ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 1.163
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.163.1
तेन विक्रममाणेन ऊरुवेगसमीरितम् ।
वनं सवृक्षविटपं व्याघूर्णितमिवाभवत् ॥ १.१६३.१ ॥
ਉਹ ਪਰਾਕਰਮ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਪੱਟਾਂ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਹਿਲਾਇਆ ਗਿਆ ਜੰਗਲ, ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਟਹਿਣੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਜਿਵੇਂ ਚੱਕਰ ਖਾਣ ਲੱਗਾ।
1.163.2
जङ्गावातो ववौ चास्य शुचिशुक्रागमे यथा ।
आवर्जितालतावृक्षं मार्गं चक्रे महाबलः ॥ १.१६३.२ ॥
ਉਸਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਤੋਂ ਵਗੀ ਹਵਾ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ੁਕਲ ਰੁੱਤ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਵਗਣ ਵਾਂਗ ਵਗੀ; ਮਹਾਬਲ ਨੇ ਵੇਲਾਂ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਰਸਤਾ ਬਣਾਇਆ।
1.163.3
स मृद्गन्पुष्पितांश्चैव फलितांश्च वनस्पतीन् ।
अवरुज्य ययौ गुल्मान्पथस्तस्य समीपजान् ॥ १.१६३.३ ॥
ਉਹ ਫੁੱਲੇ ਅਤੇ ਫਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਧੋਲਦਾ ਤੇ ਤੋੜਦਾ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਦੇ ਕੋਲ ਉੱਗੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੋੜਦਾ ਗਿਆ।
1.163.4
स रोषित इव क्रुद्धो वने भञ्जन्महाद्रुमान् ।
त्रिप्रस्रुतमदः शुष्मी षष्टिवर्षो मतङ्गराट् ॥ १.१६३.४ ॥
ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਤੋੜ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮਦ ਵਹਾਉਂਦਾ, ਬਲਵਾਨ, ਸੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਗਜਰਾਜ।
1.163.5
गच्छतस्तस्य वेगेन तार्क्ष्यमारुतरंहसः ।
भीमस्य पाण्डुपुत्राणां मूर्च्छेव समजायत ॥ १.१६३.५ ॥
ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਰਗੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਭੀਮ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਪਾਂਡੂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆ ਗਈ।
1.163.6
असकृच्चापि सतीर्य दूरपारं भुजप्लवैः ।
पथि प्रच्छन्नमासेदुर्धार्तराष्ट्रभयात्तदा ॥ १.१६३.६ ॥
ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਾਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਨਾਲ ਦੂਰ ਦਾ ਕੰਢਾ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਡਰੋਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਪਹੁੰਚੇ।
1.163.7
कृच्छ्रेण मातरं चैव सुकुमारीं यशस्विनीम् ।
अवहत्स तु पृष्ठेन रोधःसु विषमेषु च ॥ १.१६३.७ ॥
ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸੁਕੁਮਾਰੀ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕਿਆ; ਉੱਚੀਆਂ-ਨੀਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੀ।
1.163.8
अगमच्च वनोद्देशमल्पमूलफलोदकम् ।
क्रूरपक्षिमृगं घोरं सायाह्ने भरतर्षभ ॥ १.१६३.८ ॥
ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਬਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਿੱਥੇ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਪਾਣੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਜੋ ਕਰੂਰ ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਹੇ ਭਰਤਰਸ਼ਭ।
1.163.9
घोरा समभवत्सन्ध्या दारुणा मृगपक्षिणः ।
अप्रकाशा दिशः सर्वा वातैरासन्ननार्तवैः ॥ १.१६३.९ ॥
ਸੰਧਿਆ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਦਾਰੁਣ ਹੋ ਗਈ; ਬੇਮੌਸਮੀ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਹੀਨ ਹੋ ਗਈਆਂ।
1.163.10
शीर्णपर्णफलै राजन्बहुगुल्मक्षुपद्रुमैः ।
भग्नावभुग्नभूयिष्ठैर्नानाद्रुमसमाकुलैः ॥ १.१६३.१० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਝੜੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ, ਛੋਟੇ ਬੂਟਿਆਂ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਟੁੱਟੇ ਤੇ ਝੁਕੇ ਹੋਏ, ਨਾਨਾ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ।
