Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 1.151

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.151.1

धृतराष्ट्रस्तु राजन्द्रे यदा कौरवनन्दनम् ।
युधिष्ठिरं विजानन्वै समर्थं राज्यरक्षणे ॥ १.१५१.१ ॥

जब धृतराष्ट्र ने कौरवों के आनंद युधिष्ठिर को राज्य की रक्षा में समर्थ जाना।

1.151.2

यौवराज्याभिषेकार्थममन्त्रयत मन्त्रिभिः ।
ते तु बुद्ध्वान्वतप्यन्त धृतराष्ट्रात्मजास्तदा ॥ १.१५१.२ ॥

युवराज पद के अभिषेक के लिए उसने मंत्रियों से परामर्श किया। तब धृतराष्ट्र के पुत्र यह जानकर अत्यंत दुखी हुए।

1.151.3

ततः संवत्सरस्यान्ते यौवराज्याय पार्थिव ।
स्थापितो धृतराष्ट्रेण पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ १.१५१.३ ॥

फिर एक वर्ष के अंत में, हे राजन, धृतराष्ट्र ने पाण्डु के पुत्र युधिष्ठिर को युवराज पद पर स्थापित किया।

1.151.4

ततोऽदीर्घेण कालेन कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
पितुरन्तर्दधे कीर्तिं शीलवृत्तसमाधिभिः ॥ १.१५१.४ ॥

तत्पश्चात थोड़े ही समय में कुन्ती के पुत्र युधिष्ठिर ने अपने शील, आचरण और संयम से पिता की कीर्ति को भी पीछे छोड़ दिया।

1.151.5

असियुद्धे गदायुद्धे रथयुद्धे च पाण्डवः ।
संकर्षणादशिक्षद्वै शश्वच्छिक्षां वृकोदरः ॥ १.१५१.५ ॥

तलवार, गदा और रथ-युद्ध में पाण्डुपुत्र वृकोदर (भीम) ने संकर्षण (बलराम) से निरंतर शिक्षा प्राप्त की।

1.151.6

समाप्तशिक्षो भीमस्तु द्युमत्सेनसमो बले ।
पराक्रमेण संपन्नो भ्रातॄणामचरद्वशे ॥ १.१५१.६ ॥

शिक्षा पूर्ण कर भीम बल में द्युमत्सेन के समान हो गया। पराक्रम से संपन्न होकर वह भाइयों के वश में रहकर विचरण करने लगा।

1.151.7

प्रगाढदृढमुष्टित्वे लाघवे वेधने तथा ।
क्षुरनाराचभल्लानां विपाठानां च तत्त्ववित् ॥ १.१५१.७ ॥

अत्यन्त दृढ़ मुट्ठी पकड़ने में, फुर्ती में, लक्ष्यभेद में तथा क्षुर, नाराच और भल्ल बाणों के विपाठों के तत्त्व को जानने वाला।

1.151.8

ऋजुवक्रविशालानां प्रयोक्ता फाल्गुनोऽभवत् ।
लाघवे सौष्ठवे चैव नान्यः कश्चन विद्यते ॥ १.१५१.८ ॥

सीधे, टेढ़े और चौड़े बाणों का प्रयोक्ता फाल्गुन हुआ; फुर्ती और कौशल में उसके समान कोई दूसरा नहीं मिलता था।

1.151.9

बीभत्सुसदृशो लोक इति द्रोणो व्यवस्थितः ।
ततोऽब्रवीद्गुडाकेशं द्रोणः कौरवसंसदि ॥ १.१५१.९ ॥

'संसार में बीभत्सु (अर्जुन) के समान कोई नहीं है' ऐसा द्रोण ने निश्चय किया; तब कौरवों की सभा में द्रोण ने गुडाकेश से कहा।

1.151.10

अगस्त्यस्य धनुर्वेदे शिष्यो मम गुरुः पुरा ।
अग्निवेश्य इति ख्यातस्तस्य शिष्योऽस्मि भारत ॥ १.१५१.१० ॥

