મહાભારત · અધ્યાય 1.174
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.174.1
कुतोमूलमिदं दुःखं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः ।
विदित्वाप्यपकर्षेयं शक्यं चेदपकर्षितुम् ॥ १.१७४.१ ॥
આ દુઃખનું મૂળ ક્યાં છે તે હું યથાર્થ રીતે જાણવા ઇચ્છું છું. જાણ્યા પછી જો તેને દૂર કરવું શક્ય હોય, તો હું તેને દૂર કરીશ.
1.174.2
उपपन्नं सतामेतद्यद्ब्रवीपि तपोधने ।
न तु दुःखमिदं शक्यं मानुषेण व्यपोहितुम् ॥ १.१७४.२ ॥
હે તપોધને, તું જે કહે છે તે સજ્જનોને યોગ્ય જ છે. પરંતુ આ દુઃખ માણસથી દૂર કરવું શક્ય નથી.
1.174.3
तथापि तत्त्वमाख्यास्ये दुःखस्यैतस्य संभवम् ।
शक्यं वा यदि वाऽशक्यं शृणु भद्रे यथातथम् ॥ १.१७४.३ ॥
તોપણ આ દુઃખના ઉદ્ભવનું તત્ત્વ હું કહીશ. તે શક્ય હોય કે અશક્ય, હે ભદ્રે, યથાર્થ રીતે સાંભળ.
1.174.4
समीपे नगरस्यास्य वको वसति राक्षसः ।
इतो गव्यूतिमात्रे।ञस्ति यमुनागह्वरे गुहा ॥ १.१७४.४ ॥
આ નગરની નજીક બક નામનો રાક્ષસ રહે છે. અહીંથી એક ગવ્યૂતિ અંતરે યમુનાની ખીણમાં એક ગુફા છે.
1.174.5
तस्यां घोरः स वसति जिघांसुः पुरुषादकः ।
बकाभिधानो दुष्टात्मा राक्षसानां कुलाधमः ॥ १.१७४.५ ॥
તે ગુફામાં ભયંકર, મારવાની ઇચ્છા ધરાવનાર, માણસભક્ષી, બક નામનો દુષ્ટ મનવાળો, રાક્ષસકુળમાં અધમ વસે છે.
1.174.6
ईशो जनपदस्यास्य पुरस्य च महाबलः ।
पुष्टो मानुषमांसेन दुर्बुद्धिः पुरुषादकः ॥ १.१७४.६ ॥
આ જનપદ અને આ નગરનો સ્વામી તે મહાબલી, માનવમાંસથી પોષાયેલો, દુર્બુદ્ધિ, માણસભક્ષી છે.
1.174.7
प्रबलः कामरूपी च राक्षसस्तु महाबलः ।
तेनोपसृष्टा नगरी वर्षमद्य त्रयोदशम् ॥ १.१७४.७ ॥
પ્રબળ, ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરનાર અને મહાબળવાન એવો તે રાક્ષસ છે. તેનાથી પીડિત આ નગર આજે તેરમા વર્ષમાં છે.
1.174.8
तत्कृते परचक्राच्च भूतेभ्यश्च न नो भयम् ।
पुरुषादेन रौद्रेण भक्ष्यमाणा दुरात्मना ॥ १.१७४.८ ॥
તેના કારણે અમને શત્રુસૈન્ય કે ભૂતોનો ભય નથી; પરંતુ ક્રૂર, દુરાત્મા નરભક્ષક દ્વારા અમે ભક્ષાઈ રહ્યા છીએ.
1.174.9
अनाथा नगरी नाथं त्रातारं नाधिगच्छति ।
गुहायां च वसंस्तत्र बाधते सततं जनम् ॥ १.१७४.९ ॥
અનાથ આ નગરને કોઈ રક્ષક સ્વામી મળતો નથી; ત્યાં ગુફામાં રહીને તે સતત લોકોને પીડે છે.
1.174.10
स्त्रियो बालांश्च वृद्धांश्च यूनश्चापि दुरात्मवान् ।
अत्र मन्त्रैश्च होमैश्च भोजनैश्च स राक्षसः ॥ १.१७४.१० ॥
સ્ત્રીઓ, બાળકો, વૃદ્ધો અને યુવાનોને પણ તે દુરાત્મા પીડે છે. અહીં મંત્રો, હોમ અને ભોજન-અર્પણથી તે રાક્ષસ (શાંત થાય છે).
1.174.11
ईडितो द्विजमुख्यैश्च पूजितश्च दुरात्मवान् ।
यदा च सकलानेवं प्रसूदयति राक्षसः ॥ १.१७४.११ ॥
શ્રેષ્ઠ દ્વિજો દ્વારા સ્તુતિ અને પૂજા પામ્યા છતાં તે દુરાત્મા, તે રાક્ષસ આ રીતે સૌને મારે છે ત્યારે (શું કરવું)?
