!' असे म्हणून त्याला आलिंगन देऊन पार्थ म्हणाला: 'हे विप्रश्रेष्ठा, आजपासून मी धर्मानुसार तुमच्या अधीन आहे.'
1.142.17
शिष्योऽहं त्वत्प्रसादेन जीवामि द्विजसत्तम ।
इत्युक्त्वा तु तदा पार्थः पादौ जग्राह पाण्डवः ॥ १.१४२.१७ ॥
'हे द्विजोत्तमा, मी तुमचा शिष्य आहे; तुमच्या कृपेनेच मी जगतो.' असे म्हणून त्या वेळी पांडुपुत्र पार्थाने त्यांचे पाय धरले.
1.142.18
ततो द्रोणः पाण्डुपुत्रानस्त्राणि विविधानि च ।
ग्राहयामास दिव्यानि मानुषाणि च वीर्यवान् ॥ १.१४२.१८ ॥
मग वीर्यवान द्रोणाने पांडुपुत्रांना विविध दिव्य आणि मानुष अस्त्रे शिकवली.
1.142.19
राजपुत्रास्तथा चान्ये समेत्य भरतर्षभ ।
अभिजग्मुस्ततो द्रोणमस्त्रार्थे द्विजसत्तमम् ॥ १.१४२.१९ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, राजपुत्र आणि इतरही एकत्र येऊन अस्त्रविद्येसाठी द्विजश्रेष्ठ द्रोणाचार्यांकडे गेले.
1.142.20
वृष्णयश्चान्धकाश्चैव नानादेश्याश्च पार्थिवाः ।
सूतपुत्रश्च राधेयो गुरुं द्रोणमियात्तदा ॥ १.१४२.२० ॥
वृष्णी, अंधक, विविध देशांचे राजे आणि सूतपुत्र राधेय (कर्ण) त्या वेळी गुरू द्रोणांकडे गेले.
1.142.21
स्पर्धमानस्तु पार्थेन सूतपुत्रोऽत्यमर्षणः ।
दुर्योधनं समाश्रित्य सोऽवमन्यत पाण्डवान् ॥ १.१४२.२१ ॥
पार्थाशी स्पर्धा करणारा, अत्यंत असहिष्णू सूतपुत्र दुर्योधनाचा आश्रय घेऊन पांडवांचा अवमान करू लागला.
1.142.22
अभ्ययात्स ततो द्रोणं धनुर्वेदचिकीर्षया ।
शिक्षाभुजवलोद्योगैस्तेषु सर्वेषु पाण्डवः ॥ १.१४२.२२ ॥
धनुर्वेद शिकण्याच्या इच्छेने तो द्रोणांकडे गेला. शिक्षण, बाहुबल व उद्योग यांत त्या सर्वांमध्ये पांडुपुत्र श्रेष्ठ ठरला.
1.142.23
अस्त्रविद्यानुरागाच्च विशिष्टोऽभवदर्जुनः ।
तुल्येष्वस्त्रप्रयोगेषु लाघवे सौष्टवेषु च ॥ १.१४२.२३ ॥
अस्त्रविद्येच्या प्रेमामुळे अर्जुन विशेष ठरला. अस्त्रप्रयोग, चपळता व कौशल्य यांत समान असूनही तो श्रेष्ठ ठरला.
1.142.24
सर्वेषामेव शिष्याणां बभूवाभ्यधिकोऽर्जुनः ।
ऐन्द्रिमप्रतिमं द्रोण उपदेशेष्वमन्यत ॥ १.१४२.२४ ॥
सर्व शिष्यांमध्ये अर्जुन सर्वश्रेष्ठ ठरला. उपदेशांमध्ये द्रोणांनी त्याला इंद्रासारखा अतुलनीय मानले.
1.142.25
एवं सर्वकुमाराणामिष्वस्त्रं प्रत्यपादयत् ।
कमण्डलुं च सर्वेषां प्रायच्छच्चिरकारणात् ॥ १.१४२.२५ ॥
अशा प्रकारे त्यांनी सर्व राजकुमारांना धनुर्विद्या शिकवली. दीर्घ विलंबामुळे त्यांनी सर्वांना एक कमंडलू दिला.