अगस्त्य के धनुर्वेद का शिष्य मेरे गुरु पहले थे, जो अग्निवेश्य नाम से प्रसिद्ध थे; हे भारत, मैं उन्हीं का शिष्य हूँ।

1.151.11

तीर्थात्तीर्थं गमयितुमहमेतत्समुद्यतः ।
तपसा यन्मया प्राप्तममोघमशनिप्रभम् ॥ १.१५१.११ ॥

तीर्थ से तीर्थ तक इसे ले जाने के लिए मैं यह करने को तत्पर हूँ; तप से जो मैंने प्राप्त किया है, वह अमोघ और वज्र के समान तेजस्वी है।

1.151.12

अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम यद्दहेत्पृथिवीमपि ।
ददता गुरुणा चोक्तं न मनुष्येष्विदंत्वया ॥ १.१५१.१२ ॥

'ब्रह्मशिरस्' नामक अस्त्र, जो पृथ्वी को भी जला दे; देते समय गुरु ने कहा, 'तुम्हें यह मनुष्यों पर प्रयोग नहीं करना चाहिए।'

1.151.13

भारद्वाज विमोक्तव्यमल्पवीर्येषु संयुगे ।
यद्यदन्तर्हितं भूतं किंचिद्युद्ध्येत्त्वया सह ॥ १.१५१.१३ ॥

हे भारद्वाज, युद्ध में अल्प बल वालों पर उसे नहीं छोड़ना चाहिए; जो भी प्राणी छिपा हुआ हो और तुमसे युद्ध करे।

1.151.14

महातेजस्त्वमेतेन हन्याः शस्त्रेण संयुगे ।
त्वया प्राप्तमिदं वीर दिव्यं नान्योऽर्हति त्विदम् ॥ १.१५१.१४ ॥

हे महातेजस्वी, युद्ध में इसी शस्त्र से तुम्हें वध करना चाहिए। हे वीर, यह दिव्य अस्त्र तुमने पाया है; इसके योग्य दूसरा कोई नहीं।

1.151.15

समयस्तु त्वया रक्ष्यो मुनिसृष्टो विशांपते ।
आचार्यदक्षिणां देहि ज्ञातिग्रामस्य पश्यतः ॥ १.१५१.१५ ॥

हे राजन्, मुनि द्वारा स्थापित यह प्रतिज्ञा तुम्हें निभानी चाहिए। बन्धुजनों के समूह के सामने आचार्य को गुरुदक्षिणा दो।

1.151.16

ददानीति प्रतिज्ञाते फाल्गुनेनाब्रवीद्गुरुः ।
युद्धेऽहं प्रतियोद्धव्यो युध्यमानस्त्वयाऽनघ ॥ १.१५१.१६ ॥

'दूँगा' ऐसी प्रतिज्ञा करने पर गुरु ने फाल्गुन से कहा: 'हे निष्पाप, युद्ध में लड़ते हुए तुम्हें मुझसे ही लड़ना होगा।'

1.151.17

तथेति च प्रतिज्ञाय द्रोणाय कुरुपुङ्गवः ।
उपसंगृह्य चरणावुपतस्थे विनीतवत् ॥ १.१५१.१७ ॥

'ऐसा ही हो' कहकर कुरुओं में श्रेष्ठ ने द्रोण के पाँव पकड़े और विनीत भाव से उनके समीप खड़ा हो गया।

1.151.18

द्रोणो जगाद वचनं समालिङ्ग्य तु फाल्गुनम् ।
यन्मयोक्तं पुरा पार्थ तव लोके नरं क्वचित् ॥ १.१५१.१८ ॥

द्रोण ने फाल्गुन को गले लगाकर ये वचन कहे: 'हे पार्थ, जो मैंने पहले कहा था कि तुम्हारे समान इस संसार में कोई मनुष्य कहीं भी नहीं (होगा)।'

