Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 1.18

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.18.1

ततोऽभ्रशिखराकारैर्गिरिशृङ्गैरलंकृतम् ।
मन्दरं पर्वतवरं लताजालसमाकुलम् ॥ १.१८.१ ॥

तब बादलों की चोटियों जैसे आकार वाले पर्वत-शिखरों से सुशोभित, लताओं के जाल से घिरे श्रेष्ठ पर्वत मन्दर (को देखा गया)।

1.18.2

नानाविहंगसंघुष्टं नानादंष्ट्रिसमाकुलम् ।
किंनरैरप्सरोभिश्च देवैरपि च सेवितम् ॥ १.१८.२ ॥

अनेक प्रकार के पक्षियों के कलरव से गूँजता, अनेक दाढ़ों वाले जीवों से भरा, किन्नरों, अप्सराओं और देवताओं से सेवित (मन्दर)।

1.18.3

एकादश सहस्राणि योजनानां समुच्छ्रितम् ।
अधोभूमेः सहस्रेषु तावत्स्वेव प्रतिष्ठितम् ॥ १.१८.३ ॥

ग्यारह हजार योजन ऊँचा (मन्दर) है, और पृथ्वी के नीचे भी उतने ही हजार योजन तक स्थित है।

1.18.4

तमुद्धर्तुमशक्ता वै सर्वे देवगणास्तदा ।
विष्णुमासीनमभ्येत्य ब्रह्माणं चेदमब्रुवन् ॥ १.१८.४ ॥

तब सभी देवगण उसे उठाने में असमर्थ होकर, विष्णु और ब्रह्मा के पास (जो बैठे थे) जाकर यह बोले।

1.18.5

भवन्तावत्र कुरुतां बुद्धिं नैःश्रेयसीं पराम् ।
मन्दरोद्धरणे यत्नः क्रियतां च हिताय नः ॥ १.१८.५ ॥

आप दोनों यहाँ परम कल्याणकारी उपाय सोचें, और मन्दर को उठाने का प्रयत्न किया जाए, जो हमारे हित के लिए है।

1.18.6

तथेति चाब्रवीद्विष्णुर्ब्रह्मणा सह भार्गव ।
अचोदयदमेयात्मा फणीन्द्रं पद्मलोचनः ॥ १.१८.६ ॥

हे भार्गव! 'ऐसा ही हो' कहकर ब्रह्मा के साथ विष्णु ने अमित आत्मा वाले, कमलनयन (भगवान) ने फणियों के राजा (शेषनाग) को प्रेरित किया।

1.18.7

ततोऽनन्तः समुत्थाय ब्रह्मणा परिचोदितः ।
नारायणेन चाप्युक्तस्तस्मिन्कर्मणि वीर्यवान् ॥ १.१८.७ ॥

तब ब्रह्मा से प्रेरित होकर अनन्त उठ खड़े हुए, और नारायण ने भी उन्हें उस कार्य के लिए कहा; वे पराक्रमी थे।

1.18.8

अथ पर्वतराजानं तमनन्तो महाबलः ।
उज्जहार बलाद्ब्रह्मन्सवनं सवनौकसम् ॥ १.१८.८ ॥

फिर महाबली अनन्त ने, हे ब्राह्मण, उस पर्वतराज को बल से उखाड़ लिया—उस वन में रहने वाले मन्दर को।

1.18.9

ततस्तेन सुराः सार्धं समुद्रमुपतस्थिरे ।
तमूचुरमृतस्यार्थे निर्मथिष्यामहे जलम् ॥ १.१८.९ ॥

तब वे देवता उसके साथ समुद्र के पास पहुँचे और उससे बोले, "अमृत के लिए हम जल का मंथन करेंगे।"

1.18.10

अपांपतिरथोवाच ममाप्यंशो भवेत्ततः ।
सोढाऽस्मि विपुलं मर्दं मन्दरभ्रमणादिति ॥ १.१८.१० ॥

तब समुद्रपति ने कहा, "मेरा भी भाग होना चाहिए। मन्दर के घूमने से होने वाले विशाल मंथन को मैं सहूँगा।"

