Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 1.144

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.144.1

कृतास्त्रान्धार्तराष्ट्रांश्च पाण्डुपुत्रांश्च भारत ।
दृष्ट्वा द्रोणोऽब्रवीद्राजन्धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ॥ १.१४४.१ ॥

हे भारत, कौरवों और पाण्डवों के पुत्रों को अस्त्रविद्या में निपुण देखकर द्रोण ने जनेश्वर राजा धृतराष्ट्र से कहा।

1.144.2

कृपस्य सोमदत्तस्य वाह्लीकस्य च धीमतः ।
गाङ्गेयस्य च सान्निध्ये व्यासस्य विदुरस्य च ॥ १.१४४.२ ॥

कृप, सोमदत्त, बुद्धिमान वाह्लीक, गाङ्गेय (भीष्म), व्यास और विदुर की उपस्थिति में।

1.144.3

राजन्संप्राप्तविद्यास्ते कुमाराः कुरुसत्तम ।
ते दर्शयेयुः स्वां शिक्षां राजन्ननुमते तव ॥ १.१४४.३ ॥

हे राजन्, हे कुरुश्रेष्ठ, विद्या प्राप्त कर चुके वे राजकुमार, हे राजन्, आपकी अनुमति से अपनी शिक्षा का प्रदर्शन करें।

1.144.4

ततोऽब्रवीन्महाराजः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
भारद्वाज महत्कर्म कृतं ते द्विजसत्तम ॥ १.१४४.४ ॥

तब महाराज ने हर्षित मन से कहा - हे भारद्वाज, हे द्विजश्रेष्ठ, आपने महान कार्य किया है।

1.144.5

यदानुमन्यसे कालं यस्मिन्देशे यथायथा ।
तथातथा विधानाय स्वयमाज्ञापयस्व माम् ॥ १.१४४.५ ॥

जिस समय, जिस स्थान पर और जैसे-जैसे आप उचित समझें, वैसी ही व्यवस्था के लिए स्वयं मुझे आज्ञा दीजिए।

1.144.6

स्पृहयाम्यद्य निर्वेदान्पुरुषाणां सचक्षुषाम् ।
अस्त्रहेतोः पराक्रान्तान्ये मे द्रक्ष्यन्ति पुत्रकान् ॥ १.१४४.६ ॥

आज मैं उन नेत्रवान पुरुषों को देखने की इच्छा रखता हूँ जो अस्त्र-विद्या के लिए पराक्रम करते हैं, और जो मेरे पुत्रों को देखेंगे।

1.144.7

क्षत्तर्यद्गुरुराचार्यो ब्रवीति कुरु तत्तथा ।
न हीदृशं प्रियं मन्ये भविता धर्मवत्सल ॥ १.१४४.७ ॥

हे विदुर, गुरु आचार्य जो कहते हैं, वैसा ही करो। हे धर्मप्रेमी, मेरी दृष्टि में इससे अधिक प्रिय कुछ नहीं होगा।

1.144.8

ततो राजानमामन्त्र्य विदुरानुमतोपि हि ।
भारद्वाजो महाप्राज्ञो मापयामास मेदिनीम् ॥ १.१४४.८ ॥

तब राजा से आज्ञा लेकर, विदुर की सम्मति से भी, महाप्राज्ञ भारद्वाज ने भूमि की माप करवाई।

1.144.9

समामवृक्षां निर्गुलमामुदक्प्रवणसंस्थिताम् ।
तस्यां भूमौ बलिं चक्रे तिथौ नक्षत्रपूजिते ॥ १.१४४.९ ॥

समतल, वृक्षरहित, झाड़ियों से मुक्त, उत्तर की ओर ढलान वाली उस भूमि पर, शुभ नक्षत्र में पूजित तिथि को उसने बलि अर्पित की।

1.144.10

अवघुष्टं पुरं चापि तदर्थं भरतर्षभ ।
रङ्गभूमौ सुविपुलं शास्त्रदृष्टं यथाविधि ॥ १.१४४.१० ॥