1.151.19

सदृशं कारये नैव सर्वप्रहरणे युधि ।
तत्कृतं च मया सम्यक्तव तुल्यो न वर्तते ॥ १.१५१.१९ ॥

युद्ध में समस्त शस्त्र-प्रहार में मैंने तुम्हारे समान (कोई) नहीं बनाया, और मेरे द्वारा भली-भाँति किया गया (यह कार्य) — तुम्हारे तुल्य कोई नहीं है।

1.151.20

देवा युधि न शक्तास्त्वां योद्धुं दैत्या न दानवाः ।
नाहं त्वत्तो विशिष्टोऽस्मि किं पुनर्मानवा रणे ॥ १.१५१.२० ॥

देवता भी युद्ध में तुमसे लड़ने में समर्थ नहीं, न दैत्य, न दानव; मैं भी तुमसे श्रेष्ठ नहीं हूँ — तो फिर रण में मनुष्य (तुम्हें कैसे जीत सकते हैं)?

1.151.21

एकस्तवाधिको लोके यो हि वृष्णिकुलोद्भवः ।
कृष्णः कमलपत्राक्षः कंसकालियसूदनः ॥ १.१५१.२१ ॥

संसार में तुमसे अधिक एक (ही) है — जो वृष्णि-कुल में उत्पन्न हुआ है: कृष्ण, कमल-पत्र-नेत्र, कंस और कालिय का संहारक।

1.151.22

स जेता सर्वलोकानां सर्वप्रहरणायुधः ।
नैतावता ते पार्थाहं भवाम्यनृतवागिह ॥ १.१५१.२२ ॥

वह सब लोकों का विजेता है, सभी शस्त्रों का धारक है; हे पार्थ, इतने मात्र से मैं तुमसे असत्य बोलने वाला नहीं होता।

1.151.23

तदधीनं जगत्सर्वं तत्प्रलीनं तदुद्भवम् ।
तत्पदं न विजानन्ति ब्रह्मेशानादयोऽपि वा ॥ १.१५१.२३ ॥

समस्त जगत् उसके अधीन है, उसी में लीन होता है और उसी से उत्पन्न होता है; उसके पद को ब्रह्मा, ईशान आदि भी नहीं जानते।

1.151.24

तन्नाभिप्रभवो ब्रह्मा सर्वभूतानि निर्ममे ।
स एव कर्ता भोक्ता च संहर्ता च जगन्मयम् ॥ १.१५१.२४ ॥

उसकी नाभि से उत्पन्न ब्रह्मा ने सभी प्राणियों को रचा; वही कर्ता, भोक्ता और संहारक है, जो यह जगत्-रूप है।

1.151.25

स एव भूतं भव्यं च भवच्च पुरुषः परः ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ १.१५१.२५ ॥

वही भूत, भविष्य और वर्तमान है; वह परम पुरुष नित्य, सर्वव्यापी, स्थिर, अचल और सनातन है।

1.151.26

प्रादुर्भवति योगात्मा पालनार्थं स लीलया ।
तत्तुल्यो हि न जायेत न जातो न जनिष्यते ॥ १.१५१.२६ ॥

योगस्वरूप वे रक्षा के लिए लीलापूर्वक प्रकट होते हैं; उनके तुल्य न कोई उत्पन्न हुआ, न होता है, न होगा।

1.151.27

स हि मातुलजोऽभूत्ते चराचरगुरुः पिता ।
को हि तं जेतुमीहेत जानन्नात्महितं नरः ॥ १.१५१.२७ ॥

वे तुम्हारे मामा के पुत्र हुए हैं, चराचर के गुरु और पिता हैं; कौन मनुष्य अपने हित को जानते हुए उन्हें जीतने का प्रयास करेगा?