1.142.26
पुत्राय च ददौ कुम्भमविलम्बनकारणात् ।
यावत्ते नोपगच्छ्ति तावदस्मै परां क्रियाम् ॥ १.१४२.२६ ॥
पुत्रालाही विलंब होऊ नये म्हणून त्यांनी एक कुंभ दिला. ते येईपर्यंत त्याच्यासाठी उत्कृष्ट कर्म चालू राहो.
1.142.27
द्रोण आचष्ट पुत्राय कर्म तज्जिष्णुरौहत ।
ततः स वारुणास्त्रेण पूरयित्वा कमण्डलुम् ॥ १.१४२.२७ ॥
द्रोणाने पुत्राला ते कर्म सांगितले; जिष्णू (अर्जुन) ते आत्मसात् केले. मग त्याने वरुणास्त्राने कमंडलू भरून—
1.142.28
सममाचार्यपुत्रेण गुरुमभ्येति फाल्गुनः ।
आचार्यपुत्रात्तस्मात्तु विशेषोपचयेऽपृथक् ॥ १.१४२.२८ ॥
आचार्यपुत्रासह फाल्गुन गुरूंजवळ येतो. पण आचार्यपुत्रापासून, विशेष संपादनात, तो वेगळा नव्हता.
1.142.29
न व्यहीयत मेधावी पार्थोऽप्यस्त्रविदां वरः ।
अर्जुनः परमं यत्नमातिष्ठद्गुरुपूजने ॥ १.१४२.२९ ॥
बुद्धिमान पार्थ, अस्त्रविद्यांमध्ये श्रेष्ठ असूनही, मागे पडला नाही. अर्जुनाने गुरुपूजनात परम प्रयत्न केला.
1.142.30
अस्त्रे च परमं योगं प्रियो द्रोणस्य चाभवत् ।
तं दृष्ट्वा नित्यमुद्युक्तमिष्वस्त्रं प्रति फाल्गुनम् ॥ १.१४२.३० ॥
अस्त्रविद्येत परम योग्यता मिळवून तो द्रोणाचाही प्रिय झाला. अर्जुनाला धनुर्विद्येत सदैव उद्युक्त पाहून—
1.142.31
आहूय वचनं द्रोणो रहः सूदमभाषत ।
अन्धकारेऽर्जुनायान्नं न देयं ते कदाचन।
न चाख्येयमिदं चापि मद्वाक्यं विजयेत्वया ॥ १.१४२.३१ ॥
द्रोणाने स्वयंपाक्याला बोलावून एकांतात सांगितले, "अंधारात अर्जुनाला कधीही अन्न देऊ नये. आणि माझे हे शब्द कोणालाही सांगू नयेत."
1.142.32
ततः कदाचिद्भुञ्जाने प्रववौ वायुरर्जुने ।
तेन तत्र प्रदीपः स दीप्यमानो विलोपितः ॥ १.१४२.३२ ॥
नंतर एके दिवशी अर्जुन जेवत असताना वारा वाहू लागला; त्यामुळे तेथे जळणारा तो दिवा विझला.
1.142.33
भुक्त एव तु कौन्तेयो नास्यादन्यत्र वर्तते ।
हस्तस्तेजस्विनस्तस्य अनुग्रहणकारणात् ॥ १.१४२.३३ ॥
जेवण झाल्यावरही कुंतीपुत्राचा हात त्या तेजस्वीच्या अभ्यासाच्या कृपेमुळे दुसरीकडे जात नव्हता.
1.142.34
तदभ्यासकृतं मत्वा रात्रावपि स पाण्डवः ।
योग्यां चक्रे महाबाहुर्धनुषा पाण्डुनन्दनः ॥ १.१४२.३४ ॥
ते आपल्या अभ्यासाचे फळ मानून रात्रीही त्या पांडवाने, महाबाहू पांडुपुत्राने, धनुष्याने योग्य सराव केला.
