มหาภารตะ · อัธยายะ 1.163
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.163.1
तेन विक्रममाणेन ऊरुवेगसमीरितम् ।
वनं सवृक्षविटपं व्याघूर्णितमिवाभवत् ॥ १.१६३.१ ॥
ขณะที่เขาก้าวไปด้วยความกล้าหาญ ป่าทั้งผืนพร้อมต้นไม้และกิ่งก้านก็ถูกแรงจากต้นขาของเขาพัดให้โยกไหวราวกับจะหมุนวน
1.163.2
जङ्गावातो ववौ चास्य शुचिशुक्रागमे यथा ।
आवर्जितालतावृक्षं मार्गं चक्रे महाबलः ॥ १.१६३.२ ॥
ลมจากขาของเขาพัดแรง เหมือนเมื่อฤดูที่บริสุทธิ์และสว่างใสมาถึง ผู้ทรงพลังมหาศาลได้ทางเดินไว้ โดยดันเถาวัลย์และต้นไม้ให้โน้มลง
1.163.3
स मृद्गन्पुष्पितांश्चैव फलितांश्च वनस्पतीन् ।
अवरुज्य ययौ गुल्मान्पथस्तस्य समीपजान् ॥ १.१६३.३ ॥
เขาบดขยี้และหักต้นไม้ที่ออกดอกและออกผล แล้วเดินต่อไป พร้อมทั้งฝ่าพุ่มไม้ที่ขึ้นอยู่ใกล้ทางของเขา
1.163.4
स रोषित इव क्रुद्धो वने भञ्जन्महाद्रुमान् ।
त्रिप्रस्रुतमदः शुष्मी षष्टिवर्षो मतङ्गराट् ॥ १.१६३.४ ॥
ราวกับโกรธและเดือดดาล เขาหักต้นไม้ใหญ่ในป่า ช้างจ่าฝูงผู้ทรงพลังอายุหกสิบปี มีมันมดลไหลจากสามแห่ง
1.163.5
गच्छतस्तस्य वेगेन तार्क्ष्यमारुतरंहसः ।
भीमस्य पाण्डुपुत्राणां मूर्च्छेव समजायत ॥ १.१६३.५ ॥
เพราะความเร็วของภีมะที่เคลื่อนไปเร็วดั่งครุฑและลม พวกโอรสของปาณฑุก็เหมือนจะเป็นลมหมดสติไป
1.163.6
असकृच्चापि सतीर्य दूरपारं भुजप्लवैः ।
पथि प्रच्छन्नमासेदुर्धार्तराष्ट्रभयात्तदा ॥ १.१६३.६ ॥
ทั้งหลายครั้งแล้วครั้งเล่า พวกเขาข้ามฝั่งที่ไกลสุดด้วยแขนเป็นแพ แล้วจึงมาถึงทางลับในเวลานั้น เพราะความหวาดกลัวต่อโอรสของธฤตราษฎร์
1.163.7
कृच्छ्रेण मातरं चैव सुकुमारीं यशस्विनीम् ।
अवहत्स तु पृष्ठेन रोधःसु विषमेषु च ॥ १.१६३.७ ॥
ภีมะแบกมารดาของตน และแบกผู้อ่อนโยนและมีเกียรติคนนั้นไว้บนหลังด้วยความยากลำบาก ผ่านทั้งพื้นที่ขรุขระและไม่เรียบ
1.163.8
अगमच्च वनोद्देशमल्पमूलफलोदकम् ।
क्रूरपक्षिमृगं घोरं सायाह्ने भरतर्षभ ॥ १.१६३.८ ॥
และเมื่อถึงเวลาเย็น เขาก็มาถึงบริเวณป่าที่มีรากไม้ ผลไม้ และน้ำน้อย เต็มไปด้วยนกและสัตว์ร้ายที่น่ากลัว ข้าแต่วัวแห่งภรตะ
1.163.9
घोरा समभवत्सन्ध्या दारुणा मृगपक्षिणः ।
अप्रकाशा दिशः सर्वा वातैरासन्ननार्तवैः ॥ १.१६३.९ ॥
สนธยากลายเป็นเวลาที่น่าสะพรึงกลัว สำหรับสัตว์ป่าและนก ทิศทั้งปวงมืดมัว เพราะลมพัดมาผิดฤดูกาล
1.163.10
शीर्णपर्णफलै राजन्बहुगुल्मक्षुपद्रुमैः ।