1.151.28

श्यालश्च ते सखा चासौ तस्य त्वं प्राणवल्लभः ।
स्नेहमभ्यधिकं तस्य तव सख्यमवस्थितम् ॥ १.१५१.२८ ॥

वे तुम्हारे साले और मित्र हैं, और तुम उनके प्राणप्रिय हो। उनका स्नेह अत्यधिक है और तुम्हारी मित्रता स्थिर है।

1.151.29

न तेन भवतो युद्धं भविता नर्मतोऽपि वा ।
अपिचार्थे तव पुरा शक्रेण किल चोदितः ॥ १.१५१.२९ ॥

उनके साथ तुम्हारा युद्ध न होगा, न परिहास में भी; और तुम्हारे ही हित के लिए पूर्व में इन्द्र ने उन्हें प्रेरित किया था।

1.151.30

गोकुले वर्धमानस्तु नन्दगोपस्य कारणात् ।
ममांशः पाण्डवो लोके पृथिव्यां पुरुषोत्तमः ॥ १.१५१.३० ॥

गोकुल में नन्दगोप के कारण बढ़ते हुए वे, मेरे अंश रूप पाण्डव, पृथ्वी पर लोक में पुरुषोत्तम हैं।

1.151.31

कौन्तेयावरजः श्रीमानर्जुनो नाम वीर्यवान् ।
भुवो भारापहरणे साहाय्यं ते करिष्यति ॥ १.१५१.३१ ॥

कुन्ती के सबसे छोटे पुत्र, तेजस्वी और पराक्रमी अर्जुन नाम के वीर पृथ्वी का भार हरने में आपकी सहायता करेंगे।

1.151.32

तदर्थमभयं देहि पाहि चास्मत्कृते प्रभो ।
इत्युक्तः पुण्डरीकाक्षस्तदा शक्रेण फल्गुन ॥ १.१५१.३२ ॥

"इसलिए हमें अभय प्रदान करो और हमारे लिए रक्षा करो, हे प्रभु!" — इस प्रकार इन्द्र के द्वारा कहे जाने पर कमलनयन भगवान ने तब, हे फाल्गुन।

1.151.33

तमुवाच ततः श्रीमाञ्शङ्खचक्रगदाधरः ।
जानामि पाण्डवे वंशे जातं पार्थं पितृष्वसुः ॥ १.१५१.३३ ॥

तब शंख, चक्र और गदा धारण करने वाले तेजस्वी भगवान ने उससे कहा — "मैं जानता हूँ कि पाण्डु-वंश में मेरी बुआ का पुत्र पार्थ जन्मा है।

1.151.34

पुत्रं परमधर्मिष्ठं सर्वशस्त्रभृतां वरम् ।
पालयामि त्वदंशं तं सर्वलोकमहाभुजम् ॥ १.१५१.३४ ॥

"उस परम धर्मिष्ठ, सब शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ, समस्त लोकों में महाबाहु पुत्र की मैं रक्षा करता हूँ, जो आपका अंश है।

1.151.35

आवयोः सख्यसदृशं न च लोके भविष्यति ।
यस्तद्भक्तः समद्भक्तो यस्तं द्वेष्टि स मामपि ॥ १.१५१.३५ ॥

"हम दोनों की मित्रता के समान संसार में कुछ नहीं होगा। जो उसका भक्त है, वह मेरा भी भक्त है; और जो उससे द्वेष करता है, वह मुझसे भी द्वेष करता है।

1.151.36

यन्मे वित्तं तु तत्तस्य तं विनाहं न जीवये ।
इति पार्थ पुरा शक्रमाह सर्वेश्वरो हरिः ॥ १.१५१.३६ ॥

"मेरी जो सम्पत्ति है, वह सब उसी की है; उसके बिना मैं जीवित नहीं रह सकता।" हे पार्थ, पूर्वकाल में सर्वेश्वर हरि ने इन्द्र से यही कहा था।

1.151.37

तस्मात्तवापि सदृशस्तं विनाभ्यधिकः पुमान् ।
न चेह भविता लोके तमेव शरणं व्रज ॥ १.१५१.३७ ॥