1.18.11

ऊचुश्च कूर्मराजानमकूपारे सुरासुराः ।
अधिष्ठानं गिरेरस्य भवान्भवितुमर्हति ॥ १.१८.११ ॥

और देवों तथा असुरों ने समुद्र में कूर्मराज से कहा, "इस पर्वत का आधार आपको होना चाहिए।"

1.18.12

कूर्मेण तु तथेत्युक्त्वा पृष्ठमस्य समर्पितम् ।
तं शैलं तस्य पृष्ठस्थं वज्रेणेन्द्रोऽभ्यपीडयत् ॥ १.१८.१२ ॥

परन्तु कूर्म ने "ऐसा ही हो" कहकर अपनी पीठ अर्पित कर दी। तब इन्द्र ने वज्र से उस पर्वत को, जो उसकी पीठ पर टिका था, दबा दिया।

1.18.13

मन्थानं मन्दरं कृत्वा तथा योक्त्रं च वासुकिम् ।
देवा मथितुमारब्धाः समुद्रं निधिमम्भसाम्।
अमृतार्थे पुरा ब्रह्मस्तथैवासुरदानवाः ॥ १.१८.१३ ॥

मन्दर पर्वत को मथानी बनाकर और वासुकि नाग को रस्सी बनाकर, देवताओं ने जलनिधि समुद्र का मन्थन आरम्भ किया। हे ब्रह्मन्, पूर्वकाल में अमृत के लिए असुर और दानव भी वैसे ही (साथ) थे।

1.18.14

एकमन्तमुपाश्लिष्टा नागराज्ञो महासुराः ॥ १.१८.१४ ॥

नागराज के एक छोर को महान असुर पकड़े हुए थे।

1.18.15

विबुधाः सहिताः सर्वे यतः पुच्छं ततः स्थिताः ।
अनन्तो भगवान्देवो यतो नारायणः स्थितः ॥ १.१८.१५ ॥

सभी देवता एक साथ जहाँ पूँछ थी वहाँ खड़े हुए। भगवान अनन्त देव वहाँ थे जहाँ नारायण स्थित थे।

1.18.16

वासुकेरग्रमाश्लिष्टा नागराज्ञो महासुराः ।
शिर उत्क्षिप्य नागस्य पुनः पुनरवाक्षिपन् ॥ १.१८.१६ ॥

वासुकि के अग्र भाग को महान असुर पकड़े हुए थे। नाग का सिर ऊपर उठाकर वे बार-बार उसे नीचे खींचते थे।

1.18.17

वासुकेरथ नागस्य सहसा क्षिप्यतोऽसुरैः ।
सधूमाः सार्चिषो वाता निष्पेतुरसकृन्मुखात् ॥ १.१८.१७ ॥

तब असुरों द्वारा सहसा खींचे जाते हुए वासुकि नाग के मुख से धुएँ और ज्वालाओं सहित वायु बार-बार निकल पड़ी।

1.18.18

वासुकेर्मथ्यमानस्य निःसृतेन विषेण च ।
अभवन्मिश्रितं तोयं तदा भार्गवनन्दन ॥ १.१८.१८ ॥

हे भार्गवनन्दन, मथे जाते वासुकि से निकले विष से तब जल मिश्रित हो गया।

1.18.19

मथनान्मन्दरेणाथ देवदानवबाहुभिः ।
विषं तीक्ष्णं समुद्भूतं हालाहलमिति श्रुतम् ॥ १.१८.१९ ॥

फिर मन्दर पर्वत द्वारा मंथन से, देवों और दानवों की भुजाओं के बल से, तीखा विष उत्पन्न हुआ, जो हालाहल नाम से प्रसिद्ध है।

1.18.20

देवाश्च दानवाश्चैव दग्धाश्चैव विषेण ह ।
अपाक्रामंस्ततो भीता विषादमगमंस्तदा ॥ १.१८.२० ॥

देव और दानव विष से जलने लगे; तब भयभीत होकर वे पीछे हट गए और उस समय विषाद में डूब गए।

