महाभारत · अध्याय 1.158
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.158.1
ततः सर्वाः प्रकृतयो नगराद्वारणावतात् ।
सर्वमङ्गलसंयुक्ता यथाशास्त्रमतन्द्रिताः ॥ १.१५८.१ ॥
तेव्हा वारणावत नगरातून सर्व प्रजा, सर्व मंगल वस्तूंसह, शास्त्रानुसार आळस न करता (निघाली).
1.158.2
श्रुत्वाऽगतान्पाण्डुपुत्रान्नानायानैः सहस्रशः ।
अभिजग्मुर्नरश्रेष्ठाञ्श्रुत्वैव परया मुदा ॥ १.१५८.२ ॥
पांडुपुत्र येत आहेत हे ऐकून हजारो लोक विविध वाहनांतून त्या नरश्रेष्ठांना सामोरे जाण्यास निघाले; ऐकताच परम आनंदाने (निघाले).
1.158.3
ते समासाद्य कौन्तेयान्वारणावतका जनाः ।
कृत्वा जयाशिषः सर्वे परिवार्योपतस्थिरे ॥ १.१५८.३ ॥
वारणावतातील ते लोक कौंतेयांजवळ पोहोचले, विजयाशीर्वाद देऊन, सर्वजण त्यांना वेढून उभे राहिले.
1.158.4
तैर्वृतः पुरुषव्याघ्रो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
विबभौ देवसङ्काशो वज्रपाणिरिवामरैः ॥ १.१५८.४ ॥
त्यांनी वेढलेला पुरुषव्याघ्र धर्मराज युधिष्ठिर, देवांनी वेढलेल्या वज्रपाणी इंद्राप्रमाणे शोभला.
1.158.5
सत्कृताश्चैव पौरैस्ते पौरान्सत्कृत्य चानघ ।
अलङ्कृतं जनाकीर्णं विविशुर्वारणावतम् ॥ १.१५८.५ ॥
नागरिकांनी सत्कारलेले, आणि त्यांचाही सत्कार करून, हे निष्पाप, ते सजवलेल्या, लोकांनी भरलेल्या वारणावतात प्रवेशले.
1.158.6
ते प्रविश्य पुरीं वीरास्तूर्णं जग्मुरथो गृहान् ।
ब्राह्मणानां महीपाल रतानां स्वेषु कर्मसु ॥ १.१५८.६ ॥
ते वीर नगरात प्रवेशून लवकरच घरांकडे गेले — हे महीपाला, आपापल्या कर्मात रत असलेल्या ब्राह्मणांच्या घरांकडे.
1.158.7
नगराधिकृतानां च गृहाणि रथिनां वराः ।
उपतस्थुर्नरश्रेष्ठा वैश्यशूद्रगृहाण्यपि ॥ १.१५८.७ ॥
नगराधिकाऱ्यांची आणि रथींमधील श्रेष्ठांची घरे, नरश्रेष्ठांची घरे, तसेच वैश्य आणि शूद्रांचीही घरे त्यांच्यासमोर उपस्थित झाली.
1.158.8
अर्चिताश्च नरैः पौरैः पाण्डवा भरतर्षभ ।
जग्मुरावसथं पश्चात्पुरोचनपुरःसराः ॥ १.१५८.८ ॥
हे भरतर्षभा! नगरवासीयांनी सन्मानित केलेले पांडव पुरोचनाला पुढे ठेवून नंतर निवासस्थानाकडे गेले.
1.158.9
तेभ्यो भक्ष्याणि पानानि शयनानि शुभानि च ।
आसनानि च मुख्यानि प्रददौ स पुरोचनः ॥ १.१५८.९ ॥
पुरोचनाने त्यांना भोजन, पेये, उत्तम शय्या आणि श्रेष्ठ आसने दिली.
1.158.10
तत्र ते सत्कृतास्तेन सुमहार्हपरिच्छदाः ।
उपास्यमानाः पुरुषैरूषुः पुरनिवासिभिः ॥ १.१५८.१० ॥
तेथे त्याच्याकडून सत्कारलेले ते, मौल्यवान सामानासह, नगरवासीयांकडून सेवा घेत राहू लागले.
