महाभारत · अध्याय 1.163
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.163.1
तेन विक्रममाणेन ऊरुवेगसमीरितम् ।
वनं सवृक्षविटपं व्याघूर्णितमिवाभवत् ॥ १.१६३.१ ॥
तो पराक्रमाने पुढे जात असता, मांड्यांच्या वेगाने हलवलेले वन, वृक्ष आणि फांद्यांसह, जणू गरगरा फिरू लागले.
1.163.2
जङ्गावातो ववौ चास्य शुचिशुक्रागमे यथा ।
आवर्जितालतावृक्षं मार्गं चक्रे महाबलः ॥ १.१६३.२ ॥
त्याच्या पायांतून वाहणारा वारा, शुद्ध शुक्ल ऋतूच्या आगमनात वाहतो तसा वाहिला; महाबलाने लता व वृक्ष वाकवून मार्ग केला.
1.163.3
स मृद्गन्पुष्पितांश्चैव फलितांश्च वनस्पतीन् ।
अवरुज्य ययौ गुल्मान्पथस्तस्य समीपजान् ॥ १.१६३.३ ॥
तो फुललेले व फळलेले वृक्ष चिरडत व मोडत पुढे गेला, आणि वाटेजवळ उगवलेली झुडपेही मोडत गेला.
1.163.4
स रोषित इव क्रुद्धो वने भञ्जन्महाद्रुमान् ।
त्रिप्रस्रुतमदः शुष्मी षष्टिवर्षो मतङ्गराट् ॥ १.१६३.४ ॥
तो जणू रोषाने क्रुद्ध होऊन वनात मोठे वृक्ष मोडत होता—तीन ठिकाणांहून मद वाहवणारा, बलवान, साठ वर्षांचा गजराज.
1.163.5
गच्छतस्तस्य वेगेन तार्क्ष्यमारुतरंहसः ।
भीमस्य पाण्डुपुत्राणां मूर्च्छेव समजायत ॥ १.१६३.५ ॥
गरुड व वायूसारख्या वेगाने जाणाऱ्या भीमाच्या वेगाने पाण्डुपुत्रांना जणू मूर्च्छा आली.
1.163.6
असकृच्चापि सतीर्य दूरपारं भुजप्लवैः ।
पथि प्रच्छन्नमासेदुर्धार्तराष्ट्रभयात्तदा ॥ १.१६३.६ ॥
वारंवार बाहूंच्या तराफ्यांनी दूरचा काठ ओलांडून, धृतराष्ट्रपुत्रांच्या भयाने तेव्हा ते वाटेत लपून पोहोचले.
1.163.7
कृच्छ्रेण मातरं चैव सुकुमारीं यशस्विनीम् ।
अवहत्स तु पृष्ठेन रोधःसु विषमेषु च ॥ १.१६३.७ ॥
कष्टाने त्याने मातेला आणि सुकुमार, यशस्विनी अशा तिला पाठीवर वाहून नेले; खडबडीत आणि विषम ठिकाणीही.
1.163.8
अगमच्च वनोद्देशमल्पमूलफलोदकम् ।
क्रूरपक्षिमृगं घोरं सायाह्ने भरतर्षभ ॥ १.१६३.८ ॥
आणि सायंकाळी तो कंद, फळे, पाणी थोडे असलेल्या, क्रूर पक्षी व मृगांनी भरलेल्या, भयंकर अशा वनप्रदेशात पोहोचला, हे भरतश्रेष्ठा.
1.163.9
घोरा समभवत्सन्ध्या दारुणा मृगपक्षिणः ।
अप्रकाशा दिशः सर्वा वातैरासन्ननार्तवैः ॥ १.१६३.९ ॥
संध्या भयंकर झाली, मृग व पक्ष्यांसाठी दारुण; असमयीच्या वाऱ्यांनी सर्व दिशा प्रकाशहीन झाल्या.
