महाभारत · अध्याय 1.157
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.157.1
पाण्डवास्तु रथान्युक्तान्सदश्वैरनिलोपमैः ।
आरोहमाणा भीष्मस्य पादौ जगृहुरार्तवत् ॥ १.१५७.१ ॥
पांडव वाऱ्यासारख्या वेगवान उत्तम घोड्यांनी जुंपलेल्या रथांवर चढले आणि दुःखाने भीष्मांचे चरण धरले.
1.157.2
राज्ञश्च धृतराष्ट्रस्य द्रोणस्य च महात्मनः ।
अन्येषां चैव वृद्धानां कृपस्य विदुरस्य च ॥ १.१५७.२ ॥
राजा धृतराष्ट्र, महात्मा द्रोण, इतर वृद्ध, कृप आणि विदुर यांचे चरणही (त्यांनी धरले).
1.157.3
एवं सर्वान्कुरून्वृद्धानभिवाद्य यतव्रताः ।
समालिङ्ग्य समानान्वै बालैश्चाप्यभिवादिताः ॥ १.१५७.३ ॥
अशा प्रकारे संयमी पांडवांनी सर्व कुरु वृद्धांना वंदन केले, समवयस्कांना आलिंगन दिले, आणि तरुणांनीही त्यांना वंदन केले.
1.157.4
सर्वा मातॄस्तथाऽऽपृच्छ्य कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् ।
प्रकृतीरपि सर्वाश्च प्रययुर्वारणावतम् ॥ १.१५७.४ ॥
सर्व मातांचा निरोप घेऊन, प्रदक्षिणा करून आणि सर्व प्रजेचाही निरोप घेऊन ते वारणावताकडे निघाले.
1.157.5
विदुरश्च महाप्राज्ञस्तथाऽन्ये कुरुपुङ्गवाः ।
पौराश्च पुरुषव्याघ्रानन्वीयुः शोककर्शिताः ॥ १.१५७.५ ॥
महाप्रज्ञ विदुर, इतर कुरुश्रेष्ठ आणि नगरवासी शोकाने खंगलेले होऊन त्या पुरुषव्याघ्रांच्या मागे गेले.
1.157.6
तत्र केचिद्ब्रुवन्ति स्म ब्राह्मणा निर्भयास्तदा ।
दीनान्दृष्ट्वा पाण्डुसुतानतीव भृशदुःखिताः ॥ १.१५७.६ ॥
तेथे काही निर्भय ब्राह्मण, पांडुपुत्रांना दीन पाहून अत्यंत दुःखी होऊन त्या वेळी बोलले.
1.157.7
विषमं पश्यते राजा सर्वथा स सुमन्दधीः ।
कौरव्यो धृतराष्ट्रस्तु न च धर्मं प्रपश्यति ॥ १.१५७.७ ॥
राजा सर्वथा विषम पाहतो; तो अत्यंत मंदबुद्धी कौरव्य धृतराष्ट्र धर्म पाहत नाही.
1.157.8
न हि पापमपापात्मा रोचयिष्यति पाण्डवः ।
भीमो वा बलिनां श्रेष्ठः कौन्तेयो वा धनञ्जयः ॥ १.१५७.८ ॥
निष्पाप स्वभावाचा पांडव कधीही पापाला मान्यता देणार नाही; बलवानांत श्रेष्ठ भीम किंवा कुंतीपुत्र धनंजय.
1.157.9
कुत एव महात्मानौ माद्रीपुत्रौ करिष्यतः ।
तान्राज्यं पितृतः प्राप्तान्धृतराष्ट्रो न मृष्यति ॥ १.१५७.९ ॥
मग महात्मे माद्रीपुत्र असे कसे करतील? पित्याकडून राज्य मिळालेल्या त्यांना धृतराष्ट्र सहन करत नाही.
1.157.10
अधर्म्यमिदमत्यन्तं कथं भीष्मोऽनुमन्यते ।
विवास्यमानानस्थाने नगरे योऽभिमन्यते ॥ १.१५७.१० ॥
हे अत्यंत अधर्म आहे; नगरात अयोग्य ठिकाणी हद्दपार होणाऱ्यांना मान्यता देणारे भीष्म याला कशी संमती देतात?
1.157.11
पितेव हि नृपोऽस्माकमभूच्छान्तनवः पुरा ।
विचित्रवीर्यो राजर्षिः पाण्डुश्च कुरुनन्दनः ॥ १.१५७.११ ॥
पूर्वी शंतनूचा पुत्र (भीष्म) आमच्यासाठी पित्यासारखा राजा होता; राजर्षी विचित्रवीर्य आणि कुरुनंदन पांडूही तसेच होते.