1.174.12
अथैनं ब्राह्मणाः सर्वे समये समयोजयन् ।
मा स्म कामाद्वधी रक्षो दास्यामस्ते सदा वयं ॥ १.१७४.१२ ॥
ત્યારે બધા બ્રાહ્મણોએ તેને એક કરારથી બાંધ્યો: 'હે રાક્ષસ, ઇચ્છાથી વધ ન કરજે; અમે તને સદા (ભોજન) આપતા રહીશું.'
1.174.13
पर्यायेण यथाकाममिह मांसोदनं प्रभो ।
अन्नं मांससमायुक्तं तिलचूर्णसमन्वितम् ॥ १.१७४.१३ ॥
હે પ્રભુ, અહીં વારાફરતી ઇચ્છા મુજબ માંસયુક્ત ભાત અપાશે; માંસથી ભરેલું અન્ન, તલના ચૂર્ણથી મિશ્ર.
1.174.14
सर्पिषा च समायुक्तं व्यञ्जनैश्च समन्वितम् ।
सूपांस्त्रीन्सतिलान्पिण्डाँल्लाजापूपसुरासवान् ॥ १.१७४.१४ ॥
ઘી સાથે યુક્ત, વ્યંજનોથી યુક્ત; ત્રણ પ્રકારના સૂપ, તલ સહિતના પિંડ, લાજા, અપૂપ, સુરા અને આસવ.
1.174.15
शृताशृतान्पानकुम्भान्स्थूलमांसं शृताशृतम् ।
वनमाहिषवाराहभाल्लूकं च शृताशृतम् ॥ १.१७४.१५ ॥
રાંધેલું અને કાચું; પીણાના ઘડા; રાંધેલું અને કાચું જાડું માંસ; જંગલી ભેંસ, ભૂંડ અને રીંછનું માંસ, રાંધેલું અને કાચું.
1.174.16
सर्पिःकुम्भांश्च विविधान्दधिकुम्भांस्तथा बहून् ।
सद्यःसिद्धसमायुक्तं तिलचूर्णैः समाकुलम् ॥ १.१७४.१६ ॥
વિવિધ ઘીના ઘડા અને ઘણા દહીંના ઘડા પણ; તરત તૈયાર થયેલી વાનગીઓ સહિત, તલના ચૂર્ણથી ભરેલું.
1.174.17
कुलाच्च पुरुषं चैकं बलीवर्दौ च कालकौ ।
प्राप्स्यसि त्वमसंक्रुद्धो रक्षोभागं प्रकल्पितम् ॥ १.१७४.१७ ॥
કુળમાંથી એક પુરુષ અને બે કાળા બળદ પણ તને મળશે; ગુસ્સે ન થા — આ તારો નિર્ધારિત રાક્ષસભાગ છે.
1.174.18
तिष्ठेह समयेऽस्माकमित्ययाचन्त तं द्विजाः ।
बाढमित्येव तद्रक्षस्तद्वचः प्रत्यगृह्णत ॥ १.१७४.१८ ॥
અહીં અમારા કરાર મુજબ રહે — એમ બ્રાહ્મણોએ તેને વિનંતી કરી; ત્યારે તે રાક્ષસે "ઠીક છે" કહીને તેમની વાત સ્વીકારી.
1.174.19
परचक्राटवीकेभ्यो रक्षणं स करोति च ।
तस्मिन्भागे सुनिर्दिष्टे स्थितः स समये बली ॥ १.१७४.१९ ॥
તે શત્રુ-સેના અને જંગલના લૂંટારાઓથી રક્ષણ કરે છે. નક્કી કરાયેલા તે ભાગમાં સમયે સ્થિત રહેલો એ બળવાન.
1.174.20
एकैकं चैव पुरुषं संप्रयच्छन्ति वेतनम् ।
स वारो बहुभिर्वर्षैर्भवत्यसुकरो नरैः ॥ १.१७४.२० ॥
દરેક માણસ વેતન (કર) આપે છે. તે વારો ઘણાં વર્ષોમાં પણ માણસો માટે અસહ્ય બને છે.
1.174.21
तद्विमोक्षाय ये केचिद्यतन्ते पुरुषाः क्वचित् ।
सपुत्रदारांस्तान्हत्वा तद्रक्षो भक्षयत्युत ॥ १.१७४.२१ ॥
તેમાંથી મુક્તિ માટે ક્યાંક જે કોઈ માણસો પ્રયત્ન કરે છે, તેમને પુત્રો અને પત્નીઓ સહિત મારીને એ રાક્ષસ ખાઈ જાય છે.