भग्नावभुग्नभूयिष्ठैर्नानाद्रुमसमाकुलैः ॥ १.१६३.१० ॥
ข้าแต่พระราชา ป่าเต็มไปด้วยใบไม้และผลไม้ที่ร่วงหล่น แออัดด้วยพุ่มไม้ ไม้พุ่ม และต้นไม้มากมาย ส่วนใหญ่หักและโค้งงอ เต็มไปด้วยต้นไม้หลากชนิด
1.163.11
ते श्रमेण च कौरव्यास्तृष्णया च प्रपीडिताः ।
नाशक्नुवंस्तदा गन्तुं निद्रया च प्रवृद्धया ॥ १.१६३.११ ॥
เหล่าลูกหลานของกุรุเหล่านั้นทนทุกข์ทั้งจากความเหน็ดเหนื่อยและความกระหาย จึงไม่อาจเดินต่อไปได้ ทั้งยังถูกการหลับใหลอันลึกครอบงำอีกด้วย
1.163.12
न्यविशन्ति हि ते सर्वे निरास्वादे महावने ।
रात्र्यामेव गतास्तूर्णं चतुर्विंशतियोजनम्।
ततस्तृषा परिक्लन्ता कुन्ती वचनमब्रवीत् ॥ १.१६३.१२ ॥
พวกเขาทั้งหมดได้เข้าพักอยู่ในป่าใหญ่ที่ไร้รสชาตินั้น หลังจากเดินทางถึงยี่สิบสี่โยชน์อย่างรวดเร็วในคืนนั้นเพียงคืนเดียว จากนั้นกุนตีผู้เหน็ดเหนื่อยเพราะความกระหาย จึงกล่าวถ้อยคำเหล่านี้
1.163.13
माता सती पाण्डवानां पञ्चानां मध्यतः स्थिता ।
तृष्णया हि परीताऽहमनाथेव महावने ॥ १.१६३.१३ ॥
ข้าซึ่งเป็นมารดาผู้บริสุทธิ์ของปาณฑพทั้งห้า ยืนอยู่ท่ามกลางพวกเขา แต่ความกระหายทำให้ข้าเหมือนคนไร้ที่พึ่ง ในป่าใหญ่แห่งนี้
1.163.14
इतः परं तु शक्ताहं गन्तुं च न पदात्पदम् ।
शयिष्ये वृक्षमूलेऽत्र धार्तराष्ट्रा हरन्तु माम् ॥ १.१६३.१४ ॥
จากนี้ไป ข้าไม่อาจเดินไปได้แม้เพียงก้าวเดียว ข้าจะนอนลงที่โคนต้นไม้ตรงนี้ ให้โอรสของธฤตราษฎร์มาพาข้าไปเถิด
1.163.15
शृणु भीम वचो मह्यं तव बाहुबलात्पुरः ।
स्थातुं न शक्ताः कौरव्याः किं बिभेषि पृथासुत ॥ १.१६३.१५ ॥
ภีมะเอ๋ย จงฟังคำของแม่ ต่อหน้าพลังแขนของเจ้า เหล่ากุรุวงศ์ไม่อาจยืนหยัดได้ โอรสของปฤถา เหตุใดเจ้าจึงกลัว
1.163.16
अन्यो रथो न मेऽस्तीह भीमसेनादृते भुवि ।
धार्तराष्ट्राद्वृथा भीरुर्न मां स्वप्तुमिहेच्छसि ॥ १.१६३.१६ ॥
ในโลกนี้ แม่ไม่มีรถศึกคันอื่นนอกจากภีมเสนา เจ้าขลาดเอ๋ย เจ้าต้องการให้แม่นอนอยู่ตรงนี้ เพราะกลัวโอรสของธฤตราษฎร์ไปโดยไร้ประโยชน์หรือ
1.163.17
भीमपृष्ठस्थिता चेत्थं दूयमानेन चेतसा ।
निश्यध्वनि रुदन्ती सा निद्रावश्मुपागता ॥ १.१६३.१७ ॥
กุนตีนอนอยู่บนหลังของภีมะ ใจเศร้าโศกเช่นนั้น ร้องไห้ไปตามทางในยามค่ำคืน แล้วก็หลับใหลไปในที่สุด
1.163.18
तच्छ्रुत्वा भीमसेनस्य मातृस्नेहात्प्रजल्पितम् ।
कारुण्येन मनस्तप्तं गमनायोपचक्रमे ॥ १.१६३.१८ ॥
ภีมเสนาได้ยินถ้อยคำที่เอ่ยออกมาเพราะความรักต่อมารดา ใจของเขาเจ็บปวดด้วยความสงสาร จึงเริ่มเตรียมตัวออกเดินทาง