1.163.10
शीर्णपर्णफलै राजन्बहुगुल्मक्षुपद्रुमैः ।
भग्नावभुग्नभूयिष्ठैर्नानाद्रुमसमाकुलैः ॥ १.१६३.१० ॥
हे राजा, गळलेली पाने व फळांनी भरलेले, अनेक झुडपे, वेली व वृक्षांनी व्यापलेले, बहुतेक तुटलेल्या व वाकलेल्या विविध वृक्षांनी गच्च भरलेले.
1.163.11
ते श्रमेण च कौरव्यास्तृष्णया च प्रपीडिताः ।
नाशक्नुवंस्तदा गन्तुं निद्रया च प्रवृद्धया ॥ १.१६३.११ ॥
ते कौरववंशीय श्रमाने व तहानेने पीडित झाले, तेव्हा त्यांना चालता येईना; अतिशय वाढलेल्या निद्रेनेही.
1.163.12
न्यविशन्ति हि ते सर्वे निरास्वादे महावने ।
रात्र्यामेव गतास्तूर्णं चतुर्विंशतियोजनम्।
ततस्तृषा परिक्लन्ता कुन्ती वचनमब्रवीत् ॥ १.१६३.१२ ॥
ते सर्व रसहीन त्या महावनात विसावले; रात्रीतच त्यांनी वेगाने चोवीस योजने पार केली होती. तेव्हा तहानेने थकलेली कुंती हे वचन बोलली.
1.163.13
माता सती पाण्डवानां पञ्चानां मध्यतः स्थिता ।
तृष्णया हि परीताऽहमनाथेव महावने ॥ १.१६३.१३ ॥
पाच पांडवांच्या मध्ये उभी असलेली सती माता मी; तृष्णेने व्याकुळ होऊन या महावनात मी जणू अनाथ आहे.
1.163.14
इतः परं तु शक्ताहं गन्तुं च न पदात्पदम् ।
शयिष्ये वृक्षमूलेऽत्र धार्तराष्ट्रा हरन्तु माम् ॥ १.१६३.१४ ॥
यापुढे एक पाऊलही चालण्याची ताकद माझ्यात नाही; येथेच झाडाच्या मुळाशी झोपेन, धृतराष्ट्राचे पुत्र मला नेवोत.
1.163.15
शृणु भीम वचो मह्यं तव बाहुबलात्पुरः ।
स्थातुं न शक्ताः कौरव्याः किं बिभेषि पृथासुत ॥ १.१६३.१५ ॥
भीमा, माझे बोल ऐक — तुझ्या बाहुबलापुढे कौरव उभे राहू शकणार नाहीत; पृथेच्या पुत्रा, तू का घाबरतोस?
1.163.16
अन्यो रथो न मेऽस्तीह भीमसेनादृते भुवि ।
धार्तराष्ट्राद्वृथा भीरुर्न मां स्वप्तुमिहेच्छसि ॥ १.१६३.१६ ॥
येथे पृथ्वीवर भीमसेनाशिवाय माझा दुसरा रथ नाही; हे भ्याड, धृतराष्ट्राच्या पुत्रांना व्यर्थ भिऊन तू मला येथे झोपू देऊ इच्छितोस.
1.163.17
भीमपृष्ठस्थिता चेत्थं दूयमानेन चेतसा ।
निश्यध्वनि रुदन्ती सा निद्रावश्मुपागता ॥ १.१६३.१७ ॥
भीमाच्या पाठीवर टेकलेली ती, अशा व्यथित मनाने, रात्री वाटेत रडत, निद्रेच्या स्वाधीन झाली.
1.163.18
तच्छ्रुत्वा भीमसेनस्य मातृस्नेहात्प्रजल्पितम् ।
कारुण्येन मनस्तप्तं गमनायोपचक्रमे ॥ १.१६३.१८ ॥
भीमसेनाचे आईवरील प्रेमाने बोललेले ते बोल ऐकून, करुणेने त्याचे मन व्यथित झाले आणि तो निघण्यास सिद्ध झाला.
