महाभारत · अध्याय 1.18
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.18.1
ततोऽभ्रशिखराकारैर्गिरिशृङ्गैरलंकृतम् ।
मन्दरं पर्वतवरं लताजालसमाकुलम् ॥ १.१८.१ ॥
नंतर मेघशिखरांसारख्या गिरिशिखरांनी सुशोभित, वेलींच्या जाळ्यांनी व्यापलेला श्रेष्ठ पर्वत मंदर.
1.18.2
नानाविहंगसंघुष्टं नानादंष्ट्रिसमाकुलम् ।
किंनरैरप्सरोभिश्च देवैरपि च सेवितम् ॥ १.१८.२ ॥
विविध पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने गजबजलेला, विविध दाढांच्या प्राण्यांनी भरलेला, किन्नर, अप्सरा आणि देवांनी सेवलेला मंदर.
1.18.3
एकादश सहस्राणि योजनानां समुच्छ्रितम् ।
अधोभूमेः सहस्रेषु तावत्स्वेव प्रतिष्ठितम् ॥ १.१८.३ ॥
अकरा हजार योजने उंच उभा असून भूमीखालीही तितक्याच हजार योजनांपर्यंत तो स्थिर आहे.
1.18.4
तमुद्धर्तुमशक्ता वै सर्वे देवगणास्तदा ।
विष्णुमासीनमभ्येत्य ब्रह्माणं चेदमब्रुवन् ॥ १.१८.४ ॥
तेव्हा त्याला उचलण्यास असमर्थ ठरलेले सर्व देवगण बसलेल्या विष्णू आणि ब्रह्मदेवाजवळ जाऊन असे म्हणाले.
1.18.5
भवन्तावत्र कुरुतां बुद्धिं नैःश्रेयसीं पराम् ।
मन्दरोद्धरणे यत्नः क्रियतां च हिताय नः ॥ १.१८.५ ॥
आपण दोघे येथे परम कल्याणकारी निश्चय करा, आणि आमच्या हितासाठी मंदर उचलण्याचा प्रयत्न केला जावा.
1.18.6
तथेति चाब्रवीद्विष्णुर्ब्रह्मणा सह भार्गव ।
अचोदयदमेयात्मा फणीन्द्रं पद्मलोचनः ॥ १.१८.६ ॥
हे भार्गवा! "तसेच होवो" असे म्हणून ब्रह्मदेवांसह अमितात्मा कमलनयन विष्णूने फणींचा राजा (शेष) यास प्रेरित केले.
1.18.7
ततोऽनन्तः समुत्थाय ब्रह्मणा परिचोदितः ।
नारायणेन चाप्युक्तस्तस्मिन्कर्मणि वीर्यवान् ॥ १.१८.७ ॥
मग ब्रह्म्याने प्रेरित केलेला अनंत उठला; नारायणानेही त्या कार्याबद्दल त्याला सांगितले. तो पराक्रमी होता.
1.18.8
अथ पर्वतराजानं तमनन्तो महाबलः ।
उज्जहार बलाद्ब्रह्मन्सवनं सवनौकसम् ॥ १.१८.८ ॥
मग महाबली अनंताने, हे ब्राह्मणा, त्या पर्वतराजाला—वनात राहणाऱ्या मंदाराला—बळाने उपटून काढले.
1.18.9
ततस्तेन सुराः सार्धं समुद्रमुपतस्थिरे ।
तमूचुरमृतस्यार्थे निर्मथिष्यामहे जलम् ॥ १.१८.९ ॥
मग देव त्याच्यासह समुद्राजवळ आले; अमृतासाठी आम्ही पाणी मंथन करू, असे ते त्याला म्हणाले.
1.18.10
अपांपतिरथोवाच ममाप्यंशो भवेत्ततः ।
सोढाऽस्मि विपुलं मर्दं मन्दरभ्रमणादिति ॥ १.१८.१० ॥
मग जलाधिपती म्हणाला, "माझाही वाटा असावा. मंदर फिरल्यामुळे होणारे मोठे मंथन मी सहन करीन."
1.18.11
ऊचुश्च कूर्मराजानमकूपारे सुरासुराः ।
अधिष्ठानं गिरेरस्य भवान्भवितुमर्हति ॥ १.१८.११ ॥
देव आणि असुरांनी समुद्रातील कूर्मराजाला सांगितले, "या पर्वताचा आधार तुम्ही होणे योग्य आहे."