1.142.35
तस्य ज्यातलनिर्घोषं द्रोणः शुश्राव भारत ।
उपेत्य चैनमुत्थाय परिष्वज्येदमब्रवीत् ॥ १.१४२.३५ ॥
हे भारता, त्याच्या धनुष्याच्या दोरीचा टणत्कार द्रोणाने ऐकला. जवळ जाऊन, उठून त्याला आलिंगन देऊन तो असे म्हणाला.
1.142.36
प्रयतिष्ये तथा कर्तुं यथा नान्यो धनुर्धरः ।
त्वत्समो भविता लोके सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ १.१४२.३६ ॥
जगात तुझ्यासारखा दुसरा धनुर्धर होणार नाही असा मी प्रयत्न करीन. हे तुला खरे सांगतो.
1.142.37
ततो द्रोणोऽर्जुनं भूयो हयेषु च गजेषु च ।
रथेषु भूमावपि च रणशिक्षामशिक्षयत् ॥ १.१४२.३७ ॥
नंतर द्रोणाने अर्जुनाला घोडे, हत्ती, रथ यांवर आणि जमिनीवरही पुन्हा युद्धशिक्षण दिले.
1.142.38
गदायुद्धेऽसिचर्यायां तोमरप्रासशक्तिषु ।
द्रोणः संकीर्णयुद्धे च शिक्षयामास कौरवान् ॥ १.१४२.३८ ॥
गदायुद्ध, तलवार-अभ्यास, तोमर, प्रास आणि शक्ती यांमध्ये व मिश्र युद्धात द्रोणाने कौरवांना शिक्षण दिले.
1.142.39
तस्य तत्कौशलं श्रुत्वा धनुर्वेदजिघृक्षवः ।
सजानो राजपुत्राश्च समाजग्मुः सहस्रशः ॥ १.१४२.३९ ॥
त्याचे ते कौशल्य ऐकून धनुर्वेद शिकण्याची इच्छा असलेले राजपुत्र नातेवाइकांसह हजारोंच्या संख्येने एकत्र आले.
1.142.40
तान्सर्वाञ्शिक्षयामास द्रोणः शस्त्रभृतां वरः ।
ततो निषादराजस्य हिरण्यधनुषः सुतः।
एकलव्यो महाराज द्रोणमभ्याजगाम ह ॥ १.१४२.४० ॥
शस्त्रधार्‍यांमध्ये श्रेष्ठ द्रोणाने त्या सर्वांना शिक्षण दिले. नंतर, हे महाराज, निषादराज हिरण्यधनूचा पुत्र एकलव्य द्रोणाजवळ आला.
1.142.41
न स तं प्रतिजग्राह नैषादिरिति चिन्तयन् ।
शिष्यं धनुषि धर्मज्ञस्तेषामेवान्ववेक्षया ॥ १.१४२.४१ ॥
'हा निषादाचा पुत्र आहे' असा विचार करून, धर्मज्ञ द्रोणाने त्याला धनुर्विद्येचा शिष्य म्हणून स्वीकारले नाही; केवळ त्यांच्या (राजपुत्रांच्या) सन्मानाचा विचार करून.
1.142.42
शिष्योऽसि मम नैषादे प्रयोगे बलत्तरः ।
निवर्तस्व गृहानेव अनुज्ञातोऽसि नित्यशः ॥ १.१४२.४२ ॥
हे निषादपुत्रा, सरावात तू माझ्या शिष्यांपेक्षाही बलवान आहेस; तरीही परत जा, घरीच परत जा — तुला सदैव अनुमती आहे.
1.142.43
स तु द्रोणस्य शिरसा पादौ गृह्य परन्तपः ।
अरण्यमनुसंप्राप्य कृत्वा द्रोणं महीमयम् ॥ १.१४२.४३ ॥
शत्रूंना पीडा देणाऱ्या त्या वीराने द्रोणांच्या चरणांना मस्तकाने वंदन करून वनात जाऊन मातीची द्रोणमूर्ती केली.