1.158.11
दशरात्रोषितानां तु तत्र तेषां पुरोचनः ।
निवेदयामास गृहं शिवाख्यमशिवं तदा ॥ १.१५८.११ ॥
तेथे दहा रात्री राहिल्यानंतर पुरोचनाने त्यांना 'शिव' नावाचे, पण खरे तर अशुभ असे ते घर दाखवले.
1.158.12
तत्र ते पुरुषव्याघ्रा विविशुः सपरिच्छदाः ।
पुरोचनस्य वचनात्कैलासमिव गुह्यकाः ॥ १.१५८.१२ ॥
पुरोचनाच्या सांगण्यावरून ते पुरुषव्याघ्र आपल्या सामानासह तेथे प्रविष्ट झाले, जसे कैलासावर गुह्यक प्रवेश करतात.
1.158.13
तच्चागारमभिप्रेक्ष्य सर्वधर्मभृतां वरः ।
उवाचाग्नेयमित्येवं भीमसेनं युधिष्ठिरः ॥ १.१५८.१३ ॥
ते घर नीट पाहून सर्वधर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ युधिष्ठिर भीमसेनाला म्हणाला: हे अग्नीने जळणारे आहे.
1.158.14
जिघ्राणोऽस्य वसागन्धं सर्पिर्जतुविमिश्रितम् ।
कृतं हि व्यक्तमाग्नेयमिदं वेश्म परन्तप ॥ १.१५८.१४ ॥
याचा चरबी, तूप व लाखेमिश्रित गंध हुंगून — हे शत्रुतापना, हे घर स्पष्टपणे अग्नीसाठी बनवलेले आहे.
1.158.15
शणसर्जरसं व्यक्तमानीय गृहकर्मणि ।
मुञ्जबल्वजवंशादिद्रव्यं सर्वं घृतोक्षितम् ॥ १.१५८.१५ ॥
घराच्या बांधकामात स्पष्टपणे शण आणि सर्जरस आणला गेला आहे; मुंज, बल्वज, बांबू इत्यादी सर्व साहित्य तुपाने शिंपडलेले आहे.
1.158.16
तृणबल्वजकार्पासवंशदारुकटान्यपि ।
आग्नेयान्यत्र क्षिप्तानि परितो वेश्मनस्तथा ॥ १.१५८.१६ ॥
गवत, बल्वज, कापूस, बांबू, लाकूड, चटया — ही अग्नीने जळणारी साधने घराभोवती टाकलेली आहेत.
1.158.17
शिल्पिभिः सुकृतं ह्याप्तैर्विनीतैर्वेश्मकर्मणि ।
विश्वस्तं मामयं पापो दग्धुकामः पुरोचनः ॥ १.१५८.१७ ॥
विश्वासू व विनम्र कारागिरांनी घराचे काम नीट केले आहे; माझ्यावर विश्वास ठेवणाऱ्या मला हा पापी पुरोचन जाळू इच्छितो.
1.158.18
तथा हि वर्तते मन्दः सुयोधनवशे स्थितः ।
इमां तु तां महाबुद्धिर्विदुरो दृष्टवांस्तथा ॥ १.१५८.१८ ॥
तो मूर्ख सुयोधनाच्या ताब्यात असल्यामुळे असेच आहे; पण महाबुद्धी विदुरानेही हे असेच पाहिले होते.
1.158.19
आपदं तेन मां पार्थ स संबोधितवान्पुरा ।
ते वयं बोधितास्तेन नित्यमस्मद्धितैषिणा ॥ १.१५८.१९ ॥
हे पार्था, त्यांनी पूर्वीच मला संकटाविषयी सावध केले होते. आमचे हित इच्छिणाऱ्या त्यांनी आम्हाला सतत सावध केले होते.
1.158.20
पित्रा कनीयसा स्नेहाद्बुद्धिमन्तो शिवं गृहम् ।
अनार्यैः सुकृतं गूढैर्दुर्योधनवशानुगैः ॥ १.१५८.२० ॥
बुद्धिमान पित्याने धाकट्या पुत्राच्या स्नेहाने शुभ घर बांधले; पण दुर्योधनाच्या अधीन असलेल्या अनार्य व गुप्त लोकांनी ते तयार केले.
