महाभारत · अध्याय 1.168
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.168.1
युधिष्ठिरवचः श्रुत्वा कुन्तीमङ्गेऽधिरोप्य सा ।
भीमार्जुनान्तरगता यमाभ्यां च पुरस्कृता ॥ १.१६८.१ ॥
युधिष्ठिराचे बोल ऐकून तिने कुंतीला मांडीवर बसवले; भीम आणि अर्जुन यांच्या मध्ये चालत, दोन्ही यमांना पुढे ठेवले.
1.168.2
तिर्यग्युधिष्ठिरे याति हिडिम्बा भीमगामिनी ।
शालिहोत्रसरो रम्यमाससाद जलार्थिनी ॥ १.१६८.२ ॥
युधिष्ठिराच्या बाजूने, भीमासोबत चालणारी हिडिंबा पाण्याच्या इच्छेने शालिहोत्राच्या रम्य सरोवरापाशी पोहोचली.
1.168.3
वनस्पतितलं गत्वा परिमृज्य गृहं यथा ।
पाण्डवानां च वासं सा कृत्वा पर्णमयं तथा ॥ १.१६८.३ ॥
एका वृक्षाच्या बुडाशी जाऊन, घराप्रमाणे ते स्वच्छ करून, तिने पांडवांसाठी पानांचे निवासस्थानही तसेच केले.
1.168.4
आत्मनश्च तथा कुन्त्या एकोद्देशे चकार सा ।
पाण्डवास्तु ततः स्नात्वा शुद्धाः सन्ध्यामुपास्य च ॥ १.१६८.४ ॥
तिने स्वतःसाठी आणि तसेच कुंतीसाठी एकाच ठिकाणी व्यवस्था केली. नंतर पांडव स्नान करून शुद्ध होऊन संध्या उपासना करत.
1.168.5
तृषिताः क्षुत्पिपासार्ता जलमात्रेण वर्तयन् ।
शालिहोत्रस्ततो ज्ञात्वा क्षुधार्तान्पाण्डवांस्तदा ॥ १.१६८.५ ॥
तहानलेले आणि भूक-तहानेने पीडित पांडव केवळ पाण्यावर दिवस काढत होते. तेव्हा शालिहोत्राने भुकेने व्याकूळ पांडवांना जाणून—
1.168.6
मनसा चिन्तयामास पानीयं भोजनं महत् ।
ततस्ते पाण्डवाः सर्वे विश्रान्ताः पृथया सह ॥ १.१६८.६ ॥
त्याने मनात पाणी आणि भरपूर भोजनाचा विचार केला. मग ते सर्व पांडव पृथेसह विश्रांती घेऊन स्थिरावले.
1.168.7
यथा जतुगृहे वृत्तं राक्षसेन कृतं च यत् ।
कृत्वा कथा बहुविधाः कथान्ते पाण्डुनन्दनम् ॥ १.१६८.७ ॥
लाक्षागृहात राक्षसाने जे केले ते घडले; अनेक प्रकारच्या कथा सांगून, कथेच्या शेवटी पांडुपुत्राला (ती म्हणाली).
1.168.8
कुन्ती राजसुता वाक्यं भीमसेनमथाब्रवीत् ।
यथा पाण्डुस्तथा मान्यस्तव ज्येष्ठो युधिष्ठिरः ॥ १.१६८.८ ॥
राजकन्या कुंती तेव्हा भीमसेनाला म्हणाली: पांडूप्रमाणेच तुझा ज्येष्ठ युधिष्ठिर देखील मान्य आहे.
1.168.9
अहं धर्मविदाऽनेन मान्या गुरुतरा तव ।
तस्मात्पाण्डुहितार्थं मे युवराज हितं कुरु ॥ १.१६८.९ ॥
धर्म जाणणाऱ्या याच्याकडून मी मान्य आहे, आणि मी तुला अधिक गुरु आहे. म्हणून, हे युवराजा, पांडुपुत्रांच्या हितासाठी माझे हित कर.
1.168.10
निकृता धार्तराष्ट्रेण पापेनाकृतबुद्धिना ।
दुष्कृतस्य प्रतीकारं न पश्यामि वृकोदर ॥ १.१६८.१० ॥
पापी आणि अविचारी धृतराष्ट्राच्या पुत्राने मला अपमानित केले आहे. हे वृकोदरा, या दुष्कृताचा प्रतिकार मला दिसत नाही.