1.163.19
ततो भीमो वनं घोरं प्रविश्य विजनं महत् ।
न्यग्रोधं विपुलच्छायं रमणीयं ददर्श ह ॥ १.१६३.१९ ॥
จากนั้นภีมะเข้าไปในป่าอันน่าสะพรึงกลัวและกว้างใหญ่ที่เปลี่ยว แล้วเขาก็เห็นต้นไทรงามที่มีร่มเงากว้างขวาง
1.163.20
तत्र निक्षिप्य तान्सर्वानुवाच भरतर्षभः ।
पानीयं मृगयामीह तावद्विश्रम्यतामिह ॥ १.१६३.२० ॥
วัวแห่งภรตะวางพวกทั้งหมดลงที่นั่น แล้วกล่าวว่า "ข้าจะไปหาน้ำที่นี่ ระหว่างนี้ขอให้ทุกท่านพักผ่อนอยู่ที่นี่เถิด"
1.163.21
एते रुवन्ति मधुरं सारसा जलचारिणः ।
ध्रुवमत्र जलस्थानं महच्चेति मतिर्मम ॥ १.१६३.२१ ॥
นกกระเรียนน้ำเหล่านี้กำลังร้องอย่างไพเราะ แน่นอนว่าที่นี่ต้องมีแหล่งน้ำกว้างใหญ่ ข้าพเจ้าคิดเช่นนั้น
1.163.22
अनुज्ञातः स गच्छेति भ्रात्रा ज्येष्ठेन भारत ।
जगाम तत्र यत्र स्म सारसा जलचारिणः ॥ १.१६३.२२ ॥
เมื่อได้รับอนุญาตจากพี่ชายคนโตด้วยคำว่า "ไปเถิด" โอ ภารตะ ท่านก็ไปยังที่ที่นกกระเรียนน้ำเหล่านั้นอยู่
1.163.23
अपश्यत्पद्मिनीखण्डमण्डितं स सरोवरम् ।
स तत्र पीत्वा पानीयं स्नात्वा च भरतर्षभ ॥ १.१६३.२३ ॥
ท่านเห็นทะเลสาบแห่งนั้นประดับด้วยกลุ่มสระบัว โอ ผู้เป็นวัวประเสริฐแห่งภารตะ ท่านดื่มน้ำและอาบน้ำที่นั่น
1.163.24
तेषामर्थे च जग्राह भ्रातॄणां भ्रातृवत्सलः ।
उत्तरीयेण पानीयमानयामास भारत ॥ १.१६३.२४ ॥
และเพื่อพี่น้องของท่าน ผู้รักใคร่พี่น้องดุจพี่น้องด้วยกัน ท่านตักน้ำด้วยผ้าห่มของตนและนำมาให้พวกเขา โอ ภารตะ
1.163.25
पङ्कजानामनेकैश्च पत्रैर्बध्वा पृथक्पृथक् ।
गव्यूतिमात्रादागत्य त्वरितो मातरं प्रति।
शोकदुःखपरीतात्मा निशश्वासोरगो यथा ॥ १.१६३.२५ ॥
ท่านมัดน้ำนั้นแยกไว้ทีละส่วนด้วยใบบัวจำนวนมาก แล้วรีบมาจากระยะทางหนึ่งคาวยูตี มุ่งตรงไปหามารดา จิตใจของท่านถูกความโศกและทุกข์ครอบงำ ท่านถอนใจยาวเหมือนงู
1.163.26
स सुप्तां मातरं भ्रातॄन्निद्राविद्रावितौजसः ।
महारौद्रे वने घोरे वृक्षमूले सुशीतले ॥ १.१६३.२६ ॥
ท่านเห็นมารดาและพี่น้องของท่านกำลังหลับ พลังของพวกเขาถูกการนอนหลับทำให้มลายไป ในป่าอันน่ากลัวยิ่งและน่าสยดสยอง ณ โคนต้นไม้ที่เย็นยิ่ง
1.163.27
विक्षिप्तकरपादांश्च दीर्घोच्छ्वासान्महाबलान् ।
ऊर्ध्ववक्त्रान्महाकायान्पञ्चेन्द्रानिव भूपते ॥ १.१६३.२७ ॥
โอ พระราชา พวกเขานอนกางมือกางเท้า หายใจยาว หน้าหงายขึ้น ร่างกายใหญ่โตและทรงพลัง ดุจพระอินทร์ทั้งห้า
1.163.28
