Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 1.147

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.147.1

ततः स्रस्तोत्तरपटः सप्रस्वेदः सवेपथुः ।
विवेशाधिरथो रङ्गं यष्टिप्राणो ह्वयन्निव ॥ १.१४७.१ ॥

तब स्खलित उत्तरीय वस्त्र वाले, पसीने से भीगे और काँपते हुए अधिरथ रंगभूमि में प्रवेश कर गए, मानो अपनी छड़ी को ही प्राण मानकर पुकार रहे हों।

1.147.2

तमालोक्य धनुस्त्यक्त्वा पितृगौरवयन्त्रितः ।
कर्णोऽभिषेकार्द्रशिराः शिरसा समवन्दत ॥ १.१४७.२ ॥

उन्हें देखकर पिता के प्रति आदर से बंधे कर्ण ने धनुष रख दिया; अभिषेक से अब भी गीले सिर से उन्होंने सिर झुकाकर प्रणाम किया।

1.147.3

ततः पादाववच्छाद्य पटान्तेन ससंभ्रमः ।
पुत्रेति परिपूर्णार्थमब्रवीद्रथसारथिम् ॥ १.१४७.३ ॥

फिर वस्त्र के छोर से उनके चरण ढककर, व्याकुलता के साथ अधिरथ ने 'पुत्र' कहकर भरे हृदय से अपने रथसारथी को संबोधित किया।

1.147.4

परिष्वज्य च तस्याथ मूर्धानं स्नेहविक्लवः ।
अङ्गराज्याभिषेकार्द्रमश्रुभिः सिषिचे पुनः ॥ १.१४७.४ ॥

फिर स्नेह से विह्वल होकर उन्होंने उसे गले लगाया और अंगराज्य के अभिषेक से भीगे उसके सिर को अपने आँसुओं से फिर से सींच दिया।

1.147.5

तं दृष्ट्वा सूतपुत्रोऽयमिति संचिन्त्य पाण्डवः ।
भीमसेनस्तदा वाक्यमब्रवीत्प्रहसन्निव ॥ १.१४७.५ ॥

उन्हें देखकर और 'यह सूतपुत्र है' ऐसा विचार कर पाण्डुपुत्र भीमसेन ने तब मानो हँसते हुए यह वचन कहा।

1.147.6

न त्वमर्हसि पार्थेन सूतपुत्र रणे वधम् ।
कुलस्य सदृशस्तूर्णं प्रतोदो गृह्यतां त्वया ॥ १.१४७.६ ॥

हे सूतपुत्र! पृथापुत्र अर्जुन के हाथों रणभूमि में तुम्हारी मृत्यु योग्य नहीं है; अपने कुल के अनुरूप शीघ्र ही तुम अंकुश (चाबुक) थाम लो।

1.147.7

अङ्गराज्यं च नार्हस्त्वमुपभोक्तुं नराधम ।
श्वा हुताशसमीपस्थं पुरोडाशमिवाध्वरे ॥ १.१४७.७ ॥

हे अधम, तुम अङ्गदेश के राज्य का उपभोग करने के योग्य नहीं हो, जैसे यज्ञ में अग्नि के समीप रखे पुरोडाश को कुत्ता छूने का अधिकारी नहीं होता।

1.147.8

एवमुक्तस्ततः कर्णः किंचित्प्रस्फुरिताधरः ।
गगनस्थं विनिःश्वस्य दिवाकरमुदैक्षत ॥ १.१४७.८ ॥

ऐसा कहे जाने पर कर्ण के होंठ कुछ काँप उठे; उसने गहरी साँस लेकर आकाश में स्थित सूर्य की ओर देखा।

1.147.9

ततो दुर्योधनः कोपादुत्पपात महाबलः ।
भ्रातृपद्मवनात्तस्मान्मदोत्कट इव द्विपः ॥ १.१४७.९ ॥

तब महाबली दुर्योधन क्रोध से उठ खड़ा हुआ, जैसे मदमत्त हाथी अपने भाइयों के कमलवन से निकल आता है।

1.147.10

सोऽब्रवीद्भीमकर्माणं भीमसेनमवस्थितम् ।
वृकोदर न युक्तं ते वचनं वक्तुमीदृशम् ॥ १.१४७.१० ॥

उसने वहाँ खड़े भीषण कर्मा भीमसेन से कहा: हे वृकोदर, तुम्हारे लिए ऐसा वचन बोलना उचित नहीं है।

1.147.11

क्षत्रियाणां बलं ज्यष्ठं योक्तव्यं क्षत्रबन्धुना ।
शूराणां च नदीनां च प्रभवो दुर्विभावनः ॥ १.१४७.११ ॥

क्षत्रियों का बल सर्वश्रेष्ठ है, जिसे क्षत्रिय-बन्धु को लगाना चाहिए; शूरों और नदियों का उद्गम कठिनता से जाना जाता है।

1.147.12

सलिलादुत्थितो वह्निर्येन व्याप्तं चराचरम् ।
दधीचस्यास्थितो वज्रं कृतं दानवसूदनम् ॥ १.१४७.१२ ॥

जल से उत्पन्न अग्नि, जिससे चराचर जगत् व्याप्त है; और दधीचि की अस्थियों से बना वज्र, जिसने दानवों का संहार किया।

1.147.13

आग्नेयः कृत्तिकापुत्रो रौद्रो गाङ्गेय इत्यपि ।
श्रूयते भगवान्देवः सर्वगुह्यमयो गुहः ॥ १.१४७.१३ ॥

