महाभारत · अध्याय 1.151
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.151.1
धृतराष्ट्रस्तु राजन्द्रे यदा कौरवनन्दनम् ।
युधिष्ठिरं विजानन्वै समर्थं राज्यरक्षणे ॥ १.१५१.१ ॥
कौरवांचा आनंद असलेला युधिष्ठिर राज्यरक्षणास समर्थ आहे हे धृतराष्ट्राने जाणले तेव्हा.
1.151.2
यौवराज्याभिषेकार्थममन्त्रयत मन्त्रिभिः ।
ते तु बुद्ध्वान्वतप्यन्त धृतराष्ट्रात्मजास्तदा ॥ १.१५१.२ ॥
युवराजपदाभिषेकासाठी त्याने मंत्र्यांशी विचार केला; ते जाणून धृतराष्ट्राचे पुत्र तेव्हा अतिशय दुःखी झाले.
1.151.3
ततः संवत्सरस्यान्ते यौवराज्याय पार्थिव ।
स्थापितो धृतराष्ट्रेण पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ १.१५१.३ ॥
नंतर एका वर्षाच्या अखेरीस, हे राजा, धृतराष्ट्राने पांडुपुत्र युधिष्ठिराला युवराजपदी स्थापन केले.
1.151.4
ततोऽदीर्घेण कालेन कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
पितुरन्तर्दधे कीर्तिं शीलवृत्तसमाधिभिः ॥ १.१५१.४ ॥
नंतर थोड्याच काळात कुंतीपुत्र युधिष्ठिराने आपल्या शील, आचार आणि समाधानाने पित्याची कीर्तीही मागे टाकली.
1.151.5
असियुद्धे गदायुद्धे रथयुद्धे च पाण्डवः ।
संकर्षणादशिक्षद्वै शश्वच्छिक्षां वृकोदरः ॥ १.१५१.५ ॥
तलवार, गदा आणि रथयुद्धात पांडव वृकोदर (भीम) याने संकर्षणाकडून सतत शिक्षण घेतले.
1.151.6
समाप्तशिक्षो भीमस्तु द्युमत्सेनसमो बले ।
पराक्रमेण संपन्नो भ्रातॄणामचरद्वशे ॥ १.१५१.६ ॥
शिक्षण पूर्ण केलेला भीम बलात द्युमत्सेनासमान झाला; पराक्रमाने युक्त होऊन तो भावांच्या आज्ञेत वावरू लागला.
1.151.7
प्रगाढदृढमुष्टित्वे लाघवे वेधने तथा ।
क्षुरनाराचभल्लानां विपाठानां च तत्त्ववित् ॥ १.१५१.७ ॥
अत्यंत घट्ट मूठ धरण्यात, चपळाईत, लक्ष्यभेदात आणि क्षुर, नाराच, भल्ल बाणांच्या विपाठांचे तत्त्व जाणणारा.
1.151.8
ऋजुवक्रविशालानां प्रयोक्ता फाल्गुनोऽभवत् ।
लाघवे सौष्ठवे चैव नान्यः कश्चन विद्यते ॥ १.१५१.८ ॥
सरळ, वक्र आणि रुंद बाणांचा प्रयोक्ता फाल्गुन झाला; चपळाई आणि कौशल्यात त्याच्यासारखा दुसरा कोणी नव्हता.
1.151.9
बीभत्सुसदृशो लोक इति द्रोणो व्यवस्थितः ।
ततोऽब्रवीद्गुडाकेशं द्रोणः कौरवसंसदि ॥ १.१५१.९ ॥
'जगात बीभत्सुसारखा कोणी नाही' असे द्रोण ठरले; मग कौरवांच्या सभेत द्रोण गुडाकेशाला म्हणाले.
1.151.10
अगस्त्यस्य धनुर्वेदे शिष्यो मम गुरुः पुरा ।
अग्निवेश्य इति ख्यातस्तस्य शिष्योऽस्मि भारत ॥ १.१५१.१० ॥
अगस्त्याच्या धनुर्वेदाचा शिष्य पूर्वी माझा गुरु होता, जो अग्निवेश्य नावाने प्रसिद्ध होता; हे भारता, मी त्याचा शिष्य आहे.