इसलिए तुम्हारे समान भी उसके बिना कोई अधिक पुरुष इस लोक में नहीं होगा। उसी की शरण में जाओ।

1.151.38

शरण्यः सर्वभूतानां देवदेवो जनार्दनः ॥ १.१५१.३८ ॥

समस्त प्राणियों का शरणदाता, देवों का देव जनार्दन (है)।

1.151.39

तथेति च प्रतिज्ञाय द्रोणाय कुरुपुङ्गवः ।
उपसंगृह्य चरणौ युधिष्ठिरवशोऽभवत् ॥ १.१५१.३९ ॥

"ऐसा ही हो" कहकर कुरुश्रेष्ठ ने द्रोण को वचन दिया, और उनके चरण पकड़कर युधिष्ठिर के वश में हो गया।

1.151.40

स्वभावादगमच्छब्दो महीं सागरमेखलाम् ।
अर्जुनस्य समो लोके नास्ति कश्चिद्धनुर्धरः ॥ १.१५१.४० ॥

स्वभाव से ही यश की ध्वनि सागर से घिरी पृथ्वी तक फैल गई — अर्जुन के समान इस लोक में कोई धनुर्धर नहीं है।

1.151.41

गदायुद्धेऽसियुद्धे च रथयुद्धे च पाण्डवः ।
पारगश्च धनुर्युद्धे बभूवाथ धनञ्जयः ॥ १.१५१.४१ ॥

गदायुद्ध, असियुद्ध और रथयुद्ध में, तथा धनुर्युद्ध में भी पाण्डव धनंजय पारंगत हो गए।

1.151.42

नीतिमान्सकलां नीतिं विबुधाधिपतेस्तदा ।
अस्त्रे शस्त्रे च शास्त्रे च रथनागाश्वकर्मणि।
अवाप्य सहदेवोऽपि भ्रातॄणां ववृते वशे ॥ १.१५१.४२ ॥

नीतिमान सहदेव ने भी तब देवराज की समस्त नीति, अस्त्र, शस्त्र, शास्त्र तथा रथ, हाथी, घोड़े के कर्म को पाकर भाइयों के वश में रहा।

1.151.43

द्रोणेनैवं विनीतश्च भ्रातॄणां नकुलः प्रियः ।
चित्रयोधी समाख्यातो बभूवातिरथोदितः ॥ १.१५१.४३ ॥

द्रोण द्वारा इस प्रकार शिक्षित होकर भाइयों के प्रिय नकुल विचित्र योद्धा के रूप में विख्यात हुए और अतिरथी कहे गए।

1.151.44

त्रिवर्षकृतयज्ञस्तु गन्धर्वाणामुपप्लवे ।
अर्जुनप्रमुखैः पार्थैः सौवीरः समरे हतः ॥ १.१५१.४४ ॥

गन्धर्वों के आक्रमण के समय तीन वर्ष तक यज्ञ करने वाला सौवीर राजा अर्जुन के नेतृत्व में पृथा के पुत्रों द्वारा युद्ध में मारा गया।

1.151.45

न शशाक वशे कर्तुं यं पाण्डुरपि वीर्यवान् ।
सोऽर्जुनेन वशं नीतो राजासीद्यवनाधिपः ॥ १.१५१.४५ ॥

जिसे वीर्यवान पाण्डु भी वश में नहीं कर सके थे, वही यवनों का स्वामी राजा अर्जुन द्वारा वश में लाया गया।

1.151.46

अतीव बलसंपन्नः सदा मानि कुरून्प्रति ।
विपुलो नाम सौवीरः शस्तः पार्थेन धीमता ॥ १.१५१.४६ ॥

अत्यंत बलशाली और कुरुओं के प्रति सदा अभिमानी विपुल नामक सौवीर को बुद्धिमान पार्थ ने मार गिराया।

1.151.47

दत्तामित्र इति ख्यातं सङ्ग्रामे कृतनिश्चयम् ।
सुमित्रं नाम सौवीरमर्जुनोऽदमयच्छरैः ॥ १.१५१.४७ ॥