1.163.11
ते श्रमेण च कौरव्यास्तृष्णया च प्रपीडिताः ।
नाशक्नुवंस्तदा गन्तुं निद्रया च प्रवृद्धया ॥ १.१६३.११ ॥
ਉਹ ਕੌਰਵ ਵੰਸ਼ੀ ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਏ, ਤਦ ਉਹ ਤੁਰ ਨਾ ਸਕੇ; ਪ੍ਰਬਲ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਵੀ।
1.163.12
न्यविशन्ति हि ते सर्वे निरास्वादे महावने ।
रात्र्यामेव गतास्तूर्णं चतुर्विंशतियोजनम्।
ततस्तृषा परिक्लन्ता कुन्ती वचनमब्रवीत् ॥ १.१६३.१२ ॥
ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੁਆਦਹੀਣ ਉਸ ਮਹਾਂਬਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਏ; ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਹੀ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੌਵੀ ਯੋਜਨ ਲੰਘ ਗਏ ਸਨ। ਤਦ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਥੱਕੀ ਕੁੰਤੀ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
1.163.13
माता सती पाण्डवानां पञ्चानां मध्यतः स्थिता ।
तृष्णया हि परीताऽहमनाथेव महावने ॥ १.१६३.१३ ॥
ਪੰਜ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੀ ਸਤੀ ਮਾਤਾ ਮੈਂ; ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ, ਇਸ ਮਹਾਵਨ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਅਨਾਥ ਹਾਂ।
1.163.14
इतः परं तु शक्ताहं गन्तुं च न पदात्पदम् ।
शयिष्ये वृक्षमूलेऽत्र धार्तराष्ट्रा हरन्तु माम् ॥ १.१६३.१४ ॥
ਹੁਣ ਇੱਕ ਕਦਮ ਵੀ ਤੁਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਇੱਥੇ ਹੀ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੋਲ ਲੇਟ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ।
1.163.15
शृणु भीम वचो मह्यं तव बाहुबलात्पुरः ।
स्थातुं न शक्ताः कौरव्याः किं बिभेषि पृथासुत ॥ १.१६३.१५ ॥
ਭੀਮ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ — ਤੇਰੀ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਬਲ ਅੱਗੇ ਕੌਰਵ ਖੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਹੇ ਪ੍ਰਿਥਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਡਰਦਾ ਹੈਂ?
1.163.16
अन्यो रथो न मेऽस्तीह भीमसेनादृते भुवि ।
धार्तराष्ट्राद्वृथा भीरुर्न मां स्वप्तुमिहेच्छसि ॥ १.१६३.१६ ॥
ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਰਥ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਡਰਪੋਕ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਬੇਕਾਰ ਡਰ ਕੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸੌਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।
1.163.17
भीमपृष्ठस्थिता चेत्थं दूयमानेन चेतसा ।
निश्यध्वनि रुदन्ती सा निद्रावश्मुपागता ॥ १.१६३.१७ ॥
ਭੀਮ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਉਹ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੋਂਦੀ, ਨੀਂਦ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਗਈ।
1.163.18
तच्छ्रुत्वा भीमसेनस्य मातृस्नेहात्प्रजल्पितम् ।
कारुण्येन मनस्तप्तं गमनायोपचक्रमे ॥ १.१६३.१८ ॥
ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬੋਲੇ ਉਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਤਰਸ ਨਾਲ ਮਨ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਤੁਰਨ ਲੱਗਾ।
1.163.19
ततो भीमो वनं घोरं प्रविश्य विजनं महत् ।
न्यग्रोधं विपुलच्छायं रमणीयं ददर्श ह ॥ १.१६३.१९ ॥
ਫਿਰ ਭੀਮ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਉਜਾੜ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਛਾਂ ਵਾਲਾ ਸੁੰਦਰ ਬੋਹੜ ਦਾ ਰੁੱਖ ਵੇਖਿਆ।
1.163.20
तत्र निक्षिप्य तान्सर्वानुवाच भरतर्षभः ।
पानीयं मृगयामीह तावद्विश्रम्यतामिह ॥ १.१६३.२० ॥
ਉੱਥੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਤਾਰ ਕੇ ਭਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬੋਲਿਆ, "ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਲੱਭਦਾ ਹਾਂ; ਤਦ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆਰਾਮ ਕਰੋ।"
1.163.21
एते रुवन्ति मधुरं सारसा जलचारिणः ।
ध्रुवमत्र जलस्थानं महच्चेति मतिर्मम ॥ १.१६३.२१ ॥
ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਇਹ ਸਾਰਸ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਰਹੇ ਹਨ; ਜ਼ਰੂਰ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਜਲ-ਸਥਾਨ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਹੈ।
1.163.22
अनुज्ञातः स गच्छेति भ्रात्रा ज्येष्ठेन भारत ।
जगाम तत्र यत्र स्म सारसा जलचारिणः ॥ १.१६३.२२ ॥
"ਜਾਹ" ਐਸਾ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਪਾ ਕੇ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਉਹ ਸਾਰਸ ਸਨ।
1.163.23
अपश्यत्पद्मिनीखण्डमण्डितं स सरोवरम् ।
स तत्र पीत्वा पानीयं स्नात्वा च भरतर्षभ ॥ १.१६३.२३ ॥
ਉਸ ਨੇ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਉਹ ਸਰੋਵਰ ਵੇਖਿਆ। ਹੇ ਭਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਪਾਣੀ ਪੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ।
1.163.24
तेषामर्थे च जग्राह भ्रातॄणां भ्रातृवत्सलः ।
उत्तरीयेण पानीयमानयामास भारत ॥ १.१६३.२४ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ, ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਉੱਪਰਲੇ ਵਸਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲਿਆਂਦਾ।
1.163.25
पङ्कजानामनेकैश्च पत्रैर्बध्वा पृथक्पृथक् ।
गव्यूतिमात्रादागत्य त्वरितो मातरं प्रति।
शोकदुःखपरीतात्मा निशश्वासोरगो यथा ॥ १.१६३.२५ ॥
ਅਨੇਕ ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਇੱਕ ਗਵਿਊਤੀ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਮਾਤਾ ਕੋਲ ਆਇਆ; ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਸਾਹ ਭਰਿਆ।
1.163.26
स सुप्तां मातरं भ्रातॄन्निद्राविद्रावितौजसः ।
महारौद्रे वने घोरे वृक्षमूले सुशीतले ॥ १.१६३.२६ ॥
ਉਸਨੇ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਲ ਨੀਂਦ ਨੇ ਖੋਹ ਲਿਆ ਸੀ; ਉਸ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਘੋਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਠੰਢੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੋਲ।
1.163.27
विक्षिप्तकरपादांश्च दीर्घोच्छ्वासान्महाबलान् ।
ऊर्ध्ववक्त्रान्महाकायान्पञ्चेन्द्रानिव भूपते ॥ १.१६३.२७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੱਥ-ਪੈਰ ਖਿਲਾਰ ਕੇ, ਲੰਬੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ, ਉੱਪਰ ਮੂੰਹ ਕਰੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਹ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਪੰਜ ਇੰਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਪਏ ਸਨ।
1.163.28
अज्ञातवृक्षनित्यस्थप्रेतराक्षससाध्वसान् ।
दृष्ट्वा वै भृशशोकार्तो बिललापानिलात्मजः ॥ १.१६३.२८ ॥
ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਣਜਾਣ ਪ੍ਰੇਤ-ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਭੈਭੀਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਅਤਿ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਵਾਯੂਪੁੱਤਰ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
1.163.29
भृशं शोकपरीत्मा विललाप वृकोदरः ॥ १.१६३.२९ ॥
ਅਤਿ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਮਨ ਘਿਰਿਆ ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
1.163.30
अतः कष्टतरं किं नु द्रष्टव्यं हि भविष्यति ।
यत्पश्यामि महीसुप्तान्भ्रातॄनद्य सुमन्दभाक् ॥ १.१६३.३० ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਸ਼ਟਦਾਇਕ ਹੋਰ ਕੀ ਵੇਖਣਾ ਪਵੇਗਾ? ਅੱਜ ਮੈਂ ਅਤਿ ਬਦਕਿਸਮਤ, ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ!