अज्ञातवृक्षनित्यस्थप्रेतराक्षससाध्वसान् ।
दृष्ट्वा वै भृशशोकार्तो बिललापानिलात्मजः ॥ १.१६३.२८ ॥
เมื่อเห็นพวกเขาหวาดกลัวเปรตและรากษสที่สิงสถิตอยู่ตามต้นไม้ซึ่งไม่เป็นที่รู้จัก บุตรของพระวายุ ถูกความโศกเศร้าอย่างยิ่งแผดเผา จึงคร่ำครวญ
1.163.29
भृशं शोकपरीत्मा विललाप वृकोदरः ॥ १.१६३.२९ ॥
วฤโกทร ถูกความโศกเศร้าอย่างยิ่งครอบงำจิตใจ จึงคร่ำครวญ
1.163.30
अतः कष्टतरं किं नु द्रष्टव्यं हि भविष्यति ।
यत्पश्यामि महीसुप्तान्भ्रातॄनद्य सुमन्दभाक् ॥ १.१६३.३० ॥
มีเรื่องใดที่น่าเศร้ากว่านี้ที่จะต้องเห็นอีกหรือ วันนี้ข้าผู้โชคร้ายที่สุดได้เห็นพี่น้องนอนอยู่บนพื้นดิน
1.163.31
शयनेषु परार्ध्येषु ये पुरा वारणावते ।
नाधिजग्मुस्तदा निद्रां तेऽद्य सुप्ता महीतले ॥ १.१६३.३१ ॥
ผู้ที่เคยนอนบนที่นอนอันประเสริฐที่สุดในวารณาวตะ ในเวลานั้นยังไม่อาจหลับได้ วันนี้พวกเขากลับนอนหลับอยู่บนพื้นดิน
1.163.32
स्वसारं वसुदेवस्य शत्रुसङ्घावमर्दिनः ।
कुन्तिराजसुतां कुन्तीं सर्वलक्षणपूजिताम् ॥ १.१६३.३२ ॥
กุนตี พี่สาวของวสุเทพ ผู้ทำลายกองทัพของศัตรู ธิดาของพระราชาแห่งกุนติ ผู้ได้รับการนับถือในคุณความดีทุกประการ
1.163.33
स्नुषां विचित्रवीर्यस्य भार्यां पाण्डोर्महात्मनः ।
तथैव चास्मज्जननीं पुण्डरीकोदरप्रभाम् ॥ १.१६३.३३ ॥
สะใภ้ของวิจิตรวีรยะ ภริยาของปาณฑุผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่ และเป็นมารดาของพวกเรา ผู้มีรัศมีดุจภายในของดอกบัว
1.163.34
सुकुमारतरामेनां महार्हशयनोचिताम् ।
शयानां पश्यताऽद्येह पृथिव्यामतथोचिताम् ॥ १.१६३.३४ ॥
นางอ่อนโยนยิ่งนัก สมควรแก่ที่นอนอันมีค่า วันนี้ท่านจงดูเถิด นางนอนอยู่ที่นี่บนแผ่นดิน ซึ่งไม่เหมาะกับนางเลย
1.163.35
धर्मादिन्द्राच्च वाताच्च सुपुवे या सुतानिमान् ।
सेयं भूमौ परिश्रान्ता शेषे प्रासादशायिनी ॥ १.१६३.३५ ॥
นางผู้ให้กำเนิดบุตรเหล่านี้แก่ธรรม แก่พระอินทร์ และแก่พระวายุ นางผู้เคยนอนในปราสาท บัดนี้กลับนอนอ่อนล้าอยู่บนพื้นดิน
1.163.36
किं नु दुःखतरं शक्यं मया द्रष्टुमतः परम् ।
योऽहमद्य नरव्याघ्रान्सुप्तान्पश्यामि भूतले ॥ १.१६३.३६ ॥
ความทุกข์ใดจะยิ่งกว่านี้ที่ข้าจะต้องเห็นได้อีก วันนี้ข้าได้เห็นเหล่าเสือในหมู่มนุษย์นอนหลับอยู่บนพื้นดิน
1.163.37
त्रिषु लोकेषु यो राज्यं धर्मनित्योऽर्हते नृपः ।
सो।़यं भूमौ परिश्रान्तः शेते प्राकृतवत्कथम् ॥ १.१६३.३७ ॥