दत्तामित्र नाम से प्रसिद्ध, युद्ध में दृढ़ निश्चय वाले सुमित्र नामक सौवीर को अर्जुन ने बाणों से वश में किया।

1.151.48

भीमसेनसहायश्च रथानामयुतं च सः ।
अर्जुनः समरे प्राच्यान्सर्वानेकरथोऽजयत् ॥ १.१५१.४८ ॥

भीमसेन के साथ रहते हुए, अकेले रथ पर सवार अर्जुन ने युद्ध में दस हज़ार रथों वाले सभी पूर्वी लोगों को जीत लिया।

1.151.49

तथैवैकरथो गत्वा दक्षिणामजयद्दिशम् ।
धनौघं प्रापयामास कुरुराष्ट्रं धनञ्जयः ॥ १.१५१.४९ ॥

इसी प्रकार, एक ही रथ से जाकर धनञ्जय ने दक्षिण दिशा को जीत लिया और कुरुराष्ट्र तक धन की बाढ़ पहुँचा दी।

1.151.50

यतः पञ्चदशे वर्षे सर्वमेतच्चकार सः ।
तं दृष्ट्वा धार्तराष्ट्राणां ततो भयमजायत ॥ १.१५१.५० ॥

क्योंकि पंद्रहवें वर्ष में उसने यह सब कर डाला; उसे देखकर धृतराष्ट्र के पुत्रों में भय उत्पन्न हो गया।

1.151.51

यः सर्वान्धृतराष्ट्रस्य पुत्रान्विप्रचकार ह ।
भीमसेनो महाबाहुर्बलाद्बलवतां वरः ॥ १.१५१.५१ ॥

जिस महाबाहु भीमसेन ने धृतराष्ट्र के सभी पुत्रों को पराजित किया, वह बलवानों में श्रेष्ठ था।

1.151.52

अदुष्टभावं तं दोषैर्जगृहुर्दोषबुद्धयः ।
धार्तराष्ट्रास्तथा सर्वे भयाद्भीमस्य कर्मणा ॥ १.१५१.५२ ॥

यद्यपि वह दोषहीन स्वभाव का था, फिर भी दोषदृष्टि वाले धृतराष्ट्र-पुत्रों ने उस पर दोष मढ़े; सभी ने भीम के कर्म के भय से ऐसा किया।

1.151.53

तं दृष्ट्वा कर्मभिः पार्थान्सर्वानागतलक्षणान् ।
बलाद्बहुगुणांस्तेभ्यो बिभियुर्दोषबुद्धयः ॥ १.१५१.५३ ॥

उसके कर्मों को देखकर और सभी पाण्डवों में शुभ लक्षण तथा अनेक गुण पाकर, दोषदृष्टि वाले धृतराष्ट्र-पुत्र उनसे डर गए।

1.151.54

एवं सर्वे महात्मानः पाण्डवा मनुजोत्तमाः ।
परराष्ट्राणि निर्जित्य स्वराष्ट्रं ववृधुः पुरा ॥ १.१५१.५४ ॥

इस प्रकार सभी महात्मा पाण्डव, मनुष्यों में श्रेष्ठ, दूसरे राष्ट्रों को जीतकर पहले अपने राष्ट्र की समृद्धि बढ़ाने लगे।

1.151.55

ततो बलमतिख्यातं विज्ञाय दृढधन्विनाम् ।
दूषितः सहसा भावो धृतराष्ट्रस्य पाण्डुषु।
स चिन्तापरमो राजा न निद्रामलभन्निशि ॥ १.१५१.५५ ॥

तब दृढ़ धनुर्धारियों के उस सुविख्यात बल को जानकर धृतराष्ट्र का पाण्डवों के प्रति भाव सहसा दूषित हो गया। वह राजा चिन्ता में डूबा रहा और रात में उसे नींद नहीं आई।