1.168.11
तस्मात्कतिपयाहेन योगक्षेमं भविष्यति ।
क्षेमं दुर्गमिमं वासं वत्स्याम हि यथा वयम् ॥ १.१६८.११ ॥
म्हणून काही दिवसांतच आपले योगक्षेम होईल. या दुर्गम पण सुरक्षित निवासात आपण राहू.
1.168.12
इदमन्यन्महदुःखं धर्मकृच्छ्रं वृकोदर ।
दृष्ट्वैव त्वां महाप्राज्ञ अनङ्गाभिप्रचोदिता ॥ १.१६८.१२ ॥
हे वृकोदरा, हे आणखी एक मोठे दुःख आहे, धर्माची कठीण परीक्षा. हे महाप्राज्ञा, तुला पाहूनच अनंगाने प्रेरित होऊन (माझे मन चलबिचल होते).
1.168.13
युधिष्ठिरं च मां चैव वरयामास धर्मतः ।
धर्मार्थं देहि पुत्रं त्वं स नः श्रेयः करिष्यति ॥ १.१६८.१३ ॥
तिने धर्मानुसार युधिष्ठिराला आणि मलाही वरले. धर्मासाठी तू एक पुत्र दे; तो आमचे कल्याण करील.
1.168.14
प्रतिवाक्यं तु नेच्छामि आवयोर्वचनं कुरु ।
तथेति तत्प्रतिज्ञाय भीमसेनोऽब्रवीदिदम् ॥ १.१६८.१४ ॥
तुझ्या बोलण्याला प्रतिवाद मला नको आहे; आमच्या दोघांचे वचन पूर्ण कर. 'तसेच होवो' असे म्हणून तिची प्रतिज्ञा मान्य करून भीमसेन असे म्हणाला.
1.168.15
शासनं ते करिष्यामि वेदशासनमित्यपि ।
समक्षं भ्रातृमध्ये तु तां चोवाच स राक्षसीम् ॥ १.१६८.१५ ॥
"वेदशासनाप्रमाणे तुझी आज्ञा मी पाळीन." भावांमध्ये, सर्वांसमोर त्याने त्या राक्षसीला म्हटले.
1.168.16
शृणु राक्षसि सत्येन समयं ते वदाम्यहम् ।
यावत्कालेन भवति पुत्रस्योत्पादनं शुभे ॥ १.१६८.१६ ॥
राक्षसी, ऐक; सत्याने तुला अट सांगतो. हे शुभे, जोपर्यंत पुत्राचा जन्म होईल तोपर्यंत—
1.168.17
तावत्कालं चरिष्यामि त्वया सह सुमध्यमे ।
विशेषतो मत्सकाशे मा प्रकाशय नीचताम् ॥ १.१६८.१७ ॥
हे सुमध्यमे, तोपर्यंत मी तुझ्यासोबत राहीन. विशेषतः माझ्यासमोर आपली नीचता दाखवू नकोस.
1.168.18
उत्तमस्त्रीगुणोपेता भजेथा वरवर्णिनि ।
सा तथेति प्रतिज्ञाय हिडिम्बा राक्षसी तथा ॥ १.१६८.१८ ॥
हे सुंदर वर्णाच्या, उत्तम स्त्रीच्या गुणांनी युक्त होऊन तू माझी सेवा कर. 'तसेच होवो' असे म्हणून प्रतिज्ञा करून राक्षसी हिडिंबा तशीच राहिली.
1.168.19
गताऽहनि निवेशेषु भोज्यं राजार्हमानयत् ।
सा कदाचिद्विहारार्थं हिडिम्बा कामरूपिणी ॥ १.१६८.१९ ॥
दिवस गेल्यावर ती छावण्यांमध्ये राजयोग्य भोजन आणत असे. एकदा विहारासाठी, इच्छेनुसार रूप धारण करू शकणारी हिडिंबा असे करत होती.
1.168.20
भीमसेनमुपादाय ऊर्ध्वमाचक्रमं तदा ।
शैलशृङ्गेषु रम्येषु देवतायतनेषु च ॥ १.१६८.२० ॥
तेव्हा ती भीमसेनाला घेऊन वर गेली—रमणीय पर्वतशिखरांकडे आणि देवालयांकडे.