1.157.12
स तस्मिन्पुरुषव्याघ्रे देवभावं गते सति ।
राजपुत्रानिमान्बालान्धृतराष्ट्रो न मृष्यति ॥ १.१५७.१२ ॥
त्या पुरुषव्याघ्राने (पांडूने) देवत्व प्राप्त केल्यानंतर, या बालक राजपुत्रांना धृतराष्ट्र सहन करत नाही.
1.157.13
वयमेतदनिच्छन्तः सर्व एव पुरोत्तमात् ।
गृहान्विहाय गच्छामो यत्र गन्ता युधिष्ठिरः ॥ १.१५७.१३ ॥
हे न इच्छिता आम्ही सर्व उत्तम नगर व घरे सोडून जिथे युधिष्ठिर जाईल तिथे जात आहोत.
1.157.14
तांस्तथा वादिनः पौरान्दुःकितान्दुःखकर्शितः ।
उवाच मनसा ध्यात्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ १.१५७.१४ ॥
असे बोलणाऱ्या दुःखी नागरिकांकडे पाहून, दुःखाने कृश झालेले धर्मराज युधिष्ठिर मनात विचार करून म्हणाले.
1.157.15
पिता मान्यो गुरुः श्रेष्ठो यदाह पृथिवीपतिः ।
अशङ्कमानैस्तत्कार्यमस्माभिरिति नो व्रतम् ॥ १.१५७.१५ ॥
पिता पूज्य, गुरु आणि श्रेष्ठ आहेत; पृथ्वीपतींनी जे सांगितले ते शंका न घेता आम्ही पाळावे, हेच आमचे व्रत आहे.
1.157.16
भवन्तः सुहृदोऽस्माकं यात कृत्वा प्रदक्षिणम् ।
प्रतिनन्द्य तथाऽऽशीर्भिर्निवर्तध्वं यथागृहम् ॥ १.१५७.१६ ॥
तुम्ही आमचे सुहृद आहात; प्रदक्षिणा घालून जा, आशीर्वादांनी अभिनंदन करून आपापल्या घरी परत जा.
1.157.17
यदा तु कार्यमस्माकं भवद्भिरुपपत्स्यते ।
तदा करिष्यथास्माकं प्रियाणि च हितानि च ॥ १.१५७.१७ ॥
तुमच्याद्वारे आमचे कार्य पूर्ण होईल तेव्हा, त्या वेळी तुम्ही आमचे प्रिय व हितकारक कार्य कराल.
1.157.18
एवमुक्तास्तदा पौराः कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
आशीर्भिश्चाभिनन्द्यैताञ्जग्मुर्नगरमेव हि ॥ १.१५७.१८ ॥
असे सांगितल्यावर नागरिकांनी प्रदक्षिणा घालून, आशीर्वादांनी त्यांचे अभिनंदन करून नगराकडे परत गेले.
1.157.19
पौरेषु विनिवृत्तेषु विदुरः सर्वधर्मवित् ।
बोधयन्पाण्डवश्रेष्ठमिदंवचनमब्रवीत् ॥ १.१५७.१९ ॥
नागरिक परत गेल्यावर सर्वधर्मज्ञ विदुराने पाण्डवश्रेष्ठाला बोध करीत हे वचन सांगितले.
1.157.20
प्राज्ञः प्राज्ञं प्रलापज्ञः प्रलापज्ञमिदं वचः ।
यो जानाति परप्रज्ञां नीतिशास्त्रानुसारिणीम्।
विज्ञायेह तथा कुर्यादापदं निस्तरेद्यथा ॥ १.१५७.२० ॥
बुद्धिमान बुद्धिमानाला, बोलण्याचे मर्म जाणणारा त्याला हे वचन सांगतो. नीतिशास्त्राला अनुसरणारी दुसऱ्याची प्रज्ञा जाणणारा, ती जाणून येथे असे वागावे की संकटातून पार पडता येईल.
1.157.21
अलोहं निशितं शस्त्रं शरीपरिकर्तनम् ।
यो वेत्ति न तु तं घ्नन्ति प्रतिघातविदं द्विषः ॥ १.१५७.२१ ॥
लोखंड नसलेले, धारदार, शरीर कापणारे शस्त्र जो जाणतो, त्या प्रतिघात जाणणाऱ्याला शत्रू मारत नाहीत.
1.157.22
कक्षघ्नः शिशिरघ्नश्च महाकक्षे बिलौकसः ।
न दहेदिति चात्मानं यो रक्षति स जीवति ॥ १.१५७.२२ ॥
गवत जाळणारा, थंडी घालवणारा आणि मोठ्या अरण्यात बिळात राहणारे — 'मी जळू नये' असे म्हणून जो स्वतःचे रक्षण करतो तोच जगतो.