1.18.12
कूर्मेण तु तथेत्युक्त्वा पृष्ठमस्य समर्पितम् ।
तं शैलं तस्य पृष्ठस्थं वज्रेणेन्द्रोऽभ्यपीडयत् ॥ १.१८.१२ ॥
कूर्माने "तसेच होवो" असे म्हणून आपली पाठ अर्पण केली. त्याच्या पाठीवर ठेवलेल्या त्या पर्वताला इंद्राने वज्राने दाबले.
1.18.13
मन्थानं मन्दरं कृत्वा तथा योक्त्रं च वासुकिम् ।
देवा मथितुमारब्धाः समुद्रं निधिमम्भसाम्।
अमृतार्थे पुरा ब्रह्मस्तथैवासुरदानवाः ॥ १.१८.१३ ॥
मंदर पर्वताला रवी आणि वासुकी नागाला दोरी करून देवांनी जलनिधी असलेल्या समुद्राचे मंथन सुरू केले. हे ब्रह्मन्, पूर्वी अमृतासाठी असुर आणि दानवही तसेच (सोबत) होते.
1.18.14
एकमन्तमुपाश्लिष्टा नागराज्ञो महासुराः ॥ १.१८.१४ ॥
नागराजाचे एक टोक महासुरांनी घट्ट धरले होते.
1.18.15
विबुधाः सहिताः सर्वे यतः पुच्छं ततः स्थिताः ।
अनन्तो भगवान्देवो यतो नारायणः स्थितः ॥ १.१८.१५ ॥
सर्व देव एकत्र जेथे शेपूट होते तेथे उभे राहिले; भगवान अनंतदेव जेथे नारायण स्थित होते तेथे होते.
1.18.16
वासुकेरग्रमाश्लिष्टा नागराज्ञो महासुराः ।
शिर उत्क्षिप्य नागस्य पुनः पुनरवाक्षिपन् ॥ १.१८.१६ ॥
वासुकीचे पुढचे टोक महासुरांनी धरले होते; नागाचे डोके उचलून वारंवार खाली ओढले.
1.18.17
वासुकेरथ नागस्य सहसा क्षिप्यतोऽसुरैः ।
सधूमाः सार्चिषो वाता निष्पेतुरसकृन्मुखात् ॥ १.१८.१७ ॥
तेव्हा असुरांनी अचानक ओढलेल्या वासुकी नागाच्या मुखातून धूर आणि ज्वालांसह वारे वारंवार बाहेर पडले.
1.18.18
वासुकेर्मथ्यमानस्य निःसृतेन विषेण च ।
अभवन्मिश्रितं तोयं तदा भार्गवनन्दन ॥ १.१८.१८ ॥
हे भार्गवनंदना, मंथन होत असलेल्या वासुकीतून बाहेर पडलेल्या विषामुळे तेव्हा पाणी मिसळले गेले.
1.18.19
मथनान्मन्दरेणाथ देवदानवबाहुभिः ।
विषं तीक्ष्णं समुद्भूतं हालाहलमिति श्रुतम् ॥ १.१८.१९ ॥
नंतर मंदर पर्वताने मंथन केले असता, देव आणि दानवांच्या बाहूंच्या बळाने हालाहल नावाने प्रसिद्ध असे तीक्ष्ण विष उत्पन्न झाले.
1.18.20
देवाश्च दानवाश्चैव दग्धाश्चैव विषेण ह ।
अपाक्रामंस्ततो भीता विषादमगमंस्तदा ॥ १.१८.२० ॥
देव आणि दानव विषाने दग्ध झाले; तेव्हा घाबरून ते मागे सरले आणि तेव्हा विषादात बुडाले.
1.18.21
ब्रह्माणमब्रुवन्देवाः समेत्य मुनिपुंगवैः ।
मथ्यमानेऽमृते जातं विषं कालानलप्रभम् ॥ १.१८.२१ ॥
देव श्रेष्ठ मुनींसह एकत्र येऊन ब्रह्मदेवाला म्हणाले: अमृत मंथन होत असताना कालाग्नीसारखे तेजस्वी विष उत्पन्न झाले.
1.18.22
तेनैव तापिता लोकास्तस्य प्रतिकुरुष्वह ।
एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा दध्यौ लोकेश्वरं हरम् ॥ १.१८.२२ ॥
त्यामुळेच लोक तप्त झाले आहेत; त्याचा प्रतिकार करा. असे सांगितल्यावर ब्रह्मदेवांनी लोकेश्वर हराचे ध्यान केले.