1.174.22
वेत्रकीयगृहे राजा नायं नयमिहास्थितः ।
उपायं तं न कुरुते यत्नादपि स मन्दधीः।
अनामयं जनस्यास्य येन स्यादद्य शाश्वतम् ॥ १.१७४.२२ ॥
વેત્રકીય ઘરમાં રહેલો આ રાજા અહીં નીતિમાં સ્થિર નથી. તે મંદબુદ્ધિ પ્રયત્ન કરવા છતાં એવો ઉપાય કરતો નથી જેથી આ લોકોનું શાશ્વત કલ્યાણ આજે જ થાય.
1.174.23
एतदर्हा वचं नूनं वसामो दुर्बलस्य ये ।
विषये नित्यवास्तव्याः कुराजानमुपाश्रिताः ॥ १.१७४.२३ ॥
દુર્બળના અધીનમાં વસતા આપણે ખરેખર આવા શબ્દ (દુઃખ)ને પાત્ર છીએ. આ દેશના કાયમી રહેવાસીઓ થઈને દુષ્ટ રાજાનો આશ્રય લેનારા આપણે.
1.174.24
ब्राह्मणाः कस्य वक्तव्याः कस्य वाच्छन्दचारिणः ।
गुणैरेते हि वत्स्यन्ति कामगाः पक्षिणो यथा ॥ १.१७४.२४ ॥
બ્રાહ્મણો કોની સાથે બોલવા યોગ્ય છે, અથવા કોની ઇચ્છા પ્રમાણે ચાલનારા છે? આ ગુણોથી જ વસશે, ઇચ્છા મુજબ ઊડતાં પક્ષીઓની જેમ.
1.174.25
राजानं प्रथमं विन्देत्ततो भार्यां ततो धनम् ।
राजन्यसति लोकेऽस्मिन्कुतो भार्या कुतो धनम्।
वयस्य संचयेनास्य ज्ञातीन्पुत्रांश्च तारयेत् ॥ १.१७४.२५ ॥
પ્રથમ રાજાને મેળવવો, પછી પત્ની, પછી ધન. આ જગતમાં રાજા ન હોય તો પત્ની ક્યાં અને ધન ક્યાં? મિત્ર, તેના સંચયથી સ્વજનો અને પુત્રોને પણ તારવા જોઈએ.
1.174.26
विपीरतं मया चेदं त्रयं सर्वमुपार्जितम् ।
तदिमामापदं प्राप्य भृशं तप्यामहे वयम् ॥ १.१७४.२६ ॥
મારા દ્વારા પ્રાપ્ત કરેલાં આ ત્રણેય — બધું — નષ્ટ થયાં છે. તેથી આ આપત્તિમાં પડીને અમે અત્યંત સંતાપ પામીએ છીએ.
1.174.27
सोऽयमस्माननुप्राप्तो वारः कुलविनाशनः ।
भोजनं पुरुषश्चैकः प्रदेयं वेतनं मया ॥ १.१७४.२७ ॥
કુળનો નાશ કરનાર તે વારો હવે અમારા પર આવ્યો છે: ભોજન માટે એક માણસ મારે વેતન તરીકે આપવો પડે છે.
1.174.28
न च मे विद्यते वित्तं संक्रेतुं पुरुषं क्वचित् ।
सुहृज्जनं प्रदातुं च न शक्ष्यामि कदाचन ॥ १.१७४.२८ ॥
ક્યાંય પણ એક માણસ ખરીદવા માટે મારી પાસે ધન નથી; કોઈ મિત્રને આપવાનું પણ હું કદી કરી શકીશ નહીં.
1.174.29
गतिं चान्यां न पश्यामि तस्मान्मोक्षाय रक्षसः ।
सोऽहं दुःखार्णवे मग्नो महत्यसुकरे भृशम् ॥ १.१७४.२९ ॥
રાક્ષસથી મુક્તિ માટે મને બીજો કોઈ માર્ગ દેખાતો નથી. તેથી હું પાર કરવા મુશ્કેલ એવા મહાન દુઃખસાગરમાં ઊંડે ડૂબેલો છું.
1.174.30
सहैवैतैर्गमिष्यामि बान्धवैरद्य राक्षसम् ।
ततो नः सहितान्क्षुद्रः सर्वानेवोपभोक्ष्यति ॥ १.१७४.३० ॥
આજે હું આ સ્વજનો સાથે જ તે રાક્ષસ પાસે જઈશ; નહીંતર તે નીચ આપણ સૌને, એકત્ર થયેલા બધાને, ખાઈ જશે.
1.174.31
दुःखमूलमिदं भद्रे मयोक्तं प्रश्नतोऽनघे ॥ १.१७४.३१ ॥
હે ભદ્રે, હે નિષ્પાપ, તારા પ્રશ્નના ઉત્તરમાં મેં આ દુઃખનું મૂળ કહ્યું છે.