Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 1.157

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.157.1

पाण्डवास्तु रथान्युक्तान्सदश्वैरनिलोपमैः ।
आरोहमाणा भीष्मस्य पादौ जगृहुरार्तवत् ॥ १.१५७.१ ॥

पाण्डव तो सत्पुरुषों के वायु-समान वेगवान् अश्वों से जुते रथों पर चढ़ते हुए भीष्म के चरण पकड़कर दुःखी मन से प्रणाम करने लगे।

1.157.2

राज्ञश्च धृतराष्ट्रस्य द्रोणस्य च महात्मनः ।
अन्येषां चैव वृद्धानां कृपस्य विदुरस्य च ॥ १.१५७.२ ॥

राजा धृतराष्ट्र, महात्मा द्रोण, तथा अन्य वृद्धजन, कृप और विदुर के चरण भी (उन्होंने पकड़े)।

1.157.3

एवं सर्वान्कुरून्वृद्धानभिवाद्य यतव्रताः ।
समालिङ्ग्य समानान्वै बालैश्चाप्यभिवादिताः ॥ १.१५७.३ ॥

इस प्रकार संयमी व्रतधारी पाण्डवों ने सभी कुरुवृद्धों को प्रणाम किया, बराबर वालों को गले लगाया, और छोटों ने भी उन्हें प्रणाम किया।

1.157.4

सर्वा मातॄस्तथाऽऽपृच्छ्य कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् ।
प्रकृतीरपि सर्वाश्च प्रययुर्वारणावतम् ॥ १.१५७.४ ॥

सभी माताओं से विदा लेकर और प्रदक्षिणा करके, तथा सभी प्रजाओं (नागरिकों) को भी (प्रणाम कर), वे वारणावत की ओर चल पड़े।

1.157.5

विदुरश्च महाप्राज्ञस्तथाऽन्ये कुरुपुङ्गवाः ।
पौराश्च पुरुषव्याघ्रानन्वीयुः शोककर्शिताः ॥ १.१५७.५ ॥

महाबुद्धिमान् विदुर तथा अन्य कुरुश्रेष्ठ और नगरवासी शोक से क्षीण होकर उन पुरुषव्याघ्रों के पीछे चल पड़े।

1.157.6

तत्र केचिद्ब्रुवन्ति स्म ब्राह्मणा निर्भयास्तदा ।
दीनान्दृष्ट्वा पाण्डुसुतानतीव भृशदुःखिताः ॥ १.१५७.६ ॥

वहाँ कुछ निर्भय ब्राह्मणों ने उस समय पाण्डु के पुत्रों को दीन देखकर, अत्यंत दुःखित होकर कहा।

1.157.7

विषमं पश्यते राजा सर्वथा स सुमन्दधीः ।
कौरव्यो धृतराष्ट्रस्तु न च धर्मं प्रपश्यति ॥ १.१५७.७ ॥

राजा सर्वथा विषम देखता है, वह अत्यन्त मन्दबुद्धि कौरव्य धृतराष्ट्र तो धर्म को नहीं देखता।

1.157.8

न हि पापमपापात्मा रोचयिष्यति पाण्डवः ।
भीमो वा बलिनां श्रेष्ठः कौन्तेयो वा धनञ्जयः ॥ १.१५७.८ ॥

निष्पाप आत्मा वाला पाण्डव कभी पाप को पसंद नहीं करेगा; न बलवानों में श्रेष्ठ भीम, न कुन्ती-पुत्र धनंजय।

1.157.9

कुत एव महात्मानौ माद्रीपुत्रौ करिष्यतः ।
तान्राज्यं पितृतः प्राप्तान्धृतराष्ट्रो न मृष्यति ॥ १.१५७.९ ॥

तब महात्मा माद्री-पुत्र भला कैसे (पाप) करेंगे? पिता से प्राप्त राज्य वाले उन्हें धृतराष्ट्र सहन नहीं करता।

1.157.10

अधर्म्यमिदमत्यन्तं कथं भीष्मोऽनुमन्यते ।
विवास्यमानानस्थाने नगरे योऽभिमन्यते ॥ १.१५७.१० ॥

यह अत्यन्त अधर्म है; भीष्म इसे कैसे अनुमति देते हैं, जो अनुचित स्थान पर नगर में निर्वासित किए जा रहों को (स्वीकार) करते हैं?