1.18.21

ब्रह्माणमब्रुवन्देवाः समेत्य मुनिपुंगवैः ।
मथ्यमानेऽमृते जातं विषं कालानलप्रभम् ॥ १.१८.२१ ॥

देवों ने श्रेष्ठ मुनियों के साथ मिलकर ब्रह्मा से कहा: अमृत के मंथन के समय प्रलयाग्नि के समान तेजवाला विष उत्पन्न हुआ है।

1.18.22

तेनैव तापिता लोकास्तस्य प्रतिकुरुष्वह ।
एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा दध्यौ लोकेश्वरं हरम् ॥ १.१८.२२ ॥

उसी से लोक तप्त हो रहे हैं; उसका प्रतिकार करो। ऐसा कहे जाने पर ब्रह्मा ने लोकेश्वर हर का ध्यान किया।

1.18.23

त्र्यक्षं त्रिशूलिनं रुद्रे देवदेवमुमापतिम् ।
तदाऽथ चिन्तितो देवस्तज्ज्ञात्वा द्रुतमाययौ ॥ १.१८.२३ ॥

त्रिनेत्र, त्रिशूलधारी, रुद्र, देवों के देव, उमापति का (ब्रह्मा ने ध्यान किया)। तब ध्यान किए गए देव ने उसे जानकर शीघ्र ही आ पहुँचे।

1.18.24

तस्याथ देवस्तत्सर्वमाचचक्षे प्रजापतिः ।
तच्छ्रुत्वा दवेदेवेशो लोकस्यास्य हितेप्सया ॥ १.१८.२४ ॥

तब प्रजापति ने उस देव को वह सब कह सुनाया। यह सुनकर देवेश ने इस लोक के हित की इच्छा से (कार्य किया)।

1.18.25

अपिबत्तद्विषं रुद्रः कालानलसमप्रभम् ।
कण्ठे स्थापितवान्देवो लोकानां हितकाम्यया ॥ १.१८.२५ ॥

रुद्र ने काल की अग्नि के समान चमकने वाले उस विष को पी लिया। लोकों के हित की कामना से उस देव ने उसे कण्ठ में स्थापित कर लिया।

1.18.26

यस्मात्तु नीलता कण्ठे नीलकण्ठस्ततः स्मृतः ।
पीतमात्रे विषे तत्र रुद्रेणामिततेजसा ॥ १.१८.२६ ॥

चूँकि कण्ठ में नीलिमा आ गई, इसलिए वे नीलकण्ठ कहे गए। वहाँ अमित तेज वाले रुद्र ने विष को पीते ही (उसे कण्ठ में रोक लिया)।

1.18.27

देवाः प्रीताः पुनर्जग्मुश्चक्रुर्वै कर्म तत्तथा ।
मथ्यमानेऽमृतस्यार्थे भूयो वै देवदानवैः ॥ १.१८.२७ ॥

देवता प्रसन्न होकर फिर लौट गए और वैसे ही उस कर्म को पूरा किया। अमृत के लिए देवों और दानवों द्वारा फिर से मंथन किए जाने पर (वह कार्य चला)।

1.18.28

वासुकेरथ नागस्य सहसा क्षिप्यतोऽसुरैः ।
सधूमाः सार्चिषो वाता निष्पेतुरसकृन्मुखात् ॥ १.१८.२८ ॥

फिर असुरों द्वारा सहसा खींचे जाते हुए नाग वासुकि के मुख से धुएँ और ज्वालाओं सहित वायु बार-बार निकलने लगी।

1.18.29

ते धूमसङ्घाः संभूता मेघसङ्घाः सविद्युतः ।
अभ्यवर्षन्सुरगणाञ्श्रमसंतापकर्शितान् ॥ १.१८.२९ ॥

वे धुएँ के समूह उठकर बिजली सहित मेघ-समूह बन गए, और थकान व ताप से क्षीण देवगणों पर वर्षा करने लगे।

1.18.30

तस्माच्च गिरिकूटाग्रात्प्रच्युताः पुष्पवृष्टयः ।
सुरासुरगणान्सर्वान्समन्तात्समवाकिरन् ॥ १.१८.३० ॥