พระราชาผู้สมควรครองราชย์เหนือโลกทั้งสามและยึดมั่นในธรรมอยู่เป็นนิตย์นี้ เหตุใดจึงนอนอ่อนล้าอยู่บนพื้นดินเหมือนคนธรรมดา
1.163.38
अयं नीलाम्बुदश्यामो नरेष्वप्रतिमोऽर्जुनः ।
शेते प्राकृतवद्भूमौ ततो दुःखतरं नु किम् ॥ १.१६३.३८ ॥
อรชุนนี้ มีสีดำดุจเมฆฝนสีน้ำเงิน ไม่มีผู้ใดเทียบได้ในหมู่มนุษย์ นอนอยู่บนพื้นดินเหมือนคนธรรมดา จะมีความโศกเศร้าใดยิ่งกว่านี้อีกเล่า
1.163.39
अश्विनाविव देवानां याविमौ रूपसंपदा ।
तौ प्राकृतवदद्येमौ प्रसुप्तौ धरणीतले ॥ १.१६३.३९ ॥
ทั้งสองคนนี้ ผู้ไม่มีใครเปรียบในความงามอันบริบูรณ์ ดุจอัศวินคู่แฝดในหมู่เทวดา วันนี้กลับนอนหลับลึกอยู่บนพื้นโลกเหมือนคนธรรมดา
1.163.40
ज्ञातयो यस्य नै स्युर्विषमाः कुलपांसनाः ।
स जीवेत सुखं लोके ग्रामद्रुम इवैकजः ॥ १.१६३.४० ॥
ผู้ที่ญาติพี่น้องไม่เป็นศัตรู และไม่ทำลายวงศ์ตระกูล ย่อมมีชีวิตอยู่อย่างสุขในโลก ดุจต้นไม้ต้นเดียวในหมู่บ้าน
1.163.41
एको वृक्षो हि यो ग्रामे भवेत्पर्णफलान्वितः ।
चैत्यो भवति निर्ज्ञातिरध्वनीनैश्च पूजितः ॥ १.१६३.४१ ॥
ต้นไม้ต้นเดียวที่ขึ้นอยู่ในหมู่บ้าน เต็มไปด้วยใบและผล ย่อมกลายเป็นต้นไม้ศักดิ์สิทธิ์ แม้ไม่มีญาติ คนเดินทางก็ยังเคารพบูชา
1.163.42
येषां च बहवः शूरा ज्ञातयो धर्ममाश्रिताः ।
ते जीवन्ति सुखं लोके भवन्ति च निरामयाः ॥ १.१६३.४२ ॥
ผู้ใดมีญาติผู้กล้าหาญมากคนที่ยึดถือธรรม ผู้นั้นย่อมอยู่อย่างมีความสุขในโลก และปราศจากโรคภัย
1.163.43
बलवन्तः समृद्धार्था मित्रबान्धवनन्दनाः ।
जीवन्त्यन्योन्यमाश्रित्य द्रुमाः काननजा इव ॥ १.१६३.४३ ॥
ผู้มีกำลัง มีความปรารถนาสำเร็จ ทำให้มิตรและญาติยินดี ย่อมดำรงชีวิตโดยอาศัยซึ่งกันและกัน เหมือนต้นไม้ที่เกิดในป่า
1.163.44
वयं तु धृतराष्ट्रेण दुष्पुत्रेण दुरात्मना ।
राज्यलुब्धेन मूर्खेण दुर्मन्त्रिसहितेन वै ॥ १.१६३.४४ ॥
ส่วนพวกเราถูกธฤตราษฎร์ผู้มีบุตรชั่วร้าย มีจิตใจชั่วช้า โลภในราชสมบัติ โง่เขลา และคบกับที่ปรึกษาชั่วร้าย ทำให้ได้รับความอยุติธรรม
1.163.45
दुष्टेनाधर्मशीलेन स्वार्थनिष्ठैकबुद्धिना ।
विवासिता न दग्धाश्च क्षत्तुर्बुद्धिपराक्रमात् ॥ १.१६३.४५ ॥
เราทั้งหลายถูกขับไล่โดยผู้ชั่วร้าย ประพฤติอธรรม มีจิตมุ่งแต่ประโยชน์ของตนเพียงอย่างเดียว แต่เรามิได้ถูกเผาเสียเลย เพราะปัญญาและความกล้าหาญของกษัตตฤ
1.163.46
तस्मान्मुक्ता वयं दाहादिमं वृक्षमुपाश्रिताः ।
कां दिशं प्रतिपत्स्यामः प्राप्ताः क्लेशमनुत्तमम् ॥ १.१६३.४६ ॥