1.157.11

पितेव हि नृपोऽस्माकमभूच्छान्तनवः पुरा ।
विचित्रवीर्यो राजर्षिः पाण्डुश्च कुरुनन्दनः ॥ १.१५७.११ ॥

पूर्व में शान्तनु के पुत्र (भीष्म) हमारे पिता के समान राजा थे, और राजर्षि विचित्रवीर्य तथा कुरुनन्दन पाण्डु भी।

1.157.12

स तस्मिन्पुरुषव्याघ्रे देवभावं गते सति ।
राजपुत्रानिमान्बालान्धृतराष्ट्रो न मृष्यति ॥ १.१५७.१२ ॥

उस पुरुषव्याघ्र (पाण्डु) के देवत्व को प्राप्त होने पर, इन अबोध राजपुत्रों को धृतराष्ट्र सहन नहीं करता।

1.157.13

वयमेतदनिच्छन्तः सर्व एव पुरोत्तमात् ।
गृहान्विहाय गच्छामो यत्र गन्ता युधिष्ठिरः ॥ १.१५७.१३ ॥

हम सब इसे न चाहते हुए उत्तम नगर से, घरों को छोड़कर वहीं जाते हैं जहाँ युधिष्ठिर जाएँगे।

1.157.14

तांस्तथा वादिनः पौरान्दुःकितान्दुःखकर्शितः ।
उवाच मनसा ध्यात्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ १.१५७.१४ ॥

उन्हें इस प्रकार कहते हुए, दुःखी नगरवासियों को देखकर, दुःख से क्षीण धर्मराज युधिष्ठिर ने मन में विचार कर कहा।

1.157.15

पिता मान्यो गुरुः श्रेष्ठो यदाह पृथिवीपतिः ।
अशङ्कमानैस्तत्कार्यमस्माभिरिति नो व्रतम् ॥ १.१५७.१५ ॥

पिता पूज्य, गुरु और श्रेष्ठ हैं; पृथ्वीपति ने जो कहा, उसे हमें बिना शंका के करना है, यही हमारा व्रत है।

1.157.16

भवन्तः सुहृदोऽस्माकं यात कृत्वा प्रदक्षिणम् ।
प्रतिनन्द्य तथाऽऽशीर्भिर्निवर्तध्वं यथागृहम् ॥ १.१५७.१६ ॥

आप हमारे मित्र हैं; प्रदक्षिणा करके जाइए, आशीर्वादों से अभिनंदन कर अपने घरों को लौट जाइए।

1.157.17

यदा तु कार्यमस्माकं भवद्भिरुपपत्स्यते ।
तदा करिष्यथास्माकं प्रियाणि च हितानि च ॥ १.१५७.१७ ॥

जब आपके द्वारा हमारा कार्य पूरा होगा, तब आप हमारे लिए प्रिय और हितकारी कार्य करेंगे।

1.157.18

एवमुक्तास्तदा पौराः कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
आशीर्भिश्चाभिनन्द्यैताञ्जग्मुर्नगरमेव हि ॥ १.१५७.१८ ॥

इस प्रकार कहे जाने पर नगरवासी प्रदक्षिणा करके, आशीर्वादों से उन्हें अभिनंदित कर, निश्चय ही नगर को लौट गए।

1.157.19

पौरेषु विनिवृत्तेषु विदुरः सर्वधर्मवित् ।
बोधयन्पाण्डवश्रेष्ठमिदंवचनमब्रवीत् ॥ १.१५७.१९ ॥

नगरवासियों के लौट जाने पर सर्वधर्मज्ञ विदुर ने पाण्डवश्रेष्ठ को समझाते हुए यह वचन कहा।

1.157.20

प्राज्ञः प्राज्ञं प्रलापज्ञः प्रलापज्ञमिदं वचः ।
यो जानाति परप्रज्ञां नीतिशास्त्रानुसारिणीम्।
विज्ञायेह तथा कुर्यादापदं निस्तरेद्यथा ॥ १.१५७.२० ॥

बुद्धिमान् ही बुद्धिमान् से, वाणी को जानने वाला वाणी को जानने वाले से यह वचन कहता है। जो दूसरे की नीतिशास्त्र के अनुसार चलने वाली प्रज्ञा को जानता है, वह यहाँ इसे समझकर ऐसा करे कि विपत्ति से पार हो जाए।

1.157.21

अलोहं निशितं शस्त्रं शरीपरिकर्तनम् ।
यो वेत्ति न तु तं घ्नन्ति प्रतिघातविदं द्विषः ॥ १.१५७.२१ ॥

जो अलौह, तीखे और शरीर को काट देने वाले शस्त्र को जानता है, उस प्रतिघात के ज्ञाता को शत्रु नहीं मारते।

1.157.22

कक्षघ्नः शिशिरघ्नश्च महाकक्षे बिलौकसः ।
न दहेदिति चात्मानं यो रक्षति स जीवति ॥ १.१५७.२२ ॥

जो व्यक्ति घास-फूस को नष्ट करने वाले, शीत को नष्ट करने वाले और महान वन में बिलों में रहने वाले को इस प्रकार अपने आप को जलने से बचाता है, वही जीवित रहता है।

1.157.23

नाचक्षुर्वेत्ति पन्थानं नाचक्षुर्विन्दते दिशः ।
नाधृतिर्भूतिमाप्नोति बुध्यस्वैवं प्रबोधितः ॥ १.१५७.२३ ॥

