महाभारत · अध्याय 1.174
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.174.1
कुतोमूलमिदं दुःखं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः ।
विदित्वाप्यपकर्षेयं शक्यं चेदपकर्षितुम् ॥ १.१७४.१ ॥
या दुःखाचे मूळ कुठे आहे, हे मला यथार्थपणे जाणून घ्यायचे आहे. ते जाणल्यानंतर जर ते दूर करणे शक्य असेल, तर मी ते दूर करीन.
1.174.2
उपपन्नं सतामेतद्यद्ब्रवीपि तपोधने ।
न तु दुःखमिदं शक्यं मानुषेण व्यपोहितुम् ॥ १.१७४.२ ॥
हे तपोधने, तू जे बोलत आहेस ते सज्जनांना योग्यच आहे. परंतु हे दुःख मानवाला दूर करणे शक्य नाही.
1.174.3
तथापि तत्त्वमाख्यास्ये दुःखस्यैतस्य संभवम् ।
शक्यं वा यदि वाऽशक्यं शृणु भद्रे यथातथम् ॥ १.१७४.३ ॥
तरीही या दुःखाच्या उत्पत्तीचे तत्त्व मी सांगेन. ते शक्य असो वा अशक्य, हे भद्रे, जसे आहे तसे ऐक.
1.174.4
समीपे नगरस्यास्य वको वसति राक्षसः ।
इतो गव्यूतिमात्रे।ञस्ति यमुनागह्वरे गुहा ॥ १.१७४.४ ॥
या नगराजवळ बक नावाचा राक्षस राहतो. येथून एक गव्यूती अंतरावर यमुनेच्या दरीत एक गुहा आहे.
1.174.5
तस्यां घोरः स वसति जिघांसुः पुरुषादकः ।
बकाभिधानो दुष्टात्मा राक्षसानां कुलाधमः ॥ १.१७४.५ ॥
त्या गुहेत तो भयंकर, मारण्याची इच्छा असणारा, नरभक्षक, बक नावाचा दुष्टबुद्धी, राक्षसकुलातील अधम राहतो.
1.174.6
ईशो जनपदस्यास्य पुरस्य च महाबलः ।
पुष्टो मानुषमांसेन दुर्बुद्धिः पुरुषादकः ॥ १.१७४.६ ॥
या जनपदाचा आणि या नगराचा स्वामी तो महाबलवान, मानवी मांसाने पोसलेला, दुर्बुद्धी, नरभक्षक आहे.
1.174.7
प्रबलः कामरूपी च राक्षसस्तु महाबलः ।
तेनोपसृष्टा नगरी वर्षमद्य त्रयोदशम् ॥ १.१७४.७ ॥
प्रबल, इच्छेनुसार रूप धारण करणारा आणि महाबलवान असा तो राक्षस आहे. त्याच्यामुळे पीडित हे नगर आज तेराव्या वर्षात आहे.
1.174.8
तत्कृते परचक्राच्च भूतेभ्यश्च न नो भयम् ।
पुरुषादेन रौद्रेण भक्ष्यमाणा दुरात्मना ॥ १.१७४.८ ॥
त्याच्यामुळे शत्रुसैन्यापासून किंवा भूतांपासून आम्हाला भय नाही; पण क्रूर, दुरात्मा अशा नरभक्षकाकडून आम्ही भक्षिले जात आहोत.
1.174.9
अनाथा नगरी नाथं त्रातारं नाधिगच्छति ।
गुहायां च वसंस्तत्र बाधते सततं जनम् ॥ १.१७४.९ ॥
अनाथ अशा नगराला रक्षणकर्ता नाथ मिळत नाही; तेथे गुहेत राहून तो सतत लोकांना त्रास देतो.
1.174.10
स्त्रियो बालांश्च वृद्धांश्च यूनश्चापि दुरात्मवान् ।
अत्र मन्त्रैश्च होमैश्च भोजनैश्च स राक्षसः ॥ १.१७४.१० ॥
स्त्रिया, बालके, वृद्ध आणि तरुण यांनाही तो दुरात्मा त्रास देतो. येथे मंत्र, होम आणि भोजन-अर्पणांनी तो राक्षस (शांत होतो).
1.174.11
ईडितो द्विजमुख्यैश्च पूजितश्च दुरात्मवान् ।
यदा च सकलानेवं प्रसूदयति राक्षसः ॥ १.१७४.११ ॥
श्रेष्ठ द्विजांनी स्तुती केली आणि पूजिले तरीही तो दुरात्मा, तो राक्षस असे सर्वांना मारतो तेव्हा (काय करावे)?