1.142.44
तस्मिन्नाचार्यवृत्तिं च परमामास्थितस्तदा ।
इष्वस्त्रे योगमातस्थे परं नियममास्थितः ॥ १.१४२.४४ ॥
त्या मूर्तीत आचार्यांप्रति परम आदरभाव ठेवून त्याने धनुर्विद्या व अस्त्रांच्या अभ्यासात मग्न होऊन परम संयम धारण केला.
1.142.45
परया श्रद्धयोपेतो योगेन परमेण च ।
विमोक्षादानसन्धाने लघुत्वं परमाप सः ॥ १.१४२.४५ ॥
परम श्रद्धा व उत्कृष्ट साधनेने तो बाण सोडणे, घेणे व जोडणे यात परम चपळता मिळवता झाला.
1.142.46
लाघवं चास्त्रयोगं च नचिरात्प्रत्यपद्यत ।
अथ द्रोणाभ्यनुज्ञाताः कदाचित्कुरुपाण्डवाः।
रथैर्विनिर्ययुः सर्वे मृगयामरिमर्दनाः ॥ १.१४२.४६ ॥
लवकरच त्याने चपळता व अस्त्रप्रयोग दोन्ही मिळवले. मग एकदा द्रोणांच्या अनुज्ञेने कौरव व पांडव, शत्रुमर्दक सर्वजण, रथांतून शिकारीसाठी निघाले.
1.142.47
तत्रोपकरणं गृह्य नरः कश्चिद्यदृच्छया ।
राजन्ननुजगामैकः श्वानमादाय पाण्डवान् ॥ १.१४२.४७ ॥
हे राजा, तेथे कोणी एक माणूस योगायोगाने साधने घेऊन, कुत्रा सोबत घेऊन एकटाच पांडवांच्या मागे गेला.
1.142.48
तेषां विचरतां तत्र तत्तत्कर्मचिकीर्षया ।
श्वाचरन्स पथा क्रीडन्नैषादिं प्रति जग्मिवान् ॥ १.१४२.४८ ॥
ते तिथे फिरत असताना, प्रत्येक कृती करण्याच्या इच्छेने तो कुत्रा वाटेत खेळत निषाद स्त्रीकडे गेला.
1.142.49
स कृष्णमलदिग्धाङ्गं कृष्णाजिनजटाघरम् ।
नैषादिं श्वा समालक्ष्य भषंस्तस्थौ तदन्तिके ॥ १.१४२.४९ ॥
काळ्या मळाने माखलेल्या अंगाचा, काळे मृगाजिन व जटा धारण केलेला तो निषाद पाहून कुत्रा भुंकत त्याच्या जवळ उभा राहिला.
1.142.50
तदा तस्याथ भषतः शुनः सप्त शरान्मुखे ।
लाघवं दर्शन्नस्त्रे मुमोच युगपद्यथा ॥ १.१४२.५० ॥
तेव्हा त्या भुंकणाऱ्या कुत्र्याच्या तोंडात त्याने आपले हस्तलाघव दाखवत सात बाण एकाच वेळी सोडले.
1.142.51
स तु श्वा शरपूर्णास्यः पाण्डवानाजगाम ह ।
तं दृष्ट्वा पाण्डवा वीराः परं विस्मयमागताः ॥ १.१४२.५१ ॥
तो कुत्रा बाणांनी भरलेल्या तोंडाने पांडवांकडे आला. त्याला पाहून वीर पांडव अत्यंत आश्चर्यचकित झाले.
1.142.52
लाघवं शब्धवेधित्वं दृष्ट्वा तत्परमं तदा ।
प्रेक्ष्य तं व्रीडिताश्चासन्प्रशशंसुश्च सर्वशः ॥ १.१४२.५२ ॥
ते परम हस्तलाघव आणि शब्दवेधी कौशल्य पाहून, त्या वेळी त्याच्याकडे पाहून ते लज्जित झाले आणि सर्व बाजूंनी त्याची प्रशंसा करू लागले.