हे भरतश्रेष्ठ, उसके लिए नगर में भी घोषणा की गई, और रंगभूमि में शास्त्र-विधि के अनुसार अति विशाल (निर्माण) हुआ।

1.144.11

प्रेक्षागारं सुविहितं चक्रस्ते तस्य शिल्पिनः ।
रक्षां सर्वायुधोपेतां स्त्रीणां चैव नरर्षभ ॥ १.१४४.११ ॥

उसके शिल्पियों ने सुव्यवस्थित प्रेक्षागृह बनाया। हे नरश्रेष्ठ, स्त्रियों की रक्षा के लिए सभी आयुधों से युक्त (व्यवस्था) भी की।

1.144.12

मञ्चांश्च कारयामासुर्यत्र जानपदा जनाः ।
विपुलानुच्छ्रयोपेताञ्शिबिकाश्च महाधनाः ॥ १.१४४.१२ ॥

उन्होंने ऐसे मंच भी बनवाए जहाँ जनपद के लोग ठहरें, विस्तृत और ऊँचे, तथा महाधनी (लोगों) के लिए शिविकाएँ।

1.144.13

तस्मिंस्ततोऽहनि प्राप्ते राजा ससचिवस्तदा ।
सान्तःपुरः सहामात्यो व्यासस्यानुमते तदा।
भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा कृपं चाचार्यसत्तमम् ॥ १.१४४.१३ ॥

उस दिन जब वह दिन आया, तब राजा मंत्रियों सहित, अंतःपुर और अमात्यों सहित, व्यास की अनुमति से, भीष्म को आगे रखकर और श्रेष्ठ आचार्य कृप को भी साथ लेकर चले।

1.144.14

बाह्लीकं सोमदत्तं च भूरिश्रवसमेव च ।
कुरूनन्यांश्च सचिवानादाय नगराद्बहिः ॥ १.१४४.१४ ॥

बाह्लीक, सोमदत्त और भूरिश्रवा को भी, तथा कुरुवंशियों और अन्य मंत्रियों को साथ लेकर नगर से बाहर।

1.144.15

रङ्गभूमिं समासाद्य ब्राह्मणैः सहितो नृपः ॥ १.१४४.१५ ॥

रंगभूमि पहुँचकर ब्राह्मणों सहित राजा।

1.144.16

मुक्ताजालपरिक्षिप्तं वैदूर्यममिशोभितम् ।
शातकुम्भमयं दिव्यं प्रेक्षागारमुपागमत् ॥ १.१४४.१६ ॥

मोतियों के जाल से घिरा, वैदूर्य से सुशोभित, स्वर्णमय, दिव्य प्रेक्षागृह के पास वह पहुँचा।

1.144.17

गान्धारी च महाभागा कुन्ती च जयतां वर ।
स्त्रियश्च राज्ञः सर्वास्ताः सप्रेष्याः सपरिच्छदाः ॥ १.१४४.१७ ॥

हे विजेताओं में श्रेष्ठ, महाभाग्यशालिनी गान्धारी और कुन्ती, तथा राजा की सभी स्त्रियाँ, सेवकों और परिजनों सहित।

1.144.18

हर्षादारुरुहुर्मञ्चान्मेरुं देवस्त्रियो यथा ।
ब्राह्मणक्षत्रियाद्यं च चातुर्वर्ण्यं पुराद्द्रुतम् ॥ १.१४४.१८ ॥

हर्ष से वे मंचों पर चढ़ गईं, जैसे देवांगनाएँ मेरु पर चढ़ती हैं; और ब्राह्मण-क्षत्रिय आदि चारों वर्ण नगर से शीघ्र निकल आए।

1.144.19

दर्शनेप्सुः समभ्यागात्कुमाराणां कृतास्त्रताम् ।
क्षणेनैकस्थतां तत्र दर्शनेप्सुर्जगाम ह ॥ १.१४४.१९ ॥