1.174.12
अथैनं ब्राह्मणाः सर्वे समये समयोजयन् ।
मा स्म कामाद्वधी रक्षो दास्यामस्ते सदा वयं ॥ १.१७४.१२ ॥
तेव्हा सर्व ब्राह्मणांनी त्याला एका कराराने बांधले: 'हे राक्षसा, इच्छेने वध करू नकोस; आम्ही तुला सदैव (अन्न) देऊ.'
1.174.13
पर्यायेण यथाकाममिह मांसोदनं प्रभो ।
अन्नं मांससमायुक्तं तिलचूर्णसमन्वितम् ॥ १.१७४.१३ ॥
हे प्रभो, येथे पाळीपाळीने इच्छेनुसार मांसयुक्त भात दिला जाईल; मांसाने युक्त अन्न, तिळाच्या चूर्णाने मिसळलेले.
1.174.14
सर्पिषा च समायुक्तं व्यञ्जनैश्च समन्वितम् ।
सूपांस्त्रीन्सतिलान्पिण्डाँल्लाजापूपसुरासवान् ॥ १.१७४.१४ ॥
तुपासह युक्त, व्यंजनांनी युक्त; तीन प्रकारची सूप, तिळासह पिंड, लाह्या, अपूप, सुरा आणि आसव.
1.174.15
शृताशृतान्पानकुम्भान्स्थूलमांसं शृताशृतम् ।
वनमाहिषवाराहभाल्लूकं च शृताशृतम् ॥ १.१७४.१५ ॥
शिजवलेले आणि न शिजवलेले; पेयाचे घडे; शिजवलेले व न शिजवलेले जाड मांस; वन्य म्हैस, डुक्कर व अस्वलाचे मांस, शिजवलेले व न शिजवलेले.
1.174.16
सर्पिःकुम्भांश्च विविधान्दधिकुम्भांस्तथा बहून् ।
सद्यःसिद्धसमायुक्तं तिलचूर्णैः समाकुलम् ॥ १.१७४.१६ ॥
विविध तुपाचे घडे आणि पुष्कळ दह्याचे घडेही; ताज्या तयार पदार्थांनी युक्त, तिळाच्या चूर्णाने भरलेले.
1.174.17
कुलाच्च पुरुषं चैकं बलीवर्दौ च कालकौ ।
प्राप्स्यसि त्वमसंक्रुद्धो रक्षोभागं प्रकल्पितम् ॥ १.१७४.१७ ॥
कुळातून एक पुरुष आणि दोन काळे बैल तुला मिळतील; रागावू नकोस — हा तुझ्यासाठी ठरवलेला राक्षसभाग आहे.
1.174.18
तिष्ठेह समयेऽस्माकमित्ययाचन्त तं द्विजाः ।
बाढमित्येव तद्रक्षस्तद्वचः प्रत्यगृह्णत ॥ १.१७४.१८ ॥
आमच्या कराराप्रमाणे येथे राहा — असे ब्राह्मणांनी त्याला विनवले; तेव्हा त्या राक्षसाने "ठीक आहे" म्हणून त्यांचे वचन स्वीकारले.
1.174.19
परचक्राटवीकेभ्यो रक्षणं स करोति च ।
तस्मिन्भागे सुनिर्दिष्टे स्थितः स समये बली ॥ १.१७४.१९ ॥
तो शत्रुसैन्य आणि वनातील लुटारू यांपासून रक्षण करतो. नेमलेल्या त्या भागात ठरलेल्या वेळी उभा राहिलेला तो बलवान.
1.174.20
एकैकं चैव पुरुषं संप्रयच्छन्ति वेतनम् ।
स वारो बहुभिर्वर्षैर्भवत्यसुकरो नरैः ॥ १.१७४.२० ॥
प्रत्येक माणसाकडून ते वेतन (कर) देतात. ती पाळी अनेक वर्षांतही माणसांना असह्य होते.
1.174.21
तद्विमोक्षाय ये केचिद्यतन्ते पुरुषाः क्वचित् ।
सपुत्रदारांस्तान्हत्वा तद्रक्षो भक्षयत्युत ॥ १.१७४.२१ ॥
त्यातून मुक्तीसाठी कुठे कोणी प्रयत्न करतात, त्यांना पुत्रपत्नींसह मारून तो राक्षस खाऊन टाकतो.