1.163.19
ततो भीमो वनं घोरं प्रविश्य विजनं महत् ।
न्यग्रोधं विपुलच्छायं रमणीयं ददर्श ह ॥ १.१६३.१९ ॥
नंतर भीम त्या भयानक आणि विशाल निर्जन अरण्यात शिरला आणि विस्तीर्ण सावलीचा सुंदर वटवृक्ष पाहिला.
1.163.20
तत्र निक्षिप्य तान्सर्वानुवाच भरतर्षभः ।
पानीयं मृगयामीह तावद्विश्रम्यतामिह ॥ १.१६३.२० ॥
तिथे सर्वांना खाली उतरवून भरतश्रेष्ठ म्हणाला, "मी येथे पाणी शोधतो; तोपर्यंत तुम्ही येथे विश्रांती घ्या."
1.163.21
एते रुवन्ति मधुरं सारसा जलचारिणः ।
ध्रुवमत्र जलस्थानं महच्चेति मतिर्मम ॥ १.१६३.२१ ॥
पाण्यात संचार करणारे हे सारस गोड आवाजात ओरडत आहेत; निश्चितच येथे मोठे जलस्थान आहे असे मला वाटते.
1.163.22
अनुज्ञातः स गच्छेति भ्रात्रा ज्येष्ठेन भारत ।
जगाम तत्र यत्र स्म सारसा जलचारिणः ॥ १.१६३.२२ ॥
"जा" असे ज्येष्ठ बंधूकडून अनुमती मिळवून, हे भारता, तो जिथे ते जलचर सारस होते तिथे गेला.
1.163.23
अपश्यत्पद्मिनीखण्डमण्डितं स सरोवरम् ।
स तत्र पीत्वा पानीयं स्नात्वा च भरतर्षभ ॥ १.१६३.२३ ॥
त्याने कमळांच्या समूहांनी सुशोभित त्या सरोवराला पाहिले. हे भरतश्रेष्ठा, तेथे त्याने पाणी पिऊन स्नान केले.
1.163.24
तेषामर्थे च जग्राह भ्रातॄणां भ्रातृवत्सलः ।
उत्तरीयेण पानीयमानयामास भारत ॥ १.१६३.२४ ॥
त्यांच्यासाठी, बंधूप्रेमळ त्याने उत्तरीयात पाणी घेतले आणि हे भारता, ते आणले.
1.163.25
पङ्कजानामनेकैश्च पत्रैर्बध्वा पृथक्पृथक् ।
गव्यूतिमात्रादागत्य त्वरितो मातरं प्रति।
शोकदुःखपरीतात्मा निशश्वासोरगो यथा ॥ १.१६३.२५ ॥
अनेक कमलपत्रांत स्वतंत्रपणे बांधून एक गव्यूति अंतरावरून त्वरेने मातेजवळ आला; शोक आणि दुःखाने व्यापलेल्या मनाने सर्पासारखा उसासे टाकू लागला.
1.163.26
स सुप्तां मातरं भ्रातॄन्निद्राविद्रावितौजसः ।
महारौद्रे वने घोरे वृक्षमूले सुशीतले ॥ १.१६३.२६ ॥
त्याने झोपलेल्या मातेला आणि भावांना पाहिले, ज्यांचे सामर्थ्य निद्रेने हरण केले होते; त्या अत्यंत भयानक घोर अरण्यात, थंड वृक्षाच्या मुळाशी.
1.163.27
विक्षिप्तकरपादांश्च दीर्घोच्छ्वासान्महाबलान् ।
ऊर्ध्ववक्त्रान्महाकायान्पञ्चेन्द्रानिव भूपते ॥ १.१६३.२७ ॥
हे राजा, हात-पाय पसरून, दीर्घ उसासे टाकत, वरच्या दिशेला तोंड करून, विशालकाय आणि महाबलशाली असे ते पाच इंद्रांप्रमाणे होते.