अन्धा मार्ग नहीं जानता, अन्धा दिशाएँ नहीं पाता; धैर्यहीन समृद्धि नहीं पाता। इस प्रकार जगाए गए तुम समझो।

1.157.24

अनाप्तैर्दत्तमादत्ते नरः शस्त्रमलोहजम् ।
श्वाविच्छरणमासाद्य प्रमुच्येत हुताशनात् ॥ १.१५७.२४ ॥

अविश्वसनीय लोगों से दिए गए अलौह शस्त्र को मनुष्य ग्रहण करता है; श्वविद् (कुत्ते के मार्ग को जानने वाले) की शरण पाकर वह अग्नि से मुक्त हो जाए।

1.157.25

चरन्मार्गान्विजानाति नक्षत्रैर्विन्दते दिशः ।
आत्मना चात्मनः पञ्च पीडयन्नानुपीड्यते ॥ १.१५७.२५ ॥

मार्गों पर चलता हुआ व्यक्ति मार्ग पहचानता है, नक्षत्रों से दिशाएँ पाता है; स्वयं अपनी पाँचों (इंद्रियों) को पीड़ित करता हुआ दूसरों से पीड़ित नहीं होता।

1.157.26

एवमुक्तः प्रत्युवाच धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
विदुरं विदुषां श्रेष्ठं ज्ञातमित्येव पाण्डवः ॥ १.१५७.२६ ॥

ऐसा कहे जाने पर धर्मराज युधिष्ठिर ने विदुर को उत्तर दिया — विद्वानों में श्रेष्ठ विदुर से, 'मैं समझ गया', पाण्डव ने यही कहा।

1.157.27

अनुशिक्ष्यानुगम्यैतान्कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् ।
पाण्डवानभ्यनुज्ञाय विदुरः प्रययौ गृहान् ॥ १.१५७.२७ ॥

इन्हें उपदेश देकर, इनके पीछे चलकर और प्रदक्षिणा करके, पाण्डवों से विदा लेकर विदुर अपने घर चले गए।

1.157.28

निवृत्ते विदुरे चापि भीष्मे पौरजने तथा ।
अजातशत्रुमासाद्य कुन्ती वचनमब्रवीत् ॥ १.१५७.२८ ॥

विदुर लौट गए और भीष्म तथा नगरजन भी लौट गए, तब कुन्ती ने अजातशत्रु के पास जाकर यह वचन कहा।

1.157.29

क्षत्ता यदब्रवीद्वाक्यं जनमध्येऽब्रुवन्निव ।
त्वया च स तथेत्युक्तो जानीमो न च तद्वयम् ॥ १.१५७.२९ ॥

विदुर ने लोगों के बीच जो बात कही, मानो अनकहे रूप में कही हो, और तुम्हारे द्वारा 'वैसा ही है' कहे जाने पर भी, हम उसे नहीं जानते।

1.157.30

यदीदं शक्यमस्माभिर्ज्ञातुं नैव च दोषवत् ।
श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं संवादं तव तस्य च ॥ १.१५७.३० ॥

यदि यह हम जान सकें, और यह दोषपूर्ण न हो, तो मैं तुम्हारे और उसके बीच का वह सारा संवाद सुनना चाहता हूँ।

1.157.31

विषादग्नेश्च बोद्धव्यमिति मां विदुरोऽब्रवीत् ।
पन्थानो वेदितव्याश्च नक्षत्रैश्च तथा दिशः।
कुड्याश्चविदिताःकार्याःस्याच्छुद्धिरितिचाब्रवीत् ॥ १.१५७.३१ ॥

विदुर ने मुझसे कहा था कि विष-अग्नि से बचने का उपाय जानना चाहिए; मार्ग और नक्षत्रों से दिशाएँ पहचाननी चाहिए; दीवारें भली-भाँति जाननी चाहिए, और शुद्धता रखनी चाहिए।

1.157.32

जितेन्द्रियश्च वसुधां प्राप्स्यतीति च मेऽब्रवीत् ।
विज्ञातमिति तत्सर्वं प्रत्युक्तो विदुरो मया ॥ १.१५७.३२ ॥

और विदुर ने मुझसे कहा था कि जितेन्द्रिय होकर तुम पृथ्वी प्राप्त करोगे। मैंने उत्तर दिया, "यह सब मैं समझ गया" — और इस प्रकार विदुर से मेरी बात हुई।

1.157.33

अष्टमेऽहनि रोहिण्यां प्रयाताः फाल्गुनस्य ते ।
वारणावतमासाद्य ददृशुर्नागरं जनम् ॥ १.१५७.३३ ॥

फाल्गुन मास के आठवें दिन, रोहिणी नक्षत्र में वे प्रस्थान कर गए। वारणावत पहुँचकर उन्होंने नगर के लोगों को देखा।