1.151.11
तीर्थात्तीर्थं गमयितुमहमेतत्समुद्यतः ।
तपसा यन्मया प्राप्तममोघमशनिप्रभम् ॥ १.१५१.११ ॥
एका तीर्थातून दुसऱ्या तीर्थाकडे हे नेण्यास मी सिद्ध झालो आहे; तपाने मला जे प्राप्त झाले आहे ते अमोघ व वज्रासारखे तेजस्वी आहे.
1.151.12
अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम यद्दहेत्पृथिवीमपि ।
ददता गुरुणा चोक्तं न मनुष्येष्विदंत्वया ॥ १.१५१.१२ ॥
'ब्रह्मशिरस' नावाचे अस्त्र, जे पृथ्वीलाही जाळू शकते; देताना गुरू म्हणाले, 'तू हे मनुष्यांवर वापरू नयेस.'
1.151.13
भारद्वाज विमोक्तव्यमल्पवीर्येषु संयुगे ।
यद्यदन्तर्हितं भूतं किंचिद्युद्ध्येत्त्वया सह ॥ १.१५१.१३ ॥
हे भारद्वाजा, युद्धात अल्प शौर्य असलेल्यांवर ते सोडू नये; तुझ्याशी लढणारा जो कोणी प्राणी लपलेला असेल तरीही.
1.151.14
महातेजस्त्वमेतेन हन्याः शस्त्रेण संयुगे ।
त्वया प्राप्तमिदं वीर दिव्यं नान्योऽर्हति त्विदम् ॥ १.१५१.१४ ॥
हे महातेजस्वी, युद्धात याच शस्त्राने तू वध करावास. हे वीरा, हे दिव्य अस्त्र तू मिळवलेस; याला योग्य दुसरा कोणी नाही.
1.151.15
समयस्तु त्वया रक्ष्यो मुनिसृष्टो विशांपते ।
आचार्यदक्षिणां देहि ज्ञातिग्रामस्य पश्यतः ॥ १.१५१.१५ ॥
हे राजा, मुनींनी स्थापलेला हा करार तू पाळला पाहिजेस. ज्ञातिजनांच्या समूहासमोर आचार्यांना गुरुदक्षिणा दे.
1.151.16
ददानीति प्रतिज्ञाते फाल्गुनेनाब्रवीद्गुरुः ।
युद्धेऽहं प्रतियोद्धव्यो युध्यमानस्त्वयाऽनघ ॥ १.१५१.१६ ॥
'देईन' अशी प्रतिज्ञा केल्यावर गुरू फाल्गुनाला म्हणाले: 'हे निष्पाप, युद्धात लढताना तुला माझ्याशीच लढावे लागेल.'
1.151.17
तथेति च प्रतिज्ञाय द्रोणाय कुरुपुङ्गवः ।
उपसंगृह्य चरणावुपतस्थे विनीतवत् ॥ १.१५१.१७ ॥
'तसेच होईल' अशी प्रतिज्ञा करून कुरुश्रेष्ठाने द्रोणांचे पाय धरले आणि विनम्रपणे त्यांच्याजवळ उभा राहिला.
1.151.18
द्रोणो जगाद वचनं समालिङ्ग्य तु फाल्गुनम् ।
यन्मयोक्तं पुरा पार्थ तव लोके नरं क्वचित् ॥ १.१५१.१८ ॥
द्रोणांनी फाल्गुनाला आलिंगन देऊन हे शब्द म्हटले: 'हे पार्था, मी पूर्वी जे सांगितले होते—तुझ्यासारखा या जगात कुठेही कोणी मनुष्य नाही.'