1.18.23
त्र्यक्षं त्रिशूलिनं रुद्रे देवदेवमुमापतिम् ।
तदाऽथ चिन्तितो देवस्तज्ज्ञात्वा द्रुतमाययौ ॥ १.१८.२३ ॥
त्र्यंबक, त्रिशूलधारी, रुद्र, देवदेव, उमापती (ब्रह्मदेवांनी ध्यान केले). तेव्हा ध्यान केलेले देव ते जाणून तत्काळ आले.
1.18.24
तस्याथ देवस्तत्सर्वमाचचक्षे प्रजापतिः ।
तच्छ्रुत्वा दवेदेवेशो लोकस्यास्य हितेप्सया ॥ १.१८.२४ ॥
मग प्रजापतीने त्या देवाला सर्व सांगितले. ते ऐकून देवेश या लोकाच्या हिताच्या इच्छेने (कार्य केले).
1.18.25
अपिबत्तद्विषं रुद्रः कालानलसमप्रभम् ।
कण्ठे स्थापितवान्देवो लोकानां हितकाम्यया ॥ १.१८.२५ ॥
कालाग्नीसारखे तेजस्वी ते विष रुद्राने प्राशन केले. लोकांच्या हितासाठी त्या देवाने ते कंठात धारण केले.
1.18.26
यस्मात्तु नीलता कण्ठे नीलकण्ठस्ततः स्मृतः ।
पीतमात्रे विषे तत्र रुद्रेणामिततेजसा ॥ १.१८.२६ ॥
कंठात निळेपणा आला म्हणून ते नीलकंठ म्हणून स्मरले जातात. अमित तेजस्वी रुद्राने ते विष प्राशन करताच तिथे हे घडले.
1.18.27
देवाः प्रीताः पुनर्जग्मुश्चक्रुर्वै कर्म तत्तथा ।
मथ्यमानेऽमृतस्यार्थे भूयो वै देवदानवैः ॥ १.१८.२७ ॥
देव प्रसन्न होऊन पुन्हा गेले आणि ते कर्म तसेच केले. अमृतासाठी देव-दानवांनी पुन्हा मंथन करीत असताना.
1.18.28
वासुकेरथ नागस्य सहसा क्षिप्यतोऽसुरैः ।
सधूमाः सार्चिषो वाता निष्पेतुरसकृन्मुखात् ॥ १.१८.२८ ॥
असुरांनी अचानक ओढलेल्या नाग वासुकीच्या मुखातून धुरासह व ज्वालांसह वारे वारंवार बाहेर पडले.
1.18.29
ते धूमसङ्घाः संभूता मेघसङ्घाः सविद्युतः ।
अभ्यवर्षन्सुरगणाञ्श्रमसंतापकर्शितान् ॥ १.१८.२९ ॥
ते धुराचे समूह उठून विजांसह मेघसमूह झाले आणि श्रम व तापाने क्षीण झालेल्या देवगणांवर त्यांनी वर्षाव केला.
1.18.30
तस्माच्च गिरिकूटाग्रात्प्रच्युताः पुष्पवृष्टयः ।
सुरासुरगणान्सर्वान्समन्तात्समवाकिरन् ॥ १.१८.३० ॥
त्या पर्वतशिखराच्या अग्रभागातून पडलेल्या पुष्पवृष्टी देव आणि असुरांच्या सर्व गणांवर चोहोबाजूंनी पडल्या.
1.18.31
बभूवात्र महान्नादो महामेघरवोपमः ।
उदधेर्मथ्यमानस्य मन्दरेण सुरासुरैः ॥ १.१८.३१ ॥
मंदर पर्वताने देव व असुरांनी समुद्र मंथताना महामेघाच्या गर्जनेसारखा मोठा नाद तेथे उत्पन्न झाला.
1.18.32
तत्र नानाजलचरा विनिष्पिष्टा महाद्रिणा ।
विलयं समुपाजग्मुः शतशो लवणाम्भसि ॥ १.१८.३२ ॥
तेथे महापर्वताने चिरडलेले नाना प्रकारचे जलचर शेकडोंच्या संख्येने खाऱ्या पाण्यात नष्ट झाले.