और उस पर्वत-शिखर के अग्रभाग से गिरी हुई पुष्पवृष्टियाँ देवों और असुरों के सभी समूहों पर चारों ओर से बरस पड़ीं।

1.18.31

बभूवात्र महान्नादो महामेघरवोपमः ।
उदधेर्मथ्यमानस्य मन्दरेण सुरासुरैः ॥ १.१८.३१ ॥

यहाँ मन्दर पर्वत द्वारा देवताओं और असुरों के द्वारा मथे जाते हुए समुद्र से महामेघ की गर्जना के समान एक महान नाद उत्पन्न हुआ।

1.18.32

तत्र नानाजलचरा विनिष्पिष्टा महाद्रिणा ।
विलयं समुपाजग्मुः शतशो लवणाम्भसि ॥ १.१८.३२ ॥

वहाँ महापर्वत द्वारा पिसे गए नाना प्रकार के जलचर सैकड़ों की संख्या में खारे जल में नष्ट हो गए।

1.18.33

वारुणानि च भूतानि विविधानि महीधरः ।
पातालतलवासीनि विलयं समुपानयत् ॥ १.१८.३३ ॥

और पाताल-तल में रहने वाले वरुण-सम्बन्धी विविध प्राणियों को भी उस महीधर ने विनाश तक पहुँचा दिया।

1.18.34

तस्मिंश्च भ्राम्यमाणेऽद्रौ संघृष्यन्तः परस्परम् ।
न्यपतन्पतगोपेताः पर्वताग्रान्महाद्रुमाः ॥ १.१८.३४ ॥

जब उस पर्वत को घुमाया जा रहा था, तब एक-दूसरे से टकराते हुए पक्षियों से युक्त विशाल वृक्ष पर्वत-शिखरों से नीचे गिर पड़े।

1.18.35

तेषां संघर्षजश्चाग्निरर्चिर्भिः प्रज्वलन्मुहुः ।
विद्युद्भिरिव नीलाभ्रमावृणोन्मन्दरं गिरिम् ॥ १.१८.३५ ॥

उनके घर्षण से उत्पन्न अग्नि ज्वालाओं से बार-बार प्रज्वलित होकर, विद्युत् से युक्त नील मेघ के समान उस मन्दर पर्वत को आच्छादित कर गई।

1.18.36

ददाह कुञ्जरांस्तत्र सिंहांश्चैव विनिर्गतान् ।
विगतासूनि सर्वाणि सत्त्वानि विविधानि च ॥ १.१८.३६ ॥

उसने वहाँ बाहर निकले हाथियों और सिंहों को जला डाला, और विविध सभी प्राणी निष्प्राण हो गए।

1.18.37

तमग्निममरश्रेष्ठः प्रदहन्तमितस्ततः ।
वारिणा मेघजेनेन्द्रः शमयामास सर्वशः ॥ १.१८.३७ ॥

देवताओं में श्रेष्ठ इन्द्र ने इधर-उधर जलती उस अग्नि को मेघों से उत्पन्न जल द्वारा सर्वथा शान्त कर दिया।

1.18.38

ततो नानाविधास्तत्र सुस्रुवुः सागराम्भसि ।
महाद्रुमाणां निर्यासा बहवश्चौषधीरसाः ॥ १.१८.३८ ॥

तब वहाँ समुद्र के जल में अनेक प्रकार के महावृक्षों के निर्यास और बहुत-से औषधियों के रस बह निकले।

1.18.39

तेषाममृतवीर्याणां रसानां पयसैव च ।
अमरत्वं सुरा जग्मुः काञ्चनस्य च निःस्रवात् ॥ १.१८.३९ ॥

उन अमृततुल्य शक्तिवाले रसों और दूध के साथ, तथा सोने के रस के बहने से देवताओं ने अमरत्व प्राप्त किया।

1.18.40

ततस्तस्य समुद्रस्य तञ्जातमुदकं पयः ।
रसोत्तमैर्विमिश्रं च ततः क्षीरादभूद्धृतम् ॥ १.१८.४० ॥