1.163.28
अज्ञातवृक्षनित्यस्थप्रेतराक्षससाध्वसान् ।
दृष्ट्वा वै भृशशोकार्तो बिललापानिलात्मजः ॥ १.१६३.२८ ॥
झाडांवर सदैव राहणाऱ्या अज्ञात प्रेत-राक्षसांच्या भयाने पीडित त्यांना पाहून, अत्यंत शोकार्त वायुपुत्र विलाप करू लागला.
1.163.29
भृशं शोकपरीत्मा विललाप वृकोदरः ॥ १.१६३.२९ ॥
अत्यंत शोकाने व्यापलेल्या मनाने वृकोदर विलाप करू लागला.
1.163.30
अतः कष्टतरं किं नु द्रष्टव्यं हि भविष्यति ।
यत्पश्यामि महीसुप्तान्भ्रातॄनद्य सुमन्दभाक् ॥ १.१६३.३० ॥
यापेक्षा अधिक कष्टकारक काय पाहावे लागेल? आज मी अत्यंत दुर्दैवी, भाऊ जमिनीवर झोपलेले पाहत आहे!
1.163.31
शयनेषु परार्ध्येषु ये पुरा वारणावते ।
नाधिजग्मुस्तदा निद्रां तेऽद्य सुप्ता महीतले ॥ १.१६३.३१ ॥
पूर्वी वारणावतात उत्तम शय्यांवरही ज्यांना तेव्हा झोप लागत नसे, ते आज भूमीवर झोपले आहेत.
1.163.32
स्वसारं वसुदेवस्य शत्रुसङ्घावमर्दिनः ।
कुन्तिराजसुतां कुन्तीं सर्वलक्षणपूजिताम् ॥ १.१६३.३२ ॥
वसुदेवाची भगिनी, शत्रुसमूहांचा मर्दन करणारी, कुन्तिराजाची कन्या कुन्ती, सर्व सद्गुणांनी पूजित.
1.163.33
स्नुषां विचित्रवीर्यस्य भार्यां पाण्डोर्महात्मनः ।
तथैव चास्मज्जननीं पुण्डरीकोदरप्रभाम् ॥ १.१६३.३३ ॥
विचित्रवीर्याची सून, महात्मा पाण्डूची पत्नी, आमची माता, कमळाच्या आतल्या भागासारखी कांती असलेली.
1.163.34
सुकुमारतरामेनां महार्हशयनोचिताम् ।
शयानां पश्यताऽद्येह पृथिव्यामतथोचिताम् ॥ १.१६३.३४ ॥
ही अत्यंत सुकुमार आहे, मौल्यवान शय्यांना योग्य आहे; आज पाहा, इथे जमिनीवर पडलेली आहे, जे तिला योग्य नाही.
1.163.35
धर्मादिन्द्राच्च वाताच्च सुपुवे या सुतानिमान् ।
सेयं भूमौ परिश्रान्ता शेषे प्रासादशायिनी ॥ १.१६३.३५ ॥
धर्म, इंद्र आणि वायूपासून या पुत्रांना जन्म देणारी, प्रासादात झोपणारी, ती आज थकून जमिनीवर पडली आहे.
1.163.36
किं नु दुःखतरं शक्यं मया द्रष्टुमतः परम् ।
योऽहमद्य नरव्याघ्रान्सुप्तान्पश्यामि भूतले ॥ १.१६३.३६ ॥
यापेक्षा अधिक दु:खद काय मला पाहता येईल, जे आज नरव्याघ्र मला भूमीवर झोपलेले दिसत आहेत.
1.163.37
त्रिषु लोकेषु यो राज्यं धर्मनित्योऽर्हते नृपः ।
सो।़यं भूमौ परिश्रान्तः शेते प्राकृतवत्कथम् ॥ १.१६३.३७ ॥
तिन्ही लोकांत जो राज्यास पात्र आणि सदैव धर्मनिष्ठ राजा आहे, तोच हा थकून जमिनीवर सामान्य माणसाप्रमाणे कसा झोपला आहे?