1.158.21
यदीदं गृहामाग्नेयं विहितं मन्यते भवान् ।
तत्रैव साधु गच्छामो यत्र पूर्वोषिता वयम् ॥ १.१५८.२१ ॥
हे घर आग लावण्यासाठी तयार केले आहे असे आपल्याला वाटत असेल, तर आपण जिथे पूर्वी राहत होतो तिथेच जाऊया.
1.158.22
दर्शयित्वा पृथग्गन्तुं न कार्यं प्रतिभाति मे ।
अशुभं वा शुभं वा स्यात्तैर्वसाम सहैव तु ॥ १.१५८.२२ ॥
वेगळे दाखवून जाणे मला योग्य वाटत नाही. ते अशुभ असो वा शुभ, आपण त्यांच्यासोबतच एकत्र राहू.
1.158.23
अद्यप्रभृति चास्मासु गतेषु भयविह्वलः ।
रूढमूलो भवेद्राज्ये धार्तराष्ट्रो जनेश्वरः ॥ १.१५८.२३ ॥
आजपासून, आम्ही गेल्यावर, भयाने व्याकूळ झालेला धृतराष्ट्राचा पुत्र राज्यात मुळे धरून लोकांचा राजा होईल.
1.158.24
तदीयं तु भवेद्राज्यं तदीयाश्च जना इमे ।
तस्मात्सहैव वत्स्यामो गलन्यस्तपदा वयम् ॥ १.१५८.२४ ॥
तेव्हा हे राज्य त्याचेच होईल आणि ही जनताही त्याचीच होईल. म्हणून गळ्यात फास घातल्याप्रमाणे आपण त्यांच्यासोबतच राहू.
1.158.25
अस्माकं कालमासाद्य राज्यमाच्छिद्य शत्रुतः ।
अर्थं पैतृकमस्माकं सुखं भोक्ष्याम शाश्वतम् ॥ १.१५८.२५ ॥
आमचा काळ आल्यावर, शत्रूकडून राज्य हिसकावून घेऊन आपले पैतृक धन मिळवू आणि शाश्वत सुख भोगू.
1.158.26
धृतराष्ट्रवचोऽस्माभिः किमर्थमनुपाल्यते ।
तेभ्यो भित्त्वाऽन्यथागन्तुं दौर्बल्यं ते कुतो नृप ॥ १.१५८.२६ ॥
आम्ही धृतराष्ट्राच्या वचनांचे पालन कशासाठी करतो? हे राजा, त्यांच्यापासून वेगळे होऊन दुसऱ्या मार्गाने जाण्याची दुर्बलता तुला कुठून आली?
1.158.27
आपत्सु रक्षिताऽस्माकं विदुरोऽस्ति महामतिः ।
मध्यस्थ एव गाङ्गेयो राज्यभोगपराङ्मुखः ॥ १.१५८.२७ ॥
संकटकाळी आमचे रक्षक महामती विदुर आहेत. गाङ्गेय (भीष्म) तर मध्यस्थच आहेत, राज्यभोगापासून परांगमुख.
1.158.28
बाह्लीकप्रमुखा वृद्धा मध्यस्था एव सर्वदा ।
अस्मदीयो भवेद्द्रोणः फल्गुनप्रेमसंयुतः ॥ १.१५८.२८ ॥
बाह्लीक इत्यादी वृद्ध नेहमी मध्यस्थच राहतील. आणि द्रोण आमच्या बाजूचे असतील, कारण ते फाल्गुन (अर्जुन) यांच्या प्रेमाने बांधलेले आहेत.
1.158.29
तस्मात्सहैव वस्तव्यं न गन्तव्यं कथं नृप ।
अथवास्मासु ते कुर्युः किमशक्ताः पराक्रमैः ॥ १.१५८.२९ ॥
म्हणून आपण त्यांच्याबरोबरच राहिले पाहिजे; हे राजा, कसे वेगळे जावे? किंवा पराक्रमात असमर्थ असलेले ते आमचे काय करू शकतील?