1.174.22
वेत्रकीयगृहे राजा नायं नयमिहास्थितः ।
उपायं तं न कुरुते यत्नादपि स मन्दधीः।
अनामयं जनस्यास्य येन स्यादद्य शाश्वतम् ॥ १.१७४.२२ ॥
वेत्रकीय गृहातील हा राजा येथे नीतीत स्थिर नाही. तो मंदबुद्धी प्रयत्न करूनही असा उपाय करत नाही ज्याने या लोकांचे शाश्वत कल्याण आजच होईल.
1.174.23
एतदर्हा वचं नूनं वसामो दुर्बलस्य ये ।
विषये नित्यवास्तव्याः कुराजानमुपाश्रिताः ॥ १.१७४.२३ ॥
दुर्बलाच्या अधीन राहणारे आपण निश्चितच अशा शब्दास (दुःखास) पात्र आहोत. या देशाचे कायमचे रहिवासी होऊन दुष्ट राजाचा आश्रय घेणारे आपण.
1.174.24
ब्राह्मणाः कस्य वक्तव्याः कस्य वाच्छन्दचारिणः ।
गुणैरेते हि वत्स्यन्ति कामगाः पक्षिणो यथा ॥ १.१७४.२४ ॥
ब्राह्मण कोणाशी बोलण्यास योग्य आहेत, किंवा कोणाच्या इच्छेनुसार चालणारे आहेत? हे गुणांनीच राहतील, इच्छेनुसार उडणाऱ्या पक्ष्यांप्रमाणे.
1.174.25
राजानं प्रथमं विन्देत्ततो भार्यां ततो धनम् ।
राजन्यसति लोकेऽस्मिन्कुतो भार्या कुतो धनम्।
वयस्य संचयेनास्य ज्ञातीन्पुत्रांश्च तारयेत् ॥ १.१७४.२५ ॥
प्रथम राजाला प्राप्त करावे, नंतर भार्या, नंतर धन. या जगात राजा नसेल तर भार्या कुठे आणि धन कुठे? मित्रा, त्याच्या संचयाने नातेवाईकांना व पुत्रांनाही तारावे.
1.174.26
विपीरतं मया चेदं त्रयं सर्वमुपार्जितम् ।
तदिमामापदं प्राप्य भृशं तप्यामहे वयम् ॥ १.१७४.२६ ॥
माझ्याकडून मिळवलेली ही तिन्ही — सर्वच — नष्ट झाली आहेत. म्हणून या संकटात सापडून आम्ही अत्यंत संतप्त होत आहोत.
1.174.27
सोऽयमस्माननुप्राप्तो वारः कुलविनाशनः ।
भोजनं पुरुषश्चैकः प्रदेयं वेतनं मया ॥ १.१७४.२७ ॥
कुलनाशक असा तो पाळा आता आमच्यावर आला आहे: भोजनासाठी एक माणूस मला वेतन म्हणून द्यावा लागेल.
1.174.28
न च मे विद्यते वित्तं संक्रेतुं पुरुषं क्वचित् ।
सुहृज्जनं प्रदातुं च न शक्ष्यामि कदाचन ॥ १.१७४.२८ ॥
कुठेही एक माणूस विकत घेण्याइतके धन माझ्याकडे नाही; एखाद्या सुहृदाला देणेही मला कधी शक्य होणार नाही.
1.174.29
गतिं चान्यां न पश्यामि तस्मान्मोक्षाय रक्षसः ।
सोऽहं दुःखार्णवे मग्नो महत्यसुकरे भृशम् ॥ १.१७४.२९ ॥
राक्षसापासून मुक्तीसाठी मला दुसरा मार्ग दिसत नाही. म्हणून मी ओलांडण्यास कठीण अशा मोठ्या दुःखसागरात खोलवर बुडालो आहे.
1.174.30
सहैवैतैर्गमिष्यामि बान्धवैरद्य राक्षसम् ।
ततो नः सहितान्क्षुद्रः सर्वानेवोपभोक्ष्यति ॥ १.१७४.३० ॥
आज मी या नातेवाइकांसह त्या राक्षसाकडे जाईन; नाहीतर तो नीच आपल्या सर्वांना, एकत्र जमलेल्यांना, भक्षण करील.
1.174.31
दुःखमूलमिदं भद्रे मयोक्तं प्रश्नतोऽनघे ॥ १.१७४.३१ ॥
हे भद्रे, हे निष्पापे, तुझ्या प्रश्नाला उत्तर म्हणून हे दुःखाचे मूळ मी सांगितले आहे.