1.163.31
शयनेषु परार्ध्येषु ये पुरा वारणावते ।
नाधिजग्मुस्तदा निद्रां तेऽद्य सुप्ता महीतले ॥ १.१६३.३१ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਰਣਾਵਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਹਨ।
1.163.32
स्वसारं वसुदेवस्य शत्रुसङ्घावमर्दिनः ।
कुन्तिराजसुतां कुन्तीं सर्वलक्षणपूजिताम् ॥ १.१६३.३२ ॥
ਵਸੁਦੇਵ ਦੀ ਭੈਣ, ਵੈਰੀ-ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਮਸਲਣ ਵਾਲੀ, ਕੁੰਤੀਰਾਜ ਦੀ ਧੀ ਕੁੰਤੀ, ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਤ।
1.163.33
स्नुषां विचित्रवीर्यस्य भार्यां पाण्डोर्महात्मनः ।
तथैव चास्मज्जननीं पुण्डरीकोदरप्रभाम् ॥ १.१६३.३३ ॥
ਵਿਚਿਤ੍ਰਵੀਰਯ ਦੀ ਨੂੰਹ, ਮਹਾਤਮਾ ਪਾਂਡੂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਸਾਡੀ ਮਾਤਾ, ਕਮਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੀ।
1.163.34
सुकुमारतरामेनां महार्हशयनोचिताम् ।
शयानां पश्यताऽद्येह पृथिव्यामतथोचिताम् ॥ १.१६३.३४ ॥
ਇਹ ਬਹੁਤ ਕੋਮਲ ਹੈ, ਕੀਮਤੀ ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ; ਅੱਜ ਵੇਖੋ, ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
1.163.35
धर्मादिन्द्राच्च वाताच्च सुपुवे या सुतानिमान् ।
सेयं भूमौ परिश्रान्ता शेषे प्रासादशायिनी ॥ १.१६३.३५ ॥
ਧਰਮ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਇਹਨਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੌਣ ਵਾਲੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਈ ਹੈ।
1.163.36
किं नु दुःखतरं शक्यं मया द्रष्टुमतः परम् ।
योऽहमद्य नरव्याघ्रान्सुप्तान्पश्यामि भूतले ॥ १.१६३.३६ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਹੋਰ ਕੀ ਮੈਂ ਵੇਖ ਸਕਦੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਅੱਜ ਨਰ-ਸ਼ੇਰਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੇ ਵੇਖ ਰਹੀ ਹਾਂ।
1.163.37
त्रिषु लोकेषु यो राज्यं धर्मनित्योऽर्हते नृपः ।
सो।़यं भूमौ परिश्रान्तः शेते प्राकृतवत्कथम् ॥ १.१६३.३७ ॥
ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰਾਜ ਦਾ ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਉਹ ਥੱਕ ਕੇ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੈ?
1.163.38
अयं नीलाम्बुदश्यामो नरेष्वप्रतिमोऽर्जुनः ।
शेते प्राकृतवद्भूमौ ततो दुःखतरं नु किम् ॥ १.१६३.३८ ॥
ਨੀਲੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗੇ ਸਾਂਵਲੇ ਰੰਗ ਦਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਅਰਜੁਨ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੈ — ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
1.163.39
अश्विनाविव देवानां याविमौ रूपसंपदा ।
तौ प्राकृतवदद्येमौ प्रसुप्तौ धरणीतले ॥ १.१६३.३९ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਰੂਪ ਦੀ ਸੰਪਦਾ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅੱਜ ਆਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਹਨ।
1.163.40
ज्ञातयो यस्य नै स्युर्विषमाः कुलपांसनाः ।
स जीवेत सुखं लोके ग्रामद्रुम इवैकजः ॥ १.१६३.४० ॥
ਜਿਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਕੁਲ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾ ਹੋਣ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਾਲ ਜੀਂਦਾ ਹੈ — ਪਿੰਡ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ।
1.163.41
एको वृक्षो हि यो ग्रामे भवेत्पर्णफलान्वितः ।
चैत्यो भवति निर्ज्ञातिरध्वनीनैश्च पूजितः ॥ १.१६३.४१ ॥
ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇੱਕੋ ਰੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਚੈਤਿਆ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਹੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ।
1.163.42
येषां च बहवः शूरा ज्ञातयो धर्ममाश्रिताः ।
ते जीवन्ति सुखं लोके भवन्ति च निरामयाः ॥ १.१६३.४२ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੂਰਮੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਾਲ ਜੀਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
1.163.43
बलवन्तः समृद्धार्था मित्रबान्धवनन्दनाः ।
जीवन्त्यन्योन्यमाश्रित्य द्रुमाः काननजा इव ॥ १.१६३.४३ ॥
ਬਲਵਾਨ, ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਮਨੋਰਥ ਵਾਲੇ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਬੰਧੂਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਜੀਂਦੇ ਹਨ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉੱਗੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ।