1.158.30
क्षुद्राः कपटिनो धूर्ता जाग्रत्सु मनुजेश्वर ।
किं न कुर्युः पुरा मह्यं किं न दत्तं महाविषम् ॥ १.१५८.३० ॥
हे मनुजेश्वरा, क्षुद्र, कपटी, धूर्त लोक आपण जागे असतानाही काय करणार नाहीत? पूर्वी त्यांनी माझ्याशी काय केले नाही? महाविषही दिले नव्हते का!
1.158.31
आशीविषैर्महाघोरैः सर्पैस्तैः किं न दंशितः ।
प्रमाणकोट्यां संगृह्य निद्रापरवशे मयि ॥ १.१५८.३१ ॥
असंख्य लोकांमध्ये मला एकत्र आणून झोपेच्या स्वाधीन असताना, त्या भयंकर विषारी सापांनी मला दंश केला नाही काय?
1.158.32
सर्पैर्दृष्टिविषैर्गोरैर्गङ्गायां शूलसन्ततौ ।
किं तैर्न पातितो भूप तदा किं मृतवानहम् ॥ १.१५८.३२ ॥
हे राजा! गंगेत शूलांच्या रांगेवर त्या भयंकर दृष्टिविष सर्पांनी मला पाडले नाही काय? तेव्हा मी मरण पावलो नसतो काय?
1.158.33
आपत्सु तासु घोरासु दुष्प्रयुक्तासु पापिभिः ।
अस्मानरक्षद्यो देवो जगद्यस्य वशे स्थितम् ॥ १.१५८.३३ ॥
पापी लोकांनी रचलेल्या त्या भयंकर संकटांत ज्या देवाने आमचे रक्षण केले, ज्याच्या अधीन जग स्थित आहे—
1.158.34
चराचरात्मकं सोऽद्य यातः कुत्र नृपोत्तम ।
यावत्सोढव्यमस्माभिस्तावत्सोढास्मि यत्नतः ॥ १.१५८.३४ ॥
हे नृपश्रेष्ठा! चराचरस्वरूप तो देव आज कोठे गेला? आम्हाला जोवर सहन करायचे आहे, तोवर मी यत्नाने सहन केले आहे.
1.158.35
यदा न शक्ष्यतेऽस्माभिस्तदा पश्याम नो हितम् ।
किं द्रष्टव्यमिहास्माभिर्विगृह्य तरसा बलात् ॥ १.१५८.३५ ॥
आम्हाला सहन होणार नाही तेव्हा आमचे हित पाहू. बलाने, वेगाने विरोध करून येथे आम्ही काय पाहायचे?
1.158.36
सान्त्ववादेन दानेन भेदेनापि यतामहे ।
अर्धराज्यस्य संप्राप्त्यै ततो दण्डः प्रशस्यते ॥ १.१५८.३६ ॥
सांत्वनेच्या शब्दांनी, दानाने आणि भेदानेही आम्ही प्रयत्न करतो. अर्ध राज्य मिळवण्यासाठी, मग दंडच प्रशंसिला जातो.
1.158.37
तस्मात्सहैव वस्तव्यं तन्मनोर्पितशल्यवत् ।
दर्शयित्वा पृथक् क्वापि न गन्तव्यं सुभीतवत् ॥ १.१५८.३७ ॥
म्हणून आपण एकत्रच राहिले पाहिजे, मनात रुतलेल्या काट्याप्रमाणे. अति भ्यालेल्यांप्रमाणे वेगळे दाखवून कुठेही जाऊ नये.
1.158.38
इह यत्तैर्निराकारैर्वस्तव्यमिति रोचये ।
अप्रमत्तैर्विचिन्वद्भिर्गतिमिष्टां ध्रुवामितः ॥ १.१५८.३८ ॥
येथे ओळखू न येणाऱ्या रूपात राहावे असे मला पटते. सावधपणे इथून इष्ट आणि निश्चित मार्ग शोधला पाहिजे.
1.158.39
यदि विन्देत चाकारमस्माकं स पुरोचनः ।
क्षिप्रकारी ततो भूत्वा प्रसह्यापि दहेत्ततः ॥ १.१५८.३९ ॥
जर तो पुरोचन आमचे रूप ओळखेल, तर तो तत्पर होऊन बळजबरीने आम्हाला जाळून टाकील.