1.163.38
अयं नीलाम्बुदश्यामो नरेष्वप्रतिमोऽर्जुनः ।
शेते प्राकृतवद्भूमौ ततो दुःखतरं नु किम् ॥ १.१६३.३८ ॥
नीलमेघासारखा श्यामवर्ण, माणसांत अप्रतिम असा अर्जुन सामान्य माणसाप्रमाणे जमिनीवर निजला आहे — यापेक्षा अधिक दुःखद काय असू शकते?
1.163.39
अश्विनाविव देवानां याविमौ रूपसंपदा ।
तौ प्राकृतवदद्येमौ प्रसुप्तौ धरणीतले ॥ १.१६३.३९ ॥
देवांच्या अश्विनीकुमारांप्रमाणे, रूपसंपदेत अतुल्य असे हे दोघे आज सामान्य माणसांप्रमाणे धरणीवर गाढ झोपी गेले आहेत.
1.163.40
ज्ञातयो यस्य नै स्युर्विषमाः कुलपांसनाः ।
स जीवेत सुखं लोके ग्रामद्रुम इवैकजः ॥ १.१६३.४० ॥
ज्याचे नातेवाईक विरोधी आणि कुलनाशक नसतील, तोच जगात सुखाने जगतो — गावातील एकाकी वृक्षासारखा.
1.163.41
एको वृक्षो हि यो ग्रामे भवेत्पर्णफलान्वितः ।
चैत्यो भवति निर्ज्ञातिरध्वनीनैश्च पूजितः ॥ १.१६३.४१ ॥
गावात पाने व फळांनी भरलेला एकच वृक्ष पवित्र चैत्यवृक्ष होतो आणि वाटसरूंकडून पूजला जातो — नातेवाईक नसले तरीही.
1.163.42
येषां च बहवः शूरा ज्ञातयो धर्ममाश्रिताः ।
ते जीवन्ति सुखं लोके भवन्ति च निरामयाः ॥ १.१६३.४२ ॥
ज्यांचे अनेक शूर नातेवाईक धर्माचा आश्रय घेतात, ते जगात सुखाने जगतात आणि निरोगी राहतात.
1.163.43
बलवन्तः समृद्धार्था मित्रबान्धवनन्दनाः ।
जीवन्त्यन्योन्यमाश्रित्य द्रुमाः काननजा इव ॥ १.१६३.४३ ॥
बलवान, समृद्ध मनोरथ असलेले, मित्र आणि बांधवांना आनंद देणारे लोक एकमेकांचा आश्रय घेऊन जगतात, जसे वनात जन्मलेले वृक्ष.
1.163.44
वयं तु धृतराष्ट्रेण दुष्पुत्रेण दुरात्मना ।
राज्यलुब्धेन मूर्खेण दुर्मन्त्रिसहितेन वै ॥ १.१६३.४४ ॥
परंतु आम्ही दुष्ट पुत्रांचा पिता, दुरात्मा, राज्यलोभी, मूर्ख आणि दुष्ट मंत्र्यांसह असलेल्या धृतराष्ट्राकडून (संकटात टाकले गेलो).
1.163.45
दुष्टेनाधर्मशीलेन स्वार्थनिष्ठैकबुद्धिना ।
विवासिता न दग्धाश्च क्षत्तुर्बुद्धिपराक्रमात् ॥ १.१६३.४५ ॥
दुष्ट, अधर्माने वागणाऱ्या, केवळ स्वार्थातच एकनिष्ठ बुद्धी असलेल्या (धृतराष्ट्राने) आम्हाला हाकलले; परंतु क्षत्त्याच्या (विदुराच्या) बुद्धी आणि पराक्रमामुळे आम्ही जाळले गेलो नाही.