देखने की इच्छा से वे सब एकत्र हुए, राजकुमारों का अस्त्रकौशल देखने। क्षण भर में वहाँ एक स्थान पर सब आ जुटे, देखने की इच्छा लिए।

1.144.20

प्रवादितैश्च वादित्रैर्जनकौतूहलेन च ।
महार्णव इव क्षुब्धः समाजः सोऽभवत्तदा ॥ १.१४४.२० ॥

बजते हुए वाद्यों के नाद और लोगों के कौतूहल से वह सभा तब महासागर की भाँति उद्वेलित हो उठी।

1.144.21

ततः शुक्लाम्बरधरः शुक्लयज्ञोपवीतवान् ।
शुक्लकेशः सितश्मश्रुः शुक्लाल्यानुलेपनः ॥ १.१४४.२१ ॥

तब श्वेत वस्त्र धारण किए, श्वेत यज्ञोपवीत पहने, श्वेत केशों और श्वेत दाढ़ी वाले, श्वेत सुगंधित लेप लगाए (आचार्य आए)।

1.144.22

रङ्गमध्यं तदाचार्यः सपुत्रः प्रविवेश ह ।
नभो जलधरैर्हीनं साङ्गारक इवांशुमान् ॥ १.१४४.२२ ॥

तब आचार्य अपने पुत्र के साथ रंगभूमि के मध्य में प्रविष्ट हुए, जैसे मंगल-ग्रह सहित सूर्य, बादलों से रहित आकाश में प्रवेश करता है।

1.144.23

व्यासस्यानुमते चक्रे बलिं बलवतां वरः ।
ब्राह्मणांस्तु सुमन्त्रज्ञान्कारयामास मङ्गलम् ॥ १.१४४.२३ ॥

व्यास की अनुमति से बलवानों में श्रेष्ठ (राजा) ने बलि (पूजा-अर्घ्य) अर्पित की, और उत्तम मंत्रज्ञ ब्राह्मणों से मंगल-अनुष्ठान करवाया।

1.144.24

सुवर्णमणिरत्नानि वस्त्राणि विविधानि च ।
प्रददौ दक्षिणां राजा द्रोणाय च कृपाय च ॥ १.१४४.२४ ॥

राजा ने द्रोण और कृप को दक्षिणा के रूप में सोना, मणि, रत्न और विविध प्रकार के वस्त्र दिए।

1.144.25

सुखपुण्याहघोषस्य पुण्यस्य समनन्तरम् ।
विविशुर्विविधं गृह्य शस्त्रोपकरणं नराः ॥ १.१४४.२५ ॥

शुभ पुण्याहघोष के पुण्य कर्म के तुरन्त बाद, नर अनेक प्रकार के शस्त्र और उपकरण लेकर भीतर प्रवेश कर गए।

1.144.26

ततो बद्धाङ्गुलित्राणा बद्धकक्ष्या महारथाः ।
बद्धथूणाः सधनुषो विविशुर्भरतर्षभाः ॥ १.१४४.२६ ॥

फिर अंगुलित्राण बाँधे, कमरबन्द कसे, तूणीर बाँधे और धनुष लिए, भरतवंश के श्रेष्ठ महारथी भीतर प्रविष्ट हुए।

1.144.27

रङ्गमध्ये स्थितं द्रोणमभिवाद्य नरर्षभाः ।
चक्रुः पूजां यथान्यायं द्रोणस्य च कृपस्य च ॥ १.१४४.२७ ॥

रंगभूमि के बीच खड़े द्रोण को नरश्रेष्ठों ने प्रणाम किया, और विधिपूर्वक द्रोण तथा कृप का पूजन किया।

1.144.28

आशीर्भिश्च प्रयुक्ताभिः सर्वे संहृष्टमानसाः ।
अभिवाद्य पुनः शस्त्रान्बलिपुष्पैः समर्चितान् ॥ १.१४४.२८ ॥