1.168.21
मृगपक्षिविघृष्टेषु रमणीयेषु सर्वेषु ।
कृत्वा सा परमं रूपं सर्वाभरणभूषिता ॥ १.१६८.२१ ॥
हरिण व पक्ष्यांनी भरलेल्या सर्व रमणीय ठिकाणी ती सर्व अलंकारांनी सजून आपले परम सुंदर रूप धारण करत होती.
1.168.22
संजल्पन्ती सुमधुरं रमयामास पाण्डवम् ।
तथैव वनदुर्गेषु पर्वतद्रुमसानुषु ॥ १.१६८.२२ ॥
अत्यंत मधुर बोलत ती पांडवाला रमवत असे. त्याचप्रमाणे अरण्यातील दुर्गम ठिकाणी, पर्वत आणि वृक्षाच्छादित उतारांवर.
1.168.23
सरस्तु रमणीयेषु पद्मोत्पलवनेषु च ।
नदीद्वीपप्रदेशेषु वैडूर्यसिकतेषु च ॥ १.१६८.२३ ॥
रमणीय सरोवरांत, कमळ व नीलकमळांच्या वनांत, नदीबेटांच्या प्रदेशांत आणि वैडूर्यमण्यासारख्या वाळूच्या किनाऱ्यांवर.
1.168.24
देवारण्येषु पुण्येषु तथा पर्वतसानुषु ।
सुतीर्थवनतोयासु तथा गिरिनदीषु च ॥ १.१६८.२४ ॥
पवित्र देवारण्यांत, पर्वतांच्या उतारांवर, उत्तम तीर्थे व वनजलांजवळ आणि पर्वतीय नद्यांत.
1.168.25
सागरस्य प्रदेशेषु भणिहेमयुतेषु च ।
गुह्यकानां निवासेषु कुलपर्वतसानुषु ॥ १.१६८.२५ ॥
समुद्राच्या प्रदेशांत, मणी व सोन्याने युक्त ठिकाणी, गुह्यकांच्या निवासस्थानांत आणि कुलपर्वतांच्या उतारांवर.
1.168.26
सर्वर्तुफलवृक्षेषु मानसेषु वनेषु च ।
बिभ्रती परमं रूपं रमयामास पाण्डवम् ॥ १.१६८.२६ ॥
सर्व ऋतूंत फळ देणाऱ्या वृक्षांनी युक्त मानस सरोवरांत व अरण्यांत, परम सौंदर्य धारण करून तिने पांडवाला रमविले.
1.168.27
यथा सुमोदते स्वर्गे सुकृत्यप्सरसा सह ।
सुतरां परमप्रीतस्तथा रेमे महाद्युतिः ॥ १.१६८.२७ ॥
स्वर्गात पुण्यवान अप्सरेसह जसा आनंद पावतो, तसा परम प्रसन्न होऊन त्या महातेजस्वीने अत्यंत रमण केले.
1.168.28
शुभं हि जघनं तस्याः सवर्णमणिमेखलम् ।
न ततर्प तदा मृद्गन्भीमसेनो मुहुर्मुहुः ॥ १.१६८.२८ ॥
तिची सुंदर कंबर, समान रंगाच्या मणिमेखलेने शोभिवंत, तेव्हा भीमसेनाला तृप्त करू शकली नाही; तो वारंवार पाहत राहिला.
1.168.29
रमयन्ती ततो भीमं तत्रतत्र मनोजवा ।
सा रेमे तेन संहर्षात्तृप्यन्ती च मुहुर्मुहुः ॥ १.१६८.२९ ॥
मग भीमाला रमवीत असताना, मनासारख्या वेगवान तिने ठिकठिकाणी त्याच्यासह हर्षाने रमण केले; वारंवार ती तृप्त झाली.
1.168.30
अहस्सु रमयन्ती सा निशाकालेषु पाण्डवम् ।
आनीय वै स्वके गेहे दर्शयामास मातरम् ॥ १.१६८.३० ॥
दिवसा पांडवाला रमवीत असताना, रात्री त्याला आणून तिने आपल्याच घरी आपल्या आईला दाखविले.
1.168.31
भ्रातृभिः सहितो नित्यं स्वपते पाण्डवस्तथा ।
कुन्त्याः परिचरन्ती सा तस्याः पार्श्वेवसन्निशां ॥ १.१६८.३१ ॥
बंधूंसह पांडव नेहमी त्याच प्रकारे झोपत असे. कुंतीची सेवा करीत ती रात्री तिच्याजवळच राहिली.