1.151.19
सदृशं कारये नैव सर्वप्रहरणे युधि ।
तत्कृतं च मया सम्यक्तव तुल्यो न वर्तते ॥ १.१५१.१९ ॥
युद्धात सर्व शस्त्रप्रयोगात तुझ्यासारखा मी कोणाला घडवला नाही; माझ्याकडून उत्तम प्रकारे केलेले ते कार्य — तुझ्या तोडीचा कोणी नाही.
1.151.20
देवा युधि न शक्तास्त्वां योद्धुं दैत्या न दानवाः ।
नाहं त्वत्तो विशिष्टोऽस्मि किं पुनर्मानवा रणे ॥ १.१५१.२० ॥
युद्धात देवांनाही तुझ्याशी लढण्यास समर्थ नाहीत, दैत्य आणि दानवही नाहीत; मीही तुझ्यापेक्षा श्रेष्ठ नाही — मग रणात मानवांची काय कथा?
1.151.21
एकस्तवाधिको लोके यो हि वृष्णिकुलोद्भवः ।
कृष्णः कमलपत्राक्षः कंसकालियसूदनः ॥ १.१५१.२१ ॥
जगात तुझ्यापेक्षा अधिक एकच आहे — जो वृष्णिकुलात जन्मला आहे: कृष्ण, कमलपत्राक्ष, कंस आणि कालियाचा संहारक.
1.151.22
स जेता सर्वलोकानां सर्वप्रहरणायुधः ।
नैतावता ते पार्थाहं भवाम्यनृतवागिह ॥ १.१५१.२२ ॥
तो सर्व लोकांचा विजेता आहे, सर्व शस्त्रांचा धारक आहे; हे पार्था, एवढ्याने मी तुझ्यापुढे खोटे बोलणारा ठरत नाही.
1.151.23
तदधीनं जगत्सर्वं तत्प्रलीनं तदुद्भवम् ।
तत्पदं न विजानन्ति ब्रह्मेशानादयोऽपि वा ॥ १.१५१.२३ ॥
सर्व जग त्याच्या अधीन आहे; त्याच्यातच लीन होते आणि त्याच्यापासूनच उत्पन्न होते; त्याचे पद ब्रह्मा, ईशान इत्यादीही जाणत नाहीत.
1.151.24
तन्नाभिप्रभवो ब्रह्मा सर्वभूतानि निर्ममे ।
स एव कर्ता भोक्ता च संहर्ता च जगन्मयम् ॥ १.१५१.२४ ॥
त्याच्या नाभीतून उत्पन्न झालेल्या ब्रह्माने सर्व प्राणी निर्माण केले; तोच कर्ता, भोक्ता आणि संहर्ता आहे — जो जगत्स्वरूप आहे.
1.151.25
स एव भूतं भव्यं च भवच्च पुरुषः परः ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ १.१५१.२५ ॥
तोच भूत, भविष्य आणि वर्तमान आहे; तो परम पुरुष नित्य, सर्वव्यापी, स्थिर, अचल आणि सनातन आहे.
1.151.26
प्रादुर्भवति योगात्मा पालनार्थं स लीलया ।
तत्तुल्यो हि न जायेत न जातो न जनिष्यते ॥ १.१५१.२६ ॥
योगात्मा असा तो पालनासाठी लीलेने प्रकट होतो; त्याच्या तोलामोलाचा कोणी जन्मला नाही, जन्मत नाही, जन्मणारही नाही.
1.151.27
स हि मातुलजोऽभूत्ते चराचरगुरुः पिता ।
को हि तं जेतुमीहेत जानन्नात्महितं नरः ॥ १.१५१.२७ ॥
तो तुझा मामेभाऊ म्हणून जन्मला आहे; तो चराचराचा गुरू आणि पिता आहे. आपले हित जाणणारा कोणता मनुष्य त्याला जिंकण्याची इच्छा करील?
1.151.28
श्यालश्च ते सखा चासौ तस्य त्वं प्राणवल्लभः ।
स्नेहमभ्यधिकं तस्य तव सख्यमवस्थितम् ॥ १.१५१.२८ ॥
तो तुझा मेहुणा आणि मित्र आहे; तू त्याचा प्राणप्रिय आहेस. त्याचा स्नेह अधिक आहे आणि तुझी मैत्री स्थिर आहे.