तब समुद्र का वह जल, जो दूध बन गया था, उत्तम रसों से मिल गया, और उसी दूध से घी उत्पन्न हुआ।

1.18.41

ततो ब्रह्माणमासीनं देवा वरदमब्रुवन् ।
श्रान्ताः स्म सुभृशं ब्रह्मन्नोद्भवत्यमृतं च तत् ॥ १.१८.४१ ॥

तब बैठे हुए वरदायी ब्रह्मा से देवताओं ने कहा — 'हे ब्रह्मन्, हम अत्यन्त थक गए हैं, और वह अमृत अब तक प्रकट नहीं हुआ है।'

1.18.42

ऋते नारायणं देवं सर्वेऽन्ये देवदानवाः ।
चिरारब्धमिदं चापि सागरस्यापि मन्थनम् ॥ १.१८.४२ ॥

नारायण देव को छोड़कर अन्य सभी देव और दानव — यह समुद्र-मन्थन बहुत समय से आरम्भ हुआ है, फिर भी।

1.18.43

ग्लानिरस्मान्समाविष्टा न चात्रामृतमत्थितम् ।
देवानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ १.१८.४३ ॥

हम पर थकान छा गई है और यहाँ अमृत प्राप्त नहीं हुआ। देवताओं के वचन सुनकर लोकपितामह ब्रह्मा ने (विचार किया)।

1.18.44

ततो नारायणं देवं वचनं चेदमब्रवीत् ।
विधत्स्वैषां बलं विष्णो भवानत्र परायणम् ॥ १.१८.४४ ॥

तब उन्होंने देव नारायण से यह वचन कहा: 'हे विष्णु, इन्हें बल प्रदान करो; यहाँ आप ही उनके आश्रय हैं।'

1.18.45

बलं ददामि सर्वेषां कर्मैतद्ये समास्थिताः ।
क्षोभ्यतां कलशः सर्वैमन्दरः परिवर्त्यताम् ॥ १.१८.४५ ॥

'जो लोग यह कार्य करने में लगे हैं, मैं उन सबको बल देता हूँ। सब मिलकर समुद्र को मथें और मन्दर पर्वत को घुमाया जाए।'

1.18.46

नारायणवचः श्रुत्वा बलिनस्ते महोदधेः ।
तत्पयः सहिता भूयश्चक्रिरे भृशमाकुलम् ॥ १.१८.४६ ॥

नारायण के वचन सुनकर वे बलवान् लोग उस महासमुद्र के जल के साथ फिर से उसे अत्यन्त विक्षुब्ध कर बैठे।

1.18.47

तत्र पूर्वं विषं जातं तद्ब्रह्मवचनाच्छिवः ।
प्राग्रसल्लोकरक्षार्थं ततो ज्येष्ठा समुत्थिता।
कृष्णरूपधरा देवी सर्वाभरणभूषिता ॥ १.१८.४७ ॥

वहाँ पहले विष उत्पन्न हुआ; ब्रह्मा के वचन से शिव ने लोकरक्षा के लिए उसे पी लिया। तत्पश्चात् ज्येष्ठा देवी उठीं, जो काले रूप में थीं और सब आभूषणों से सजी थीं।

1.18.48

ततः शतसहस्रांशुर्मथ्यमानात्तु सागरात् ।
प्रसन्नात्मा समुत्पन्नः सोमः शीतांशुरुज्ज्वलः ॥ १.१८.४८ ॥

फिर मथे जाते हुए समुद्र से शान्त-चित्त, सहस्र किरणोंवाले, शीतल-किरण और उज्ज्वल सोम उत्पन्न हुए।

1.18.49

श्रीरनन्तरमुत्पन्ना घृतात्पाण्डुरवासिनी ।
सुरा देवी समुत्पन्ना तुरगः पाण्डुरस्तथा ॥ १.१८.४९ ॥