1.168.32
कामांश्च मुखवासादीनानयिष्यति भोजनम् ।
तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामाजगाम महाव्रतः ॥ १.१६८.३२ ॥
ती भोजन, मुखवास आणि इतर इष्ट वस्तू आणीत असे. ती रात्र सरल्यावर महाव्रत आला.
1.168.33
पाराशर्यो महाप्राज्ञो दिव्यदर्शी महातपाः ।
तेऽभिवाद्य महात्मानं कृष्णद्वैपायनं शुभम्।
तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे सस्नुषा चैव माधवी ॥ १.१६८.३३ ॥
पराशराचा पुत्र, महाप्राज्ञ, दिव्यदर्शी आणि महातपस्वी तो आला. त्यांनी सर्वांनी त्या महात्मा, शुभ कृष्णद्वैपायनांना वंदन करून हात जोडून उभे राहिले; सून माधवीही सोबत होती.
1.168.34
मयेदं मनसा पूर्वं विदितं भरतर्षभाः ।
यथा स्थितैरधर्मेण धार्तराष्ट्रौर्विवासिताः ॥ १.१६८.३४ ॥
हे भरतश्रेष्ठांनो! धृतराष्ट्राच्या पुत्रांनी अधर्माने तुम्हांला कसे हद्दपार केले, हे मी आधीच मनाने जाणले होते.
1.168.35
तद्विदित्वाऽस्मि संप्राप्तश्चिकीर्ष्वै परं हितम् ।
न विषादो हि वः कार्यः सर्वमेतत्सुखाय वः ॥ १.१६८.३५ ॥
हे जाणून, तुमचे परम हित करण्याच्या इच्छेने मी आलो आहे. तुम्ही खेद करू नये; हे सर्व तुमच्या सुखासाठीच आहे.
1.168.36
सुहृद्वियोजनं कर्म पुराकृतमरिन्दमाः ।
तस्य सिद्धिरियं प्राप्ता मा शोचत परन्तपाः ॥ १.१६८.३६ ॥
हे शत्रुदमनांनो! मित्रांपासून वियोग घडवणारे हे कर्म पूर्वजन्मी केलेले होते; त्याचे हे फळ प्राप्त झाले आहे. हे शत्रुतापकांनो, शोक करू नका.
1.168.37
समाप्ते दुष्कृते चैव यूयं ते वै न संशयः ।
स्वराष्ट्रे विहरिष्यन्तो भविष्यथ सबान्धवाः ॥ १.१६८.३७ ॥
दुष्कृताचा काळ संपल्यावर तुम्ही निःसंशय आपल्या स्वराष्ट्रात बांधवांसह विहार कराल.
1.168.38
दीनतो बालतश्चैव स्नेहं कुर्वन्ति बान्धवाः ।
तस्मादभ्यधिकः स्नेहो युष्मासु मम संप्रति ॥ १.१६८.३८ ॥
दीन आणि बालक यांच्यावर बांधव प्रेम करतात; म्हणून आता तुमच्याविषयी माझा स्नेह अधिक आहे.
1.168.39
स्नेहपूर्वं चिकीर्षामि हितं यत्तन्निबोधत ।
वसतेह प्रतिच्छन्ना ममागमनकाङ्क्षिणः ॥ १.१६८.३९ ॥
स्नेहपूर्वक मला हितकारक ते करायचे आहे; ते ऐका. येथे लपून राहून माझ्या आगमनाची वाट पाहा.
1.168.40
एतद्वै शालिहोत्रस्य तपसा निर्मितं सरः ।
रमणीयमिदं तोयं क्षुत्पिपासाश्रमापहम् ॥ १.१६८.४० ॥
हे सरोवर शालिहोत्राच्या तपाने निर्माण झाले आहे; याचे पाणी रमणीय असून भूक-तहानेचा श्रम दूर करणारे आहे.
1.168.41
कार्यार्थिनस्तु षण्मासान्विहरध्वं यथासुखम् ॥ १.१६८.४१ ॥
पण कार्यासाठी सहा महिने सुखाने विहार करा.
1.168.42
एवं स तान्समाश्वास्य व्यासः पार्थानरिन्दमान् ।
स्नेहाच्च संपरिष्वज्य कुन्तीमाश्वासयत्प्रभुः ॥ १.१६८.४२ ॥
अशा प्रकारे व्यासांनी शत्रूंना दमन करणाऱ्या पृथापुत्रांचे सांत्वन केले, आणि स्नेहाने आलिंगन देऊन कुंतीलाही धीर दिला.