1.151.29
न तेन भवतो युद्धं भविता नर्मतोऽपि वा ।
अपिचार्थे तव पुरा शक्रेण किल चोदितः ॥ १.१५१.२९ ॥
त्याच्याशी तुझे युद्ध होणार नाही, विनोदानेही नाही; आणि तुझ्याच कार्यासाठी पूर्वी इंद्राने त्याला प्रेरित केले होते.
1.151.30
गोकुले वर्धमानस्तु नन्दगोपस्य कारणात् ।
ममांशः पाण्डवो लोके पृथिव्यां पुरुषोत्तमः ॥ १.१५१.३० ॥
गोकुळात नंदगोपामुळे वाढलेला, माझा अंश असा पांडव, जगात, पृथ्वीवर तो पुरुषोत्तम आहे.
1.151.31
कौन्तेयावरजः श्रीमानर्जुनो नाम वीर्यवान् ।
भुवो भारापहरणे साहाय्यं ते करिष्यति ॥ १.१५१.३१ ॥
कुंतीचा सर्वात धाकटा पुत्र, तेजस्वी आणि पराक्रमी अर्जुन नावाचा वीर पृथ्वीचा भार हलका करण्यात तुला साहाय्य करील.
1.151.32
तदर्थमभयं देहि पाहि चास्मत्कृते प्रभो ।
इत्युक्तः पुण्डरीकाक्षस्तदा शक्रेण फल्गुन ॥ १.१५१.३२ ॥
"त्यासाठी आम्हाला अभय दे, आमच्यासाठी रक्षण कर, हे प्रभो!" — अशा प्रकारे इंद्राने सांगितल्यावर कमलनयन तेव्हा, हे फाल्गुना.
1.151.33
तमुवाच ततः श्रीमाञ्शङ्खचक्रगदाधरः ।
जानामि पाण्डवे वंशे जातं पार्थं पितृष्वसुः ॥ १.१५१.३३ ॥
तेव्हा शंख, चक्र आणि गदा धारण करणारा तेजस्वी त्याला म्हणाला: "पांडुवंशात माझ्या आत्याचा पुत्र पार्थ जन्मला आहे हे मी जाणतो.
1.151.34
पुत्रं परमधर्मिष्ठं सर्वशस्त्रभृतां वरम् ।
पालयामि त्वदंशं तं सर्वलोकमहाभुजम् ॥ १.१५१.३४ ॥
"परम धर्मिष्ठ, सर्व शस्त्रधार्‍यांमध्ये श्रेष्ठ, सर्व लोकांत महाबाहू अशा त्या पुत्राचे, तुझ्या अंशाचे, मी पालन करतो.
1.151.35
आवयोः सख्यसदृशं न च लोके भविष्यति ।
यस्तद्भक्तः समद्भक्तो यस्तं द्वेष्टि स मामपि ॥ १.१५१.३५ ॥
"आपल्या दोघांच्या मैत्रीसारखे जगात काही होणार नाही. जो त्याचा भक्त तो माझाही भक्त; आणि जो त्याचा द्वेष करतो तो मलाही द्वेष करतो.
1.151.36
यन्मे वित्तं तु तत्तस्य तं विनाहं न जीवये ।
इति पार्थ पुरा शक्रमाह सर्वेश्वरो हरिः ॥ १.१५१.३६ ॥
"माझे जे काही धन आहे ते सर्व त्याचेच; त्याच्याशिवाय मी जगू शकत नाही." हे पार्था, पूर्वी सर्वेश्वर हरीने इंद्राला हेच सांगितले होते.
1.151.37
तस्मात्तवापि सदृशस्तं विनाभ्यधिकः पुमान् ।
न चेह भविता लोके तमेव शरणं व्रज ॥ १.१५१.३७ ॥
म्हणून तुझ्यासारखाही त्याच्याशिवाय या लोकात श्रेष्ठ पुरुष होणार नाही. त्यालाच शरण जा.