इसके बाद घृत (मंथित सागर) से श्वेत वस्त्र धारण करने वाली श्री उत्पन्न हुईं। देवी सुरा उत्पन्न हुईं, और उसी प्रकार श्वेत वर्ण का अश्व भी।

1.18.50

कौस्तुभस्तु मणिर्दिव्य उत्पन्नो घृतसंभवः ।
मरीचिविकचः श्रीमान्नारायणउरोगतः ॥ १.१८.५० ॥

घृत (मंथित सागर) से दिव्य कौस्तुभ मणि उत्पन्न हुई, जो किरणों से दीप्त और तेजस्वी थी, और नारायण के वक्षस्थल पर स्थित हुई।

1.18.51

श्रीः सुरा चैव सोमश्च तुरगश्च मनोजवः ।
पारिजातश्च तत्रैव सुरभिश्च महामुने।
जज्ञाते तौ तदा ब्रह्मन्सर्वकामफलप्रदौ ॥ १.१८.५१ ॥

श्री, सुरा, सोम, मनोवेगी अश्व, पारिजात और सुरभि भी वहीं उत्पन्न हुए। हे महामुनि, हे ब्रह्मन्, वे दोनों तब उत्पन्न हुए जो सब कामनाओं का फल देने वाले थे।

1.18.52

ततो जज्ञे महाकायश्चतुर्दन्तो महागजः ।
कपिला कामवृक्षश्च कौस्तुभश्चाप्सरोगणः।
यतो देवास्ततो जग्मुरादित्यपथमाश्रिताः ॥ १.१८.५२ ॥

फिर विशाल शरीर वाला चार दाँतों वाला महागज उत्पन्न हुआ। कपिला, कामवृक्ष, कौस्तुभ और अप्सराओं का समूह भी उत्पन्न हुआ। जिससे देवता आदित्य-पथ का आश्रय लेकर चले गए।

1.18.53

धन्वन्तरिस्ततो देवो वपुष्मानुदतिष्ठत ।
श्वेतं कमण्डलुं बिभ्रदमृतं यत्र तिष्ठति ॥ १.१८.५३ ॥

तब देव धन्वन्तरि शरीरधारी होकर प्रकट हुए। वे श्वेत कमण्डलु धारण किए थे, जिसमें अमृत रखा था।

1.18.54

एतदत्यद्भुतं दृष्ट्वा दानवानां समुत्थितः ।
अमृतार्थे महान्नादो ममेदमिति जल्पताम् ॥ १.१८.५४ ॥

यह अत्यन्त अद्भुत दृश्य देखकर दानवों में अमृत के लिए महान कोलाहल उठ खड़ा हुआ, जब वे चिल्लाने लगे, 'यह मेरा है!'

1.18.55

ततो नारायणो मायां मोहिनीं समुपाश्रितः ।
स्त्रीरूपमद्भुतं कृत्वा दानवानभिसंश्रितः ॥ १.१८.५५ ॥

तब नारायण ने मोहिनी माया का आश्रय लेकर अद्भुत स्त्री-रूप धारण किया और दानवों के पास पहुँचे।

1.18.56

ततस्तदमृतं तस्यै ददुस्ते मूढचेतसः ।
स्त्रियै दानवदैतेयाः सर्वे तद्गतमानसाः ॥ १.१८.५६ ॥

तब मोहग्रस्त चित्त वाले उन सभी दानव-दैत्यों ने, जिनका मन उसी में लगा था, वह अमृत उस स्त्री को सौंप दिया।

1.18.57

सा तु नारायणी माया धारयन्ती कमण्डलुम् ।
आस्यमानेषु दैत्येषु पङ्क्त्या च प्रति दानवैः ॥ १.१८.५७ ॥

परन्तु वह नारायणी माया कमण्डलु थामे हुए, दैत्यों के पंक्ति में बैठे रहने पर, दानवों के सामने बैठी थी।

1.18.58

देवानपाययद्देवी न दैत्यांस्ते च चुक्रुशुः ॥ १.१८.५८ ॥

देवी ने देवताओं को अमृत पिलाया, दैत्यों को नहीं; और वे (दैत्य) चिल्ला उठे।