1.18.33
वारुणानि च भूतानि विविधानि महीधरः ।
पातालतलवासीनि विलयं समुपानयत् ॥ १.१८.३३ ॥
पाताळतळात राहणाऱ्या वरुणसंबंधी विविध प्राण्यांनाही त्या महीधराने नाशाप्रत नेले.
1.18.34
तस्मिंश्च भ्राम्यमाणेऽद्रौ संघृष्यन्तः परस्परम् ।
न्यपतन्पतगोपेताः पर्वताग्रान्महाद्रुमाः ॥ १.१८.३४ ॥
त्या पर्वताला फिरवले जात असताना परस्परांना घासणारे, पक्ष्यांनी युक्त असे महावृक्ष पर्वतशिखरांवरून खाली पडले.
1.18.35
तेषां संघर्षजश्चाग्निरर्चिर्भिः प्रज्वलन्मुहुः ।
विद्युद्भिरिव नीलाभ्रमावृणोन्मन्दरं गिरिम् ॥ १.१८.३५ ॥
त्यांच्या घर्षणातून उत्पन्न झालेला अग्नी ज्वाळांनी वारंवार पेटून, विजांसह निळ्या मेघासारखा मंदर पर्वत व्यापून टाकला.
1.18.36
ददाह कुञ्जरांस्तत्र सिंहांश्चैव विनिर्गतान् ।
विगतासूनि सर्वाणि सत्त्वानि विविधानि च ॥ १.१८.३६ ॥
तेथे बाहेर पडलेल्या हत्ती व सिंहांना त्याने जाळले; विविध सर्व प्राणी निष्प्राण झाले.
1.18.37
तमग्निममरश्रेष्ठः प्रदहन्तमितस्ततः ।
वारिणा मेघजेनेन्द्रः शमयामास सर्वशः ॥ १.१८.३७ ॥
देवांमध्ये श्रेष्ठ इंद्राने इकडे-तिकडे पेटलेला तो अग्नी मेघांपासून निर्माण झालेल्या जलाने पूर्णपणे विझवला.
1.18.38
ततो नानाविधास्तत्र सुस्रुवुः सागराम्भसि ।
महाद्रुमाणां निर्यासा बहवश्चौषधीरसाः ॥ १.१८.३८ ॥
नंतर तेथे समुद्राच्या पाण्यात नाना प्रकारच्या मोठ्या वृक्षांचे चीक आणि अनेक औषधींचे रस वाहू लागले.
1.18.39
तेषाममृतवीर्याणां रसानां पयसैव च ।
अमरत्वं सुरा जग्मुः काञ्चनस्य च निःस्रवात् ॥ १.१८.३९ ॥
त्या अमृततुल्य सामर्थ्याच्या रसांनी, दुधाने आणि सोन्याच्या स्रवण्याने देवांनी अमरत्व मिळवले.
1.18.40
ततस्तस्य समुद्रस्य तञ्जातमुदकं पयः ।
रसोत्तमैर्विमिश्रं च ततः क्षीरादभूद्धृतम् ॥ १.१८.४० ॥
नंतर त्या समुद्राचे ते पाणी दूध झाले; उत्तम रसांत मिसळून त्या दुधापासून तूप निर्माण झाले.
1.18.41
ततो ब्रह्माणमासीनं देवा वरदमब्रुवन् ।
श्रान्ताः स्म सुभृशं ब्रह्मन्नोद्भवत्यमृतं च तत् ॥ १.१८.४१ ॥
नंतर बसलेल्या वरदाता ब्रह्मदेवांना देव म्हणाले: 'हे ब्रह्मदेवा, आम्ही फार थकलो आहोत; ते अमृत अद्याप प्रकट झालेले नाही.'
1.18.42
ऋते नारायणं देवं सर्वेऽन्ये देवदानवाः ।
चिरारब्धमिदं चापि सागरस्यापि मन्थनम् ॥ १.१८.४२ ॥
नारायण देवाखेरीज इतर सर्व देव आणि दानव — हे सागरमंथन फार काळापासून आरंभले आहे, तरीही.
1.18.43
ग्लानिरस्मान्समाविष्टा न चात्रामृतमत्थितम् ।
देवानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ १.१८.४३ ॥
आम्हांस थकवा आला आहे आणि येथे अमृत मिळालेले नाही. देवांचे वचन ऐकून लोकपितामह ब्रह्मा (विचार करू लागले).