वह अग्नि का पुत्र, कृत्तिकाओं का पुत्र, रुद्र का पुत्र और गंगा का पुत्र भी कहा जाता है। भगवान देव गुह सुने जाते हैं, जो सब गुह्य रहस्यों से युक्त हैं।

1.147.14

क्षत्रियेभ्यश्च ये जाता ब्राह्मणास्ते च ते श्रुताः ।
विश्वामित्रप्रभृतयः प्राप्ता ब्रह्मत्वमव्ययम् ॥ १.१४७.१४ ॥

जो क्षत्रियों से उत्पन्न हुए, वे भी ब्राह्मण सुने गए हैं। विश्वामित्र आदि ने अव्यय ब्रह्मत्व को प्राप्त किया।

1.147.15

आचार्यः कलशाज्जातो द्रोणः शस्त्रभृतां वरः ।
गौतमस्यान्ववाये च शरस्तम्बाच्च गौतमः ॥ १.१४७.१५ ॥

आचार्य द्रोण, जो शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ हैं, कलश से उत्पन्न हुए। गौतम के वंश में और शरस्तम्ब से गौतम (कृप) उत्पन्न हुए।

1.147.16

भवतां च यथा जन्म तदप्यागमितं मया ।
सकुण्डलं सकवचं सर्वलक्षणलक्षितम्।
कथमादित्यसदृशं मृगी व्याघ्रं जनिष्यति ॥ १.१४७.१६ ॥

आप सबका जन्म जैसा था, वह भी मैंने बता दिया। कुण्डल और कवच से युक्त, सब लक्षणों से चिह्नित, सूर्य के समान — मृगी व्याघ्र को कैसे जन्म देगी?

1.147.17

पृथिवीराज्यमर्होऽयं नाङ्गराज्यं नरेश्वरः ।
अनेन बाहुवीर्येण मया चाज्ञानुवर्तिना ॥ १.१४७.१७ ॥

यह नरेश्वर पृथ्वी के राज्य के योग्य है, केवल अंग देश के राज्य के नहीं। इस बाहुबल से और मेरे आज्ञाकारी होकर।

1.147.18

यस्य वा मनुजस्येदं न क्षान्तं मद्विचेष्टितम् ।
रथमारुह्य पद्भ्यां स विनामयतु कार्मुकम् ॥ १.१४७.१८ ॥

जिस किसी मनुष्य को मेरा यह आचरण सहन न हो, वह रथ पर चढ़कर, या पैदल, धनुष को झुकाए।

1.147.19

ततः सर्वस्य रङ्गस्य हाहाकारो महानभूत् ।
साधुवादानुसंबद्धः सूर्यश्चास्तमुपागमत् ॥ १.१४७.१९ ॥

तब सारे रंगमंच में महान हाहाकार मच गया, और साधुवाद की ध्वनियों के बीच सूर्य अस्त हो गया।

1.147.20

ततो दुर्योधनः कर्णमालम्ब्याग्रकरे नृपः ।
दीपिकाभिः कृतालोकस्तस्माद्रङ्गाद्विनिर्ययौ ॥ १.१४७.२० ॥

तब राजा दुर्योधन कर्ण का हाथ थामकर, मशालों के प्रकाश में उस रंगमंच से बाहर निकल गया।

1.147.21

पाण्डवाश्च सहद्रोणाः सकृपाश्च विशांपते ।
भीष्मेण सहिताः सर्वे ययुः स्वं स्वं निवेशनम् ॥ १.१४७.२१ ॥

हे प्रजापति, पाण्डव तथा द्रोण और कृप सहित सभी लोग भीष्म के साथ अपने-अपने निवास को चले गए।

1.147.22

अर्जुनेति जनः कश्चित्कश्चित्कर्णेति भारत ।
कश्चिद्दुर्योधनेत्येवं ब्रुवन्तः प्रस्थितास्तदा ॥ १.१४७.२२ ॥

हे भारत, कोई 'अर्जुन!' कहते हुए, कोई 'कर्ण!' और कोई 'दुर्योधन!' कहते हुए तब वहाँ से चल पड़े।

1.147.23

कुन्त्याश्च प्रत्यभिज्ञाय दिव्यलक्षणसूचितम् ।
पुत्रमङ्गेश्वरं स्नेहाच्छन्ना प्रीतिरजायत ॥ १.१४७.२३ ॥

कुन्ती ने अपने पुत्र को, जो दिव्य लक्षणों से सूचित था और अंग देश का स्वामी था, पहचान लिया, और स्नेह से छिपी हुई प्रीति उनके मन में जाग उठी।

1.147.24

दुर्योधनस्यापि तदा कर्णमासाद्य पार्थिव ।
भयमर्जुनसंजातं क्षिप्रमन्तरधीयत ॥ १.१४७.२४ ॥

हे राजन, तब दुर्योधन के मन में भी, कर्ण के समीप जाकर, अर्जुन से उत्पन्न भय शीघ्र ही मिट गया।

1.147.25

स चापि वीरः कृतशस्त्रनिश्रमः ।
परेण साम्नाऽभ्यवदत्सुयोधनम्।
युधिष्ठिरस्याप्यभवत्तदा मति-
र्न कर्णतुल्योऽस्ति धनुर्धरः क्षितौ ॥ १.१४७.२५ ॥

वह वीर, जिसने शस्त्राभ्यास में परिश्रम किया था, तब परम मृदु वाणी से दुर्योधन से बोला। उस समय युधिष्ठिर का भी यही विचार था कि पृथ्वी पर कर्ण के समान धनुर्धर कोई नहीं है।