1.158.40
नायं बिभेत्युपक्रोशादधर्माद्वा पुरोचनः ।
तथा हि वर्तते मन्दः सुयोधनवशे स्थितः ॥ १.१५८.४० ॥
हा पुरोचन लोकनिंदेला किंवा अधर्माला घाबरत नाही. तो मूर्ख सुयोधनाच्या वशात राहून तसाच वागतो.
1.158.41
अपि चायं प्रदग्धेषु भीष्मोऽस्मासु पितामहः ।
कोपं कुर्यात्किमर्थं वा कौरवान्कोपयीत सः ॥ १.१५८.४१ ॥
शिवाय, आम्ही जळून गेलो तर आमचे पितामह भीष्म का कोप करतील? किंवा कौरवांना का चिथावतील?
1.158.42
अथवापीह दग्धेषु भीष्मोऽस्माकं पितामहः ।
धर्म इत्येव कुप्येरन्ये चान्ये कुरुपुङ्गवाः ॥ १.१५८.४२ ॥
किंवा येथे आम्ही जळून गेलो तर आमचे पितामह भीष्म 'हा धर्म आहे' असे मानूनच कोप करतील; इतर कुरुश्रेष्ठही तसेच कोप करतील.
1.158.43
उपपन्नं तु दग्धेषु कुलवंशानुकीर्तिताः ।
कुप्येरन्यदि धर्मज्ञास्तथान्ये कुरुपुङ्गवाः ॥ १.१५८.४३ ॥
जळलेल्यांविषयी कुळ आणि वंशाचे कीर्तन करणे योग्य आहे. धर्मज्ञ आणि इतर कुरुश्रेष्ठ कोपले तरीही.
1.158.44
वयं तु यदि दाहस्य बिभ्यतः प्रद्रवेमहि ।
स्पशैर्नो घातयेत्सर्वान्राज्यलुब्धः सुयोधनः ॥ १.१५८.४४ ॥
आम्ही अग्नीच्या भीतीने पळालो तर राज्यलोभी सुयोधन हेरांकरवी आम्हा सर्वांना मारवील.
1.158.45
अपदस्थान्पदे तिष्ठन्नपक्षान्पक्षसंस्थितः ।
हीनकोशान्महाकोशः प्रयोगैर्घातयेद्ध्रुवम् ॥ १.१५८.४५ ॥
स्थानावर असलेला स्थानहीनांना, पक्षात असलेला पक्षहीनांना, मोठा खजिना असलेला क्षीण खजिन्यांना निश्चितपणे युक्त्यांनी मारवील.
1.158.46
तदस्माभिरिमं पापं तं च पापं सुयोधनम् ।
वञ्चयद्भिर्निवस्तव्यं छन्नं वीर क्वचित्क्वचित् ॥ १.१५८.४६ ॥
म्हणून या पाप्यास आणि त्या पापी सुयोधनास फसवत, हे वीरा, आम्हाला जागोजागी लपून राहावे लागेल.
1.158.47
ते वयं मृगयाशीलाश्चराम वसुधामिमाम् ।
तथा नो विदिता मार्गा भविष्यन्ति पलायतां ॥ १.१५८.४७ ॥
आम्ही शिकाऱ्यांप्रमाणे या पृथ्वीवर फिरू; अशा रीतीने पळणाऱ्यांसाठी आम्हाला मार्ग माहीत होतील.
1.158.48
भौमं च बिलमद्यैव करवाम सुसंवृतम् ।
गूढोद्गतान्न नस्तत्र हुताशः संप्रधक्ष्यति ॥ १.१५८.४८ ॥
आजच आपण सुरक्षित भूमिगत बीळ तयार करू; त्याच्या गुप्त निर्गमातून अग्नी आपल्याला जाळणार नाही.
1.158.49
द्रवतोऽत्र यथा चास्मान्न बुध्येत पुरोचनः ।
पौरो वापि जनः कश्चित्तथा कार्यमतन्द्रितैः ॥ १.१५८.४९ ॥
येथून पळताना पुरोचनाने आपल्याला पाहू नये, नगरातील कोणीही पाहू नये, म्हणून सावधपणे ते कार्य करावे.