1.151.38
शरण्यः सर्वभूतानां देवदेवो जनार्दनः ॥ १.१५१.३८ ॥
सर्व भूतांचा शरण्य, देवांचा देव जनार्दन.
1.151.39
तथेति च प्रतिज्ञाय द्रोणाय कुरुपुङ्गवः ।
उपसंगृह्य चरणौ युधिष्ठिरवशोऽभवत् ॥ १.१५१.३९ ॥
"तसेच होवो" असे म्हणून द्रोणाला वचन देऊन, कुरुश्रेष्ठाने त्याचे चरण धरले आणि तो युधिष्ठिराच्या वशात राहिला.
1.151.40
स्वभावादगमच्छब्दो महीं सागरमेखलाम् ।
अर्जुनस्य समो लोके नास्ति कश्चिद्धनुर्धरः ॥ १.१५१.४० ॥
स्वभावतःच कीर्तीचा शब्द सागरमेखला पृथ्वीवर पसरला — अर्जुनासारखा धनुर्धर या जगात कोणीही नाही.
1.151.41
गदायुद्धेऽसियुद्धे च रथयुद्धे च पाण्डवः ।
पारगश्च धनुर्युद्धे बभूवाथ धनञ्जयः ॥ १.१५१.४१ ॥
गदायुद्धात, असियुद्धात आणि रथयुद्धात, तसेच धनुर्युद्धातही पांडव धनंजय पारंगत झाला.
1.151.42
नीतिमान्सकलां नीतिं विबुधाधिपतेस्तदा ।
अस्त्रे शस्त्रे च शास्त्रे च रथनागाश्वकर्मणि।
अवाप्य सहदेवोऽपि भ्रातॄणां ववृते वशे ॥ १.१५१.४२ ॥
नीतिमान सहदेवानेही तेव्हा देवराजाची सर्व नीती, अस्त्र, शस्त्र, शास्त्र आणि रथ, हत्ती, घोडे यांची कर्मे प्राप्त करून भावांच्या वशात राहिला.
1.151.43
द्रोणेनैवं विनीतश्च भ्रातॄणां नकुलः प्रियः ।
चित्रयोधी समाख्यातो बभूवातिरथोदितः ॥ १.१५१.४३ ॥
द्रोणाचार्यांनी अशा प्रकारे प्रशिक्षित केलेला, बंधूंना प्रिय असलेला नकुल विचित्र योद्धा म्हणून प्रसिद्ध झाला आणि अतिरथी म्हणून गौरवला गेला.
1.151.44
त्रिवर्षकृतयज्ञस्तु गन्धर्वाणामुपप्लवे ।
अर्जुनप्रमुखैः पार्थैः सौवीरः समरे हतः ॥ १.१५१.४४ ॥
गंधर्वांच्या हल्ल्याच्या वेळी तीन वर्षे यज्ञ केलेला सौवीर राजा अर्जुनाच्या नेतृत्वाखाली पृथेच्या पुत्रांकडून युद्धात मारला गेला.
1.151.45
न शशाक वशे कर्तुं यं पाण्डुरपि वीर्यवान् ।
सोऽर्जुनेन वशं नीतो राजासीद्यवनाधिपः ॥ १.१५१.४५ ॥
पराक्रमी पाण्डूलाही ज्याला वश करता आले नव्हते, तोच यवनाधिपती राजा अर्जुनाने वश केला.
1.151.46
अतीव बलसंपन्नः सदा मानि कुरून्प्रति ।
विपुलो नाम सौवीरः शस्तः पार्थेन धीमता ॥ १.१५१.४६ ॥
अत्यंत बलवान आणि कुरूंविरुद्ध सदैव गर्विष्ठ असलेल्या विपुल नावाच्या सौवीराला बुद्धिमान पार्थाने ठार केले.