शुभाशीर्वचनों के साथ सब प्रसन्न मन से पुनः प्रणाम करके, बलि-पुष्पों से पूजित शस्त्रों को प्रणाम किया।

1.144.29

रक्तचन्दनसंमिश्रैः स्वयमर्चन्ति कौरवाः ।
रक्तचन्दनदिग्धाश्च रक्तमाल्यानुधारिणः ॥ १.१४४.२९ ॥

लाल चन्दन मिले द्रव्यों से स्वयं कौरव पूजा करते हैं; लाल चन्दन से लिप्त और लाल मालाएँ धारण किए हुए।

1.144.30

सर्वे रक्तपताकाश्च सर्वे रक्तान्तलोचनाः ।
द्रोणेन समनुज्ञाता गृह्य शस्त्रं परन्तपाः ॥ १.१४४.३० ॥

सभी लाल ध्वजों वाले और सभी के नेत्रों के कोने लाल, द्रोण की अनुमति पाकर शस्त्र लेकर, शत्रुओं को तपाने वाले वीर।

1.144.31

धनूंषि पूर्व संगृह्य तप्तकाञ्चनभूषिताः ।
सज्यानि विविधाकाराः शरैः सन्धाय कौरवा ॥ १.१४४.३१ ॥

पहले सभी कौरव, जो तपे हुए सोने से सजे थे और विभिन्न आकार वाले थे, धनुष उठाकर डोरी चढ़ाकर बाण सँभाले।

1.144.32

ज्याघोषं तलघोषं च कृत्वा भूतान्यमोहयन् ॥ १.१४४.३२ ॥

प्रत्यंचा की टंकार और हथेलियों की थपथपाहट करके उन्होंने सब प्राणियों को मोहित कर दिया।

1.144.33

अनुज्येष्ठं च ते तत्र युधिष्ठिरपुनरोगमाः ।
चक्रुरस्त्रं महावीर्याः कुमाराः परमाद्भुतम् ॥ १.१४४.३३ ॥

वहाँ युधिष्ठिर के साथ आने वाले महापराक्रमी राजकुमारों ने छोटे से बड़े क्रम में अत्यंत अद्भुत अस्त्र-कौशल दिखाया।

1.144.34

केषांचित्तत्र माल्येषु शरा निपतिता नृप ।
केषांचित्पुष्पमुकुटे निपतन्ति स्म सायकाः ॥ १.१४४.३४ ॥

हे राजन्! वहाँ किन्हीं के बाण मालाओं पर गिरे, और किन्हीं के पुष्प-मुकुटों पर बाण गिरने लगे।

1.144.35

केचिल्लक्ष्याणि विविधैर्बाणैराहितलक्षणैः ।
बिभिदुर्लाघवोत्सृष्टैर्गुरूणि च लघूनि च ॥ १.१४४.३५ ॥

कुछ लोगों ने विभिन्न प्रकार के, निशान साधकर चलाए गए बाणों से लक्ष्यों को बेधा—भारी और हल्के दोनों लक्ष्यों को, फुर्ती से छोड़े गए बाणों से।

1.144.36

केचिच्छराक्षेपभयाच्छिरांस्यवननामिरे ।
मनुजा धृष्टमपरे वीक्षाञ्चक्रुः सुविस्मिताः ॥ १.१४४.३६ ॥

कुछ लोग बाण-वर्षा के भय से सिर झुका बैठे, और अन्य लोग अत्यंत विस्मित होकर निर्भय होकर देखते रहे।

1.144.37

ते स्म लक्ष्याणि बिभिदुर्बाणैर्नामाङ्कशोभितैः ।
विविधैर्लाघवोत्सृष्टैरुह्यन्तो वाजिभिर्द्रुतम् ॥ १.१४४.३७ ॥

वे उन लक्ष्यों को, जिन पर नाम अंकित थे, नाना प्रकार के बाणों से वेधते थे, जिन्हें वे फुर्ती से छोड़ते थे और जो तेज़ घोड़ों पर सवार होकर दौड़ रहे थे।