เพราะเหตุนั้น พวกเราพ้นจากการถูกเผาและภัยอื่น ๆ จึงมาพักพิงอยู่ใต้ต้นไม้นี้ เราจะไปทางทิศใดต่อไป เรามาถึงความทุกข์ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดแล้ว
1.163.47
सकामो भव दुर्बुद्धे धार्तराष्ट्राल्पदर्शन ।
नूनं देवाः प्रसन्नास्ते नानुज्ञां मे युधिष्ठिरः ॥ १.१६३.४७ ॥
ท่านจงพอใจเถิด ดูกรบุตรของธฤตราษฎร์ผู้มีปัญญาทราม ผู้มองการณ์ไกลได้น้อย แน่นอนว่าเหล่าเทพย่อมโปรดท่าน เพราะยุธิษฐิระมิได้อนุญาตให้ข้าพเจ้า
1.163.48
प्रयच्छति वधे तुभ्यं तेन जीवसि दुर्मते ।
नन्वद्य ससुतामात्यं सकर्णानुजसौबलम् ॥ १.१६३.४८ ॥
ท่านจะได้รับความตายเพราะเขามอบให้ ดูกรผู้โง่เขลา ท่านจึงยังมีชีวิตอยู่ จริงอยู่ วันนี้ท่านควรถูกฆ่าพร้อมกับบุตร อำมาตย์ กรรณะ พี่น้องของเขา และเจ้าสุพละ
1.163.49
गत्वा क्रोधसमाविष्टः प्रेषयिष्ये यमक्षयम् ।
किं नु शक्यं मया कर्तुं यत्तेन क्रुध्यते नृपः ॥ १.१६३.४९ ॥
ข้าพเจ้าจะไปด้วยใจที่เต็มไปด้วยความโกรธ และจะส่งเขาไปยังที่อยู่ของพระยม จะมีอะไรที่ข้าพเจ้าทำได้ เมื่อพระราชาทรงกริ้วเขาอยู่
1.163.50
धर्मात्मा पाण्डवश्रेष्ठः पापाचार युधिष्ठिरः ।
एवमुक्त्वा महाबाहुः क्रोधसन्दीप्तमानसः ॥ १.१६३.५० ॥
ยุธิษฐิระ ผู้มีจิตใจชอบธรรมและเป็นเลิศในหมู่ปาณฑพ แต่ทำการอันชั่วร้าย เมื่อกล่าวดังนี้แล้ว ภีมะผู้มีแขนใหญ่ จิตของเขาก็ลุกโพลงด้วยความโกรธ
1.163.51
करं करेण निष्पिष्य निःश्वसन्दीनमानसः ।
पुनर्दीनमना भूत्वा शान्तार्चिरिव पावकः ॥ १.१६३.५१ ॥
เขาบีบมือข้างหนึ่งด้วยอีกข้างหนึ่ง ถอนใจด้วยจิตที่หดหู่ แล้วกลับมามีจิตที่เศร้าหมองอีก เหมือนไฟที่เปลวดับแล้ว
1.163.52
भ्रातॄन्महीतले सुप्तानवैक्षत वृकोदरः ।
विश्वस्तानिव संविष्टान्पृथग्जनसमानिव ॥ १.१६३.५२ ॥
วฤโกทร มองดูพี่น้องที่นอนหลับอยู่บนพื้นดิน นอนอย่างไม่หวาดระแวง เหมือนดังคนสามัญทั้งหลาย
1.163.53
नातिदूरेण नगरं वनादस्माद्धि लक्षये ।
जागर्तव्ये स्वपन्तीमे हन्त जागर्म्यहंस्वयम् ॥ १.१६३.५३ ॥
ข้าพเจ้าเห็นว่าเมืองนั้นไม่ไกลจากป่านี้นัก คนเหล่านี้ควรเฝ้าระวัง แต่กลับนอนหลับ ช่างน่าสลดใจ ข้าพเจ้าเองจะเป็นผู้เฝ้าระวังเอง
1.163.54
प्राश्यन्तीमे जलं पश्चात्प्रतिबुद्धा जितक्लमाः ।
इति भीमो व्यवस्यैव जजागार स्वयं तदा ॥ १.१६३.५४ ॥
คนเหล่านี้ ดื่มน้ำแล้ว ภายหลังจะตื่นขึ้นและหายเหนื่อยล้า ภีมะตัดสินใจดังนี้แล้ว จึงตื่นอยู่ด้วยตนเองในขณะนั้น