1.168.43
स्नुषे मा रोद मा रोदेत्येवं व्यासोऽब्रवीद्वचः ।
जीवपुत्रे सुतस्तेऽयं धर्मनित्यो युधिष्ठिरः ॥ १.१६८.४३ ॥
"सूनबाई, रडू नकोस, रडू नकोस" असे व्यासांनी म्हटले. तुझे पुत्र जिवंत आहेत; हा तुझा पुत्र युधिष्ठिर, जो नेहमी धर्मात स्थिर आहे.
1.168.44
पृथिव्यां पार्थइवान्सर्वान्प्रशासिष्यति धर्मराट् ।
धर्मेण जित्वा पृथिवीमखिलां धर्मकृद्वशी ॥ १.१६८.४४ ॥
धर्मराज पृथ्वीवर पार्थाप्रमाणे सर्वांवर राज्य करील. धर्माने संपूर्ण पृथ्वी जिंकून, धर्माचरण करणारा आणि संयमी असा तो राज्य करील.
1.168.45
स्थापयित्वा वशे सर्वां सपर्वतवनां शुभाम् ।
भीमसेनार्जुनबलाद्भोक्ष्यत्ययमसंशयम् ॥ १.१६८.४५ ॥
पर्वत आणि वनांसह या सुंदर सर्व पृथ्वीला वशात ठेवून, भीमसेन आणि अर्जुन यांच्या बळाने हा निःसंशय तिचा उपभोग घेईल.
1.168.46
पुत्रास्तव च माद्र्याश्च पञ्चैते लोकविश्रुताः ।
स्वराष्ट्रे विहरिष्यन्ति सुखं सुमनसस्तदा ॥ १.१६८.४६ ॥
तुझे पुत्र आणि माद्रीचे हे पाच पुत्र, जे लोकप्रसिद्ध आहेत, तेव्हा प्रसन्न मनाने आपल्या राज्यात सुखाने विहार करतील.
1.168.47
यक्ष्यन्ति च नरव्याघ्रा विजित्य पृथिवीमिमाम् ।
राजसूयाश्वमेधाद्यैः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ॥ १.१६८.४७ ॥
ही पृथ्वी जिंकून ते नरश्रेष्ठ राजसूय, अश्वमेध इत्यादी, भरपूर दक्षिणा असलेले यज्ञ करतील.
1.168.48
अनुगृह्य सुहृद्वर्गं धनेन च सुखेन च ।
पितृपैतामहं राज्यमहारिष्यन्ति ते सुताः ॥ १.१६८.४८ ॥
मित्रवर्गावर धनाने आणि सुखाने अनुग्रह करून तुझे पुत्र पिता आणि पितामहांचे वंशपरंपरागत राज्य पुन्हा मिळवतील.
1.168.49
स्नुषा कमलपत्राक्षी नाम्ना कमलपालिका ।
वशवर्तिनी तु भीमस्य पुत्रमेषा जनिष्यति ॥ १.१६८.४९ ॥
कमलपत्रासारखे डोळे असलेली कमलपालिका नावाची सून भीमाच्या वशात राहील आणि ती एका पुत्राला जन्म देईल.
1.168.50
तेन पुत्रेण कृच्छ्रेषु भविष्यथ च तारिताः ।
इह मासं प्रतीक्षध्वमागमिष्याम्यहं पुनः ॥ १.१६८.५० ॥
त्या पुत्रामुळे तुम्ही संकटांतून तारले जाल. येथे एक महिना वाट पाहा; मी पुन्हा येईन.
1.168.51
देशकालौ विदित्वैवं यास्यध्वं परमां मुदम् ॥ १.१६८.५१ ॥
देश आणि काळ असे जाणून तुम्ही परम आनंद प्राप्त कराल.
1.168.52
स तैः प्राञ्जलिभिः सर्वैस्तथेत्युक्तो जनाधिप ।
जगाम भगवान्व्यासो यथागतमृषिः प्रभुः ॥ १.१६८.५२ ॥
हे जनाधिपा! ते सर्व हात जोडून 'तसेच होवो' असे म्हणाले, तेव्हा भगवान व्यास ऋषी जसे आले होते तसेच निघून गेले.