1.144.38

तत्कुमारबलं तत्र गृहीतशरकार्मुकम् ।
गन्धर्वनगराकारं प्रेक्ष्य ते विस्मिताभवन् ॥ १.१४४.३८ ॥

धनुष-बाण धारण किए हुए उस राजकुमारों की सेना को, जो गन्धर्वनगर के समान दिख रही थी, देखकर वे चकित रह गए।

1.144.39

सहसा चुक्रुशुश्चान्ये नराः शतसहस्रशः ।
विस्मयोत्फुल्लनयनाः साधुसाध्विति भारत ॥ १.१४४.३९ ॥

और अचानक सैकड़ों-हज़ारों अन्य लोग चिल्ला उठे, विस्मय से उनकी आँखें खुली रह गईं, और वे बोले, 'साधु! साधु!' हे भारत!

1.144.40

कृत्वा धनुषि ते मार्गान्रथचर्यासु चासकृत् ।
गजपृष्ठेऽश्वपृष्ठे च नियुद्धे च महाबलाः ॥ १.१४४.४० ॥

धनुष पर उन्होंने रथ-चालन के मार्गों को बार-बार साधा, और हाथी की पीठ पर, घोड़े की पीठ पर तथा मल्लयुद्ध में भी, वे महाबलशाली थे।

1.144.41

गृहीतखड्गचर्माणस्ततो भूयः प्रहारिणः ।
त्सरुमार्गान्यथोद्दिष्टांश्चेरुः सर्वासु भूमिषु ॥ १.१४४.४१ ॥

फिर तलवार और ढाल थामे वे प्रहार करने वालों ने, सभी भूमियों पर, निर्देशानुसार तलवारबाज़ी के मार्गों पर फिर से चल-चलकर अभ्यास किया।

1.144.42

लाघवं सौष्ठवं शोभां स्थिरत्वं दृढमुष्टिताम् ।
ददृशुस्तत्र सर्वेषां प्रयोगं खड्गचर्मणोः ॥ १.१४४.४२ ॥

वहाँ उन्होंने सबके तलवार और ढाल के प्रयोग में फुर्ती, कौशल, शोभा, स्थिरता और मुट्ठी की दृढ़ता देखी।

1.144.43

अथ तौ नित्यसंहृष्टौ सुयोधनवृकोदरौ ।
अवतीर्णौ गदाहस्तावेकशृङ्गाविवाचलौ ॥ १.१४४.४३ ॥

तब नित्य हर्षित सुयोधन और वृकोदर, गदा हाथ में लिए उतरे, मानो दो एकशृंग पर्वत हों।

1.144.44

बद्धकक्ष्यौ महाबाहू पौरुषे पर्यवस्थितौ ।
बृंहन्तौ वासिताहेतोः समदाविव कुञ्जरौ ॥ १.१४४.४४ ॥

कमर कसे, महाबाहु, पौरुष में दृढ़ खड़े वे दोनों गरजते थे, मानो मदमत्त दो हाथी हथिनी के लिए गरज रहे हों।

1.144.45

तौ प्रदक्षिणसव्यानि मण्डलानि महाबलौ ।
चेरतुर्मण्डलगतौ समदाविव कुञ्जरौ ॥ १.१४४.४५ ॥

वे दोनों महाबली दक्षिण और वाम दिशा में वृत्ताकार घूमे, मानो मदमत्त दो हाथी मंडल में घूम रहे हों।

1.144.46

विदुरो धृतराष्ट्राय गान्धार्याः पाण्डवारणिः ।
न्यवेदयेतां तत्सर्वं कुमाराणां विचेष्टितम् ॥ १.१४४.४६ ॥

विदुर ने धृतराष्ट्र और गांधारी को, पाण्डवों के अरणि-समान, कुमारों का वह सारा आचरण निवेदित किया।