1.142.53
तं ततोऽन्वेषमाणास्ते वने वननिवासिनम् ।
ददृशुः पाण्डवा राजन्नस्यन्तमनिशं शरान् ॥ १.१४२.५३ ॥
हे राजा, तेव्हा त्याचा शोध घेत पांडवांनी अरण्यातील त्या वनवासीला पाहिले; तो सतत बाण सोडत होता.
1.142.54
न चैनमभ्यजानंस्ते तदा विकृतदर्शनम् ।
तथैनं परिपप्रच्छ्रुः को भवान्कस्य वेत्युत ॥ १.१४२.५४ ॥
तेव्हा विकृत रूप असलेल्या त्याला त्यांनी ओळखले नाही. त्यांनी त्याला विचारले, "तुम्ही कोण, आणि कोणाचे पुत्र आहात?"
1.142.55
निषादाधिपतेर्वीरा हिरण्यधनुषः सुतम् ।
द्रोणशिष्यं च मां वित्त धुर्वेदकृतश्रमम् ॥ १.१४२.५५ ॥
हे वीरहो, निषादाधिपती हिरण्यधनूचा पुत्र आणि द्रोणाचार्यांचा शिष्य, धनुर्वेदात श्रम केलेला मला जाणा.
1.142.56
ते तमाज्ञाय तत्त्वेन पुनरागम्य पाण्डवाः ।
यथा वृत्तं वने सर्वं द्रोणायाचख्युरद्भुतम् ॥ १.१४२.५६ ॥
त्याला खरोखर ओळखून, पुन्हा परत येऊन, रानात जे घडले ते सर्व अद्भुत वृत्त पांडवांनी द्रोणांना सांगितले.
1.142.57
कौन्तेयस्त्वर्जुनो राजन्नेकलव्यमनुस्मरन् ।
रहो द्रोणं समासाद्य प्रणयादिदमब्रवीत् ॥ १.१४२.५७ ॥
हे राजा, कुंतीपुत्र अर्जुन एकलव्याचे स्मरण करून एकांतात द्रोणाजवळ जाऊन प्रेमाने हे म्हणाला.
1.142.58
नन्वहं परिरभ्यैकः प्रीतिपूर्वमिदं वचः ।
भवतोक्तो न मे शिष्यस्त्वद्विशिष्टो भविष्यति ॥ १.१४२.५८ ॥
तुम्हीच मला प्रेमाने आलिंगन देऊन, एकांतात हे बोलला नाहीत का, की माझा कोणी शिष्य तुमच्यापेक्षा श्रेष्ठ होणार नाही?
1.142.59
अथ कस्मान्मद्विशिष्टो लोकादपि च वीर्यवान् ।
अन्योऽस्ति भवतः शिष्यो निषादाधिपतेः सुतः। ॥ १.१४२.५९ ॥
मग जगात पराक्रमी आणि माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ असा तुमचा दुसरा शिष्य, निषादाधिपतीचा पुत्र, कसा आहे?
1.142.60
मुहूर्तमिव तं द्रोणश्चिन्तयित्वा विनिश्चयम् ।
सव्यसाचिनमादाय नैषादिं प्रति जग्मिवान् ॥ १.१४२.६० ॥
द्रोणांनी क्षणभर त्यावर विचार करून निश्चय केला आणि सव्यसाची अर्जुनाला सोबत घेऊन निषादपुत्राकडे गेले.
1.142.61
ददर्श मलदिग्धाङ्गं जटिलं चीरवाससम् ।
एकलव्यं धनुष्पाणिमस्यन्तमनिशं शरान् ॥ १.१४२.६१ ॥
त्यांनी पाहिले की एकलव्य अंगाला मळ लागलेला, जटाधारी, वल्कलवस्त्र नेसलेला, हाती धनुष्य घेऊन सतत बाण सोडत आहे.
1.142.62
एकलव्यस्तु तं दृष्ट्वा द्रोणमायान्तमन्तिकात् ।
अभिगम्योपसंगृह्य जगाम शिरसा महीम् ॥ १.१४२.६२ ॥
एकलव्याने जवळ येणाऱ्या द्रोणांना पाहिले आणि त्यांच्याजवळ जाऊन, त्यांचे चरण धरून मस्तकाने भूमीला स्पर्श करत नमस्कार केला.