1.163.46
तस्मान्मुक्ता वयं दाहादिमं वृक्षमुपाश्रिताः ।
कां दिशं प्रतिपत्स्यामः प्राप्ताः क्लेशमनुत्तमम् ॥ १.१६३.४६ ॥
म्हणून दाहादिकांपासून मुक्त होऊन आम्ही या वृक्षाचा आश्रय घेतला. आता कोणत्या दिशेला जाऊ? आम्हाला अतुलनीय क्लेश प्राप्त झाले आहेत.
1.163.47
सकामो भव दुर्बुद्धे धार्तराष्ट्राल्पदर्शन ।
नूनं देवाः प्रसन्नास्ते नानुज्ञां मे युधिष्ठिरः ॥ १.१६३.४७ ॥
हे दुर्बुद्धी, धृतराष्ट्राच्या पुत्रा, अल्पदर्शी! तुझी इच्छा पूर्ण होवो. निश्चितच देव तुझ्यावर प्रसन्न आहेत, कारण युधिष्ठिराने मला (तुला मारण्याची) परवानगी दिली नाही.
1.163.48
प्रयच्छति वधे तुभ्यं तेन जीवसि दुर्मते ।
नन्वद्य ससुतामात्यं सकर्णानुजसौबलम् ॥ १.१६३.४८ ॥
तो (युधिष्ठिर) तुला वधासाठी सोडत आहे; म्हणूनच, हे मूर्खा, तू जिवंत आहेस. आजच, पुत्र आणि अमात्यांसह, कर्ण, त्याचे बंधू आणि शकुनीसह (तुझा नाश व्हायला हवा).
1.163.49
गत्वा क्रोधसमाविष्टः प्रेषयिष्ये यमक्षयम् ।
किं नु शक्यं मया कर्तुं यत्तेन क्रुध्यते नृपः ॥ १.१६३.४९ ॥
क्रोधाने भरून जाऊन मी त्याला यमलोकी पाठवीन. राजा ज्याच्यावर रागावले आहेत, त्याच्यासाठी मी आता काय करू शकतो?
1.163.50
धर्मात्मा पाण्डवश्रेष्ठः पापाचार युधिष्ठिरः ।
एवमुक्त्वा महाबाहुः क्रोधसन्दीप्तमानसः ॥ १.१६३.५० ॥
धर्मात्मा आणि पांडवश्रेष्ठ युधिष्ठिर असे बोलल्यावर महाबाहू भीमाचे मन क्रोधाने पेटून उठले.
1.163.51
करं करेण निष्पिष्य निःश्वसन्दीनमानसः ।
पुनर्दीनमना भूत्वा शान्तार्चिरिव पावकः ॥ १.१६३.५१ ॥
हाताने हात दाबून, दीन मनाने निःश्वास सोडून, पुन्हा दुःखी मनाचा होऊन—विझलेल्या ज्वाळेच्या अग्नीप्रमाणे.
1.163.52
भ्रातॄन्महीतले सुप्तानवैक्षत वृकोदरः ।
विश्वस्तानिव संविष्टान्पृथग्जनसमानिव ॥ १.१६३.५२ ॥
जमिनीवर झोपलेल्या बंधूंकडे वृकोदराने पाहिले; विश्वासाने निजलेले ते जणू सामान्य लोकांसारखे होते.
1.163.53
नातिदूरेण नगरं वनादस्माद्धि लक्षये ।
जागर्तव्ये स्वपन्तीमे हन्त जागर्म्यहंस्वयम् ॥ १.१६३.५३ ॥
हे नगर या वनापासून फार दूर नाही असे मला दिसते. जागे राहायला हवे होते ते हे झोपले आहेत; अरेरे! मीच जागा राहीन.
1.163.54
प्राश्यन्तीमे जलं पश्चात्प्रतिबुद्धा जितक्लमाः ।
इति भीमो व्यवस्यैव जजागार स्वयं तदा ॥ १.१६३.५४ ॥
हे पाणी पिऊन, थकवा घालवून नंतर जागे होतील—असा निश्चय करून भीम तेव्हा स्वतः जागा राहिला.