1.157.23
नाचक्षुर्वेत्ति पन्थानं नाचक्षुर्विन्दते दिशः ।
नाधृतिर्भूतिमाप्नोति बुध्यस्वैवं प्रबोधितः ॥ १.१५७.२३ ॥
डोळस नसलेला मार्ग जाणत नाही, डोळस नसलेला दिशा शोधत नाही; धीर नसलेला समृद्धी मिळवत नाही. अशा रीतीने बोध झालेला तू समजून घे.
1.157.24
अनाप्तैर्दत्तमादत्ते नरः शस्त्रमलोहजम् ।
श्वाविच्छरणमासाद्य प्रमुच्येत हुताशनात् ॥ १.१५७.२४ ॥
अविश्वसनीय लोकांनी दिलेले अलोखंडी शस्त्र माणूस स्वीकारतो; श्वविद् (कुत्र्याचा मार्ग जाणणारा) याचा आश्रय घेऊन तो अग्नीपासून मुक्त होवो.
1.157.25
चरन्मार्गान्विजानाति नक्षत्रैर्विन्दते दिशः ।
आत्मना चात्मनः पञ्च पीडयन्नानुपीड्यते ॥ १.१५७.२५ ॥
मार्गांवर चालणारा मार्ग ओळखतो; नक्षत्रांनी दिशा शोधतो; स्वतःच्या पाच (इंद्रियांनी) स्वतःला पीडा देणारा इतरांकडून पीडिला जात नाही.
1.157.26
एवमुक्तः प्रत्युवाच धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
विदुरं विदुषां श्रेष्ठं ज्ञातमित्येव पाण्डवः ॥ १.१५७.२६ ॥
असे सांगितले असता धर्मराज युधिष्ठिराने उत्तर दिले — विद्वानांत श्रेष्ठ अशा विदुराला, 'समजले' असे त्या पांडवाने म्हटले.
1.157.27
अनुशिक्ष्यानुगम्यैतान्कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् ।
पाण्डवानभ्यनुज्ञाय विदुरः प्रययौ गृहान् ॥ १.१५७.२७ ॥
यांना उपदेश देऊन, यांच्या मागे जाऊन, प्रदक्षिणा घालून, पांडवांचा निरोप घेऊन विदुर आपल्या घरी गेला.
1.157.28
निवृत्ते विदुरे चापि भीष्मे पौरजने तथा ।
अजातशत्रुमासाद्य कुन्ती वचनमब्रवीत् ॥ १.१५७.२८ ॥
विदुर परत गेल्यावर, भीष्म व नगरजनही परत गेल्यावर, कुंती अजातशत्रूजवळ जाऊन हे वचन बोलली.
1.157.29
क्षत्ता यदब्रवीद्वाक्यं जनमध्येऽब्रुवन्निव ।
त्वया च स तथेत्युक्तो जानीमो न च तद्वयम् ॥ १.१५७.२९ ॥
विदुराने लोकांत जे वाक्य सांगितले ते जणू न सांगितल्यासारखे होते; तू त्याला 'तसेच' म्हणालास; पण ते आम्हाला कळत नाही.
1.157.30
यदीदं शक्यमस्माभिर्ज्ञातुं नैव च दोषवत् ।
श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं संवादं तव तस्य च ॥ १.१५७.३० ॥
जर हे आम्हांला जाणता येण्यासारखे असेल आणि ते दोषास्पद नसेल, तर तुझा व त्याचा तो सर्व संवाद ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
1.157.31
विषादग्नेश्च बोद्धव्यमिति मां विदुरोऽब्रवीत् ।
पन्थानो वेदितव्याश्च नक्षत्रैश्च तथा दिशः।
कुड्याश्चविदिताःकार्याःस्याच्छुद्धिरितिचाब्रवीत् ॥ १.१५७.३१ ॥
विदुर मला म्हणाले: विषाग्नीपासून वाचण्याचा उपाय जाणावा; मार्ग आणि नक्षत्रांनी दिशा ओळखाव्यात; भिंती नीट जाणाव्यात, आणि शुद्धता असावी.
1.157.32
जितेन्द्रियश्च वसुधां प्राप्स्यतीति च मेऽब्रवीत् ।
विज्ञातमिति तत्सर्वं प्रत्युक्तो विदुरो मया ॥ १.१५७.३२ ॥
इंद्रियांवर जय मिळवून तू पृथ्वी प्राप्त करशील, असेही विदुर मला म्हणाले. "हे सर्व मला समजले" असे मी उत्तर दिले; विदुरांना मी असे उत्तर दिले.
1.157.33
अष्टमेऽहनि रोहिण्यां प्रयाताः फाल्गुनस्य ते ।
वारणावतमासाद्य ददृशुर्नागरं जनम् ॥ १.१५७.३३ ॥
फाल्गुन महिन्याच्या आठव्या दिवशी, रोहिणी नक्षत्रात ते निघाले. वारणावतात पोहोचून त्यांनी नगरातील लोकांना पाहिले.