1.142.63
पूजयित्वा ततो द्रोणं विधिवत्स निषादजः ।
निवेद्य शिष्यमात्मानं तस्थौ प्राञ्जलिरग्रतः ॥ १.१४२.६३ ॥
नंतर त्या निषादपुत्राने द्रोणांची विधिवत पूजा केली, स्वतःला शिष्य म्हणून समर्पित केले आणि हात जोडून त्यांच्यापुढे उभा राहिला.
1.142.64
ततो द्रोणोऽब्रवीद्राजन्नेकलव्यमिदं वचः ।
यदि शिष्योऽसि मे वीर वेतनं दीयतां मम ॥ १.१४२.६४ ॥
तेव्हा, हे राजा, द्रोण एकलव्याला असे म्हणाले: हे वीरा, जर तू माझा शिष्य आहेस तर मला गुरुदक्षिणा दे.
1.142.65
एकलव्यस्तु तच्छ्रुत्वा प्रीयमाणोऽब्रवीदिदम् ।
किं प्रयच्छामि भगवन्नाज्ञापयतु मां गुरुः ॥ १.१४२.६५ ॥
एकलव्य हे ऐकून आनंदित होऊन म्हणाला: हे भगवन्, मी काय देऊ? गुरूंनी मला आज्ञा करावी.
1.142.66
न हि किंचिददेयं मे गुरवे ब्रह्मवित्तम ।
तमब्रवीत्त्वयाङ्गुष्ठो दक्षिणो दीयतामिति ॥ १.१४२.६६ ॥
हे ब्रह्मज्ञांमध्ये श्रेष्ठा, गुरूंना देण्यासारखे माझ्याजवळ काहीच नाही. तेव्हा द्रोण त्याला म्हणाले: तुझा उजवा अंगठा दे.
1.142.67
एकलव्यस्तु तच्छ्रुत्वा वचो द्रोणस्य दारुणम् ।
प्रतिज्ञामात्मनो रक्षन्सत्ये च नियतः सदा ॥ १.१४२.६७ ॥
द्रोणाचे ते कठोर शब्द ऐकून एकलव्य, आपली प्रतिज्ञा राखत आणि सत्यात सदैव स्थिर राहत.
1.142.68
तथैव हृष्टवदनस्तथैवादीनमानसः ।
छित्त्वाऽविचार्य तं प्रादाद्द्रोणायाङ्गुष्ठमात्मनः ॥ १.१४२.६८ ॥
तसाच प्रसन्न चेहऱ्याने आणि खचलेल्या नसलेल्या मनाने, विचार न करता त्याने आपला अंगठा कापून द्रोणाला दिला.
1.142.69
ततः शरं तु नैषादिरङ्गुलीभिर्व्यकर्षत ।
न तथा च स शीघ्रोऽभूद्यथा पूर्वं नराधिप ॥ १.१४२.६९ ॥
मग निषादपुत्राने बोटांनी बाण ओढला; पण पूर्वीसारखा तो वेगवान झाला नाही, हे नराधिपा.
1.142.70
ततोऽर्जुनः प्रीतमना बभूव विगतज्वरः ।
द्रोणश्च सत्यवागासीन्नान्योऽभिभविताऽर्जुनं ॥ १.१४२.७० ॥
तेव्हा अर्जुन प्रसन्न मनाचा आणि चिंतारहित झाला; द्रोण सत्यवादी ठरले; अर्जुनाला मागे टाकणारा दुसरा कोणी राहिला नाही.
1.142.71
द्रोणस्य तु तदा शिष्यौ गदायोग्यौ बभूवतुः ।
दुर्योधनश्च भीमश्च सदा संरब्धणानसौ ॥ १.१४२.७१ ॥
तेव्हा द्रोणाचे दोन शिष्य गदायुद्धास योग्य झाले — दुर्योधन आणि भीम, जे सदैव युद्धात उग्र असत.