1.163.44
वयं तु धृतराष्ट्रेण दुष्पुत्रेण दुरात्मना ।
राज्यलुब्धेन मूर्खेण दुर्मन्त्रिसहितेन वै ॥ १.१६३.४४ ॥
ਪਰ ਅਸੀਂ ਦੁਸ਼ਟ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਦੁਰਾਤਮਾ, ਰਾਜ-ਲੋਭੀ, ਮੂਰਖ ਅਤੇ ਬੁਰੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ (ਦੁੱਖ ਝੱਲਿਆ)।
1.163.45
दुष्टेनाधर्मशीलेन स्वार्थनिष्ठैकबुद्धिना ।
विवासिता न दग्धाश्च क्षत्तुर्बुद्धिपराक्रमात् ॥ १.१६३.४५ ॥
ਦੁਸ਼ਟ, ਅਧਰਮੀ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ, ਸਿਰਫ਼ ਸਵਾਰਥ ਵਿੱਚ ਇਕਾਗਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ (ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ) ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ; ਪਰ ਕ੍ਸ਼ੱਤਾ (ਵਿਦੁਰ) ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਸੜੇ ਨਹੀਂ।
1.163.46
तस्मान्मुक्ता वयं दाहादिमं वृक्षमुपाश्रिताः ।
कां दिशं प्रतिपत्स्यामः प्राप्ताः क्लेशमनुत्तमम् ॥ १.१६३.४६ ॥
ਇਸ ਲਈ ਸੜਨ ਆਦਿ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਕਿਹੜੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗੇ? ਅਸੀਂ ਬੇਮਿਸਾਲ ਦੁੱਖ ਪਾਇਆ ਹੈ।
1.163.47
सकामो भव दुर्बुद्धे धार्तराष्ट्राल्पदर्शन ।
नूनं देवाः प्रसन्नास्ते नानुज्ञां मे युधिष्ठिरः ॥ १.१६३.४७ ॥
ਹੇ ਦੁਰਬੁੱਧੀ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦਿਆ ਪੁੱਤਰਾ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲਿਆ! ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦੇਵਤੇ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ (ਤੈਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ) ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ।
1.163.48
प्रयच्छति वधे तुभ्यं तेन जीवसि दुर्मते ।
नन्वद्य ससुतामात्यं सकर्णानुजसौबलम् ॥ १.१६३.४८ ॥
ਉਹ (ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ) ਤੈਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮੂਰਖਾ, ਤੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਹੈਂ। ਅੱਜ ਹੀ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਕਰਨ, ਉਸਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੌਬਲ ਸਮੇਤ (ਤੇਰਾ ਨਾਸ਼ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ)।
1.163.49
गत्वा क्रोधसमाविष्टः प्रेषयिष्ये यमक्षयम् ।
किं नु शक्यं मया कर्तुं यत्तेन क्रुध्यते नृपः ॥ १.१६३.४९ ॥
ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਜਾ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਯਮਲੋਕ ਭੇਜ ਦਿਆਂਗਾ। ਰਾਜਾ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸੇ ਹਨ, ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?
1.163.50
धर्मात्मा पाण्डवश्रेष्ठः पापाचार युधिष्ठिरः ।
एवमुक्त्वा महाबाहुः क्रोधसन्दीप्तमानसः ॥ १.१६३.५० ॥
ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਮਹਾਬਾਹੂ ਭੀਮ ਦਾ ਮਨ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉੱਠਿਆ।
1.163.51
करं करेण निष्पिष्य निःश्वसन्दीनमानसः ।
पुनर्दीनमना भूत्वा शान्तार्चिरिव पावकः ॥ १.१६३.५१ ॥
ਹੱਥ ਨਾਲ ਹੱਥ ਦਬਾ ਕੇ, ਦੀਨ ਮਨ ਨਾਲ ਹੌਕਾ ਭਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਦੁਖੀ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ—ਬੁਝੀ ਲਾਟ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ।
1.163.52
भ्रातॄन्महीतले सुप्तानवैक्षत वृकोदरः ।
विश्वस्तानिव संविष्टान्पृथग्जनसमानिव ॥ १.१६३.५२ ॥
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ ਨੇ ਵੇਖਿਆ; ਬੇਫ਼ਿਕਰੀ ਨਾਲ ਲੇਟੇ ਹੋਏ ਉਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ।
1.163.53
नातिदूरेण नगरं वनादस्माद्धि लक्षये ।
जागर्तव्ये स्वपन्तीमे हन्त जागर्म्यहंस्वयम् ॥ १.१६३.५३ ॥
ਇਹ ਨਗਰ ਇਸ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਬਹੁਤੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਹਨ; ਹਾਏ! ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਜਾਗਾਂਗਾ।
1.163.54
प्राश्यन्तीमे जलं पश्चात्प्रतिबुद्धा जितक्लमाः ।
इति भीमो व्यवस्यैव जजागार स्वयं तदा ॥ १.१६३.५४ ॥
ਇਹ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ, ਥਕਾਵਟ ਲਾਹ ਕੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਾਗਣਗੇ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਕੇ ਭੀਮ ਉਸ ਵੇਲੇ ਖ਼ੁਦ ਜਾਗ ਪਿਆ।