1.151.47
दत्तामित्र इति ख्यातं सङ्ग्रामे कृतनिश्चयम् ।
सुमित्रं नाम सौवीरमर्जुनोऽदमयच्छरैः ॥ १.१५१.४७ ॥
दत्तामित्र नावाने प्रसिद्ध असलेल्या, युद्धात दृढनिश्चयी सुमित्र नावाच्या सौवीराला अर्जुनाने बाणांनी वश केले.
1.151.48
भीमसेनसहायश्च रथानामयुतं च सः ।
अर्जुनः समरे प्राच्यान्सर्वानेकरथोऽजयत् ॥ १.१५१.४८ ॥
भीमसेनाच्या साहाय्याने, एकरथी असलेल्या अर्जुनाने युद्धात दहा हजार रथांसह सर्व पूर्वेकडील लोकांना जिंकले.
1.151.49
तथैवैकरथो गत्वा दक्षिणामजयद्दिशम् ।
धनौघं प्रापयामास कुरुराष्ट्रं धनञ्जयः ॥ १.१५१.४९ ॥
त्याच प्रकारे एकाच रथातून जाऊन धनंजयाने दक्षिण दिशा जिंकली आणि धनाचा ओघ कुरुराष्ट्रापर्यंत पोहोचवला.
1.151.50
यतः पञ्चदशे वर्षे सर्वमेतच्चकार सः ।
तं दृष्ट्वा धार्तराष्ट्राणां ततो भयमजायत ॥ १.१५१.५० ॥
पंधराव्या वर्षी त्याने हे सर्व केले; त्याला पाहून धृतराष्ट्राच्या पुत्रांना भय वाटू लागले.
1.151.51
यः सर्वान्धृतराष्ट्रस्य पुत्रान्विप्रचकार ह ।
भीमसेनो महाबाहुर्बलाद्बलवतां वरः ॥ १.१५१.५१ ॥
धृतराष्ट्राच्या सर्व पुत्रांना ज्याने त्रास दिला, तो महाबाहू भीमसेन बलवानांत श्रेष्ठ होता.
1.151.52
अदुष्टभावं तं दोषैर्जगृहुर्दोषबुद्धयः ।
धार्तराष्ट्रास्तथा सर्वे भयाद्भीमस्य कर्मणा ॥ १.१५१.५२ ॥
निर्दोष स्वभावाच्या त्याला दोषबुद्धीच्या धृतराष्ट्र पुत्रांनी दोष लावले; भीमाच्या कर्माच्या भीतीने सर्वांनी तसे केले.
1.151.53
तं दृष्ट्वा कर्मभिः पार्थान्सर्वानागतलक्षणान् ।
बलाद्बहुगुणांस्तेभ्यो बिभियुर्दोषबुद्धयः ॥ १.१५१.५३ ॥
त्याचे कर्म पाहून आणि पृथेच्या सर्व पुत्रांत शुभ लक्षणे व अनेक गुण पाहून दोषबुद्धीचे लोक त्यांना भिऊ लागले.
1.151.54
एवं सर्वे महात्मानः पाण्डवा मनुजोत्तमाः ।
परराष्ट्राणि निर्जित्य स्वराष्ट्रं ववृधुः पुरा ॥ १.१५१.५४ ॥
अशा प्रकारे सर्व महात्मे पांडव, मानवांतील श्रेष्ठ, परराष्ट्रे जिंकून पूर्वी आपले राष्ट्र वाढवत गेले.
1.151.55
ततो बलमतिख्यातं विज्ञाय दृढधन्विनाम् ।
दूषितः सहसा भावो धृतराष्ट्रस्य पाण्डुषु।
स चिन्तापरमो राजा न निद्रामलभन्निशि ॥ १.१५१.५५ ॥
नंतर दृढधनुर्धारी पांडवांचे प्रसिद्ध बळ जाणून धृतराष्ट्राचा पांडवांविषयीचा भाव अचानक दूषित झाला. तो राजा चिंतेत मग्न राहिला आणि रात्री त्याला झोप लागली नाही.