1.142.72
अश्वत्थामा रहस्येषु सर्वेष्वभ्यधिकोऽभवत् ।
तथाऽतिपुरुषानन्यान्त्सारुकौ यमजावुभौ ॥ १.१४२.७२ ॥
अश्वत्थामा सर्व गुह्य विद्यांमध्ये श्रेष्ठ ठरला; इतर असामान्य पुरुष, दोन जुळे भावही.
1.142.73
युधिष्ठिरो रथश्रेष्ठः सर्वत्र तु धनञ्जयः ।
प्रथितः सागरान्तायां रथयूथपयूथपः ॥ १.१४२.७३ ॥
युधिष्ठिर रथश्रेष्ठ होते; परंतु सर्वत्र, सागरापर्यंत, धनंजय (अर्जुन) प्रसिद्ध होता, रथसमूहांच्या अधिपतींचा अधिपती.
1.142.74
बुद्धियोगबलोत्साहः सर्वास्त्रेषु च निष्ठितः ।
अस्त्रे गुर्वनुरागे च विशिष्टोऽभवदर्जुनः ॥ १.१४२.७४ ॥
बुद्धी, योग, बल आणि उत्साह असलेला अर्जुन सर्व अस्त्रांमध्ये निपुण झाला; अस्त्रविद्येत आणि गुरूंच्या ठायी अनुरागात तो विशिष्ट ठरला.
1.142.75
तुल्येष्वस्त्रोपदेशेषु सौष्ठवेन च वीर्यवान् ।
एकः सर्वकुमाराणां बभूवातिरथोऽर्जुनः ॥ १.१४२.७५ ॥
समान अस्त्रशिक्षणातही आपल्या कौशल्याने व पराक्रमाने अर्जुन एकटाच सर्व राजकुमारांमध्ये अतिरथ ठरला.
1.142.76
प्राणाधिकं भीमसेनं कृतविद्यं धनञ्जयम् ।
धार्तराष्ट्रा दुरात्मानो नामृष्यन्त परस्परम् ॥ १.१४२.७६ ॥
प्राणांहून प्रिय भीमसेन आणि विद्येत निपुण धनंजय यांना दुरात्मे धृतराष्ट्रपुत्र एकमेकांबद्दल सहन करू शकले नाहीत.
1.142.77
तांस्तु सर्वान्समानीय सर्वविद्यास्त्रशिक्षितान् ।
द्रोणः प्रहरणज्ञाने जिज्ञासुः पुरुषर्षभः ॥ १.१४२.७७ ॥
त्या सर्वांना — सर्व विद्या व अस्त्रांत प्रशिक्षित झालेल्यांना — एकत्र करून, शस्त्रज्ञान तपासू इच्छिणारे पुरुषर्षभ द्रोण.
1.142.78
कृत्रिमं भासमारोप्य वृक्षाग्रे शिल्पिभिः कृतम् ।
अविज्ञातं कुमाराणां लक्ष्यभूतमुपादिशत् ॥ १.१४२.७८ ॥
कारागिरांनी बनवलेला एक कृत्रिम पक्षी झाडाच्या शेंड्यावर ठेवून, राजकुमारांनी कधीही न पाहिलेला तो लक्ष्य म्हणून त्याने दाखवला.
1.142.79
शीघ्रं भन्तः सर्वेऽपि धनूंष्यादाय सर्वशः ।
भासमेतं समुद्दिश्य तिष्ठध्वं सन्धितेषतः ॥ १.१४२.७९ ॥
हे प्रिय मुलांनो, तुम्ही सर्वजण लवकर धनुष्ये घेऊन, या भास पक्ष्याला लक्ष्य करून बाण लावून उभे राहा.
1.142.80
मद्वाक्यसमकालं तु शिरोऽस्य विनिपात्यताम् ।
एकैकशो नियोक्ष्यामि तथा कुरुत पुत्रकाः ॥ १.१४२.८० ॥
माझ्या शब्दाबरोबरच याचे मस्तक पाडावे. मी तुम्हाला एकएक करून नेमीन; पुत्रांनो, तसेच करा.
1.142.81
ततो युधिष्ठिरं पूर्वमुवाचाङ्गिरसां वरः ।
संधत्स्व बामं दुर्धर्ष मद्वाक्यान्ते विमुञ्चतम् ॥ १.१४२.८१ ॥
तेव्हा अंगिरसांमध्ये श्रेष्ठ असलेले द्रोण प्रथम युधिष्ठिराला म्हणाले: हे दुर्धर्ष, डावे धनुष्य सज्ज कर; माझे शब्द संपताच सोड.
1.142.82
ततो युधिष्ठिरः पूर्वं धनुर्गृह्य परन्तपः ।
तस्थौ भासं समुद्दिश्य गुरुवाक्यप्रचोदितः ॥ १.१४२.८२ ॥
तेव्हा शत्रूंना तापवणारे युधिष्ठिर प्रथम धनुष्य उचलून, गुरूंच्या वचनाने प्रेरित होऊन, भास पक्ष्याला लक्ष्य करून उभे राहिले.
1.142.83
ततो विततधन्वानं द्रोणस्तं कुरुनन्दनम् ।
स मुहूर्तादुवाचेदं वचनं भरतर्षभ ॥ १.१४२.८३ ॥
तेव्हा द्रोणाने धनुष्य ताणून उभ्या असलेल्या त्या कुरुनंदनाकडे पाहिले. क्षणभरानंतर तो म्हणाला: हे भरतश्रेष्ठा,
1.142.84
पश्यसि त्वं द्रुमाग्रस्थं भासं नरवरात्मज ।
पश्यामीत्येवमाचार्यं प्रत्युवाच युधिष्ठिरः ॥ १.१४२.८४ ॥
हे नरश्रेष्ठाच्या पुत्रा, वृक्षाच्या शेंड्यावर बसलेल्या त्या भास पक्ष्याला तू पाहतोस का? "पाहतो" असे युधिष्ठिराने आचार्यांना उत्तर दिले.
1.142.85
स मुहूर्तादिव पुनर्द्रोणस्तं प्रत्यभाषत ।
अथ वृक्षमिमं मां वा भ्रातॄन्वाऽपि प्रपश्यसि ॥ १.१४२.८५ ॥
थोड्या वेळाने द्रोणाने त्याला पुन्हा विचारले, "आता तू हे झाड पाहतोस की मला, की तुझ्या भावांनाही?"
1.142.86
तमुवाच स कौन्तेयः पश्याम्येनं नवस्पतिम् ।
भन्तं च तथा भ्रातॄन्भासं चेति पुनःपुनः ॥ १.१४२.८६ ॥
कुंतीपुत्र त्याला म्हणाला, "मी हे झाड, पक्षी आणि भावांनाही पाहतो," असे वारंवार.
1.142.87
तमुवाचापसर्पेति द्रोणोऽप्रीतमना इव ।
नैतच्छक्यं त्वया वेद्धुं लक्ष्यमित्येव कुत्सयन् ॥ १.१४२.८७ ॥
मग द्रोण असंतुष्ट मनाने त्याला म्हणाला, "बाजूला हो." आणि त्याची निंदा करत म्हणाला, "हे लक्ष्य तुला भेदता येणार नाही."
1.142.88
ततो दुर्योधनादींस्तान्धार्तराष्ट्रान्महायशाः ।
तेनैव क्रमयोगेन जिज्ञासुः पर्यपृच्छत ॥ १.१४२.८८ ॥
मग त्या महायशस्वीने, जाणून घेण्याच्या इच्छेने, दुर्योधनादी धृतराष्ट्रपुत्रांना त्याच क्रमाने विचारले.
1.142.89
अन्यांश्च शिष्यान्भीमादीन्राज्ञश्चैवान्यदेशजान् ।
यदा च सर्वे तत्सर्वं पश्याम इति कुत्सिताः ॥ १.१४२.८९ ॥
इतर शिष्यांना, भीमादिकांना आणि इतर देशांत जन्मलेल्या राजांनाही विचारले; सर्वांनी "आम्ही हे सर्व पाहतो" असे म्हटले तेव्हा ते निंदिले गेले.