1.18.44
ततो नारायणं देवं वचनं चेदमब्रवीत् ।
विधत्स्वैषां बलं विष्णो भवानत्र परायणम् ॥ १.१८.४४ ॥
तेव्हा त्याने देव नारायणाला हे वचन सांगितले: 'हे विष्णो, यांना बल द्या; येथे तूच त्यांचा आश्रय आहेस.'
1.18.45
बलं ददामि सर्वेषां कर्मैतद्ये समास्थिताः ।
क्षोभ्यतां कलशः सर्वैमन्दरः परिवर्त्यताम् ॥ १.१८.४५ ॥
'हे कार्य हाती घेतलेल्या सर्वांना मी बल देतो. सर्वांनी समुद्रमंथन करावे; मंदर पर्वत फिरवावा.'
1.18.46
नारायणवचः श्रुत्वा बलिनस्ते महोदधेः ।
तत्पयः सहिता भूयश्चक्रिरे भृशमाकुलम् ॥ १.१८.४६ ॥
नारायणाचे वचन ऐकून ते बलवान महासागराच्या जलासह पुन्हा तो अत्यंत क्षुब्ध करू लागले.
1.18.47
तत्र पूर्वं विषं जातं तद्ब्रह्मवचनाच्छिवः ।
प्राग्रसल्लोकरक्षार्थं ततो ज्येष्ठा समुत्थिता।
कृष्णरूपधरा देवी सर्वाभरणभूषिता ॥ १.१८.४७ ॥
तेथे प्रथम विष निर्माण झाले; ब्रह्मदेवाच्या वचनाने शिवाने लोकरक्षणासाठी ते प्राशन केले. नंतर कृष्णरूप धारण करणारी, सर्व अलंकारांनी भूषित अशी ज्येष्ठा देवी उदयास आली.
1.18.48
ततः शतसहस्रांशुर्मथ्यमानात्तु सागरात् ।
प्रसन्नात्मा समुत्पन्नः सोमः शीतांशुरुज्ज्वलः ॥ १.१८.४८ ॥
नंतर घुसळल्या जाणाऱ्या समुद्रातून प्रसन्न मनाचा, सहस्र किरणांचा, शीतल किरणांचा, तेजस्वी सोम उत्पन्न झाला.
1.18.49
श्रीरनन्तरमुत्पन्ना घृतात्पाण्डुरवासिनी ।
सुरा देवी समुत्पन्ना तुरगः पाण्डुरस्तथा ॥ १.१८.४९ ॥
त्यानंतर घृतासारख्या सागरातून शुभ्र वस्त्र परिधान केलेली श्री उत्पन्न झाली. देवी सुरा उत्पन्न झाली, आणि तसाच पांढरा घोडाही उत्पन्न झाला.
1.18.50
कौस्तुभस्तु मणिर्दिव्य उत्पन्नो घृतसंभवः ।
मरीचिविकचः श्रीमान्नारायणउरोगतः ॥ १.१८.५० ॥
घृतासारख्या सागरातून दिव्य कौस्तुभ मणी उत्पन्न झाला. किरणांनी तेजस्वी असलेला तो नारायणाच्या वक्षस्थळावर स्थिरावला.
1.18.51
श्रीः सुरा चैव सोमश्च तुरगश्च मनोजवः ।
पारिजातश्च तत्रैव सुरभिश्च महामुने।
जज्ञाते तौ तदा ब्रह्मन्सर्वकामफलप्रदौ ॥ १.१८.५१ ॥
श्री, सुरा, सोम, मनासारखा वेगवान अश्व, पारिजात आणि सुरभीही तेथेच उत्पन्न झाले. हे महामुने, हे ब्रह्मन्, तेव्हा सर्व कामनांचे फल देणारे ते दोन्ही उत्पन्न झाले.
1.18.52
ततो जज्ञे महाकायश्चतुर्दन्तो महागजः ।
कपिला कामवृक्षश्च कौस्तुभश्चाप्सरोगणः।
यतो देवास्ततो जग्मुरादित्यपथमाश्रिताः ॥ १.१८.५२ ॥
नंतर प्रचंड देहाचा, चार दात असलेला महागज उत्पन्न झाला. कपिला, कामवृक्ष, कौस्तुभ आणि अप्सरांचा समूहही उत्पन्न झाला. त्यामुळे देव आदित्यपथाचा आश्रय घेऊन निघून गेले.
1.18.53
धन्वन्तरिस्ततो देवो वपुष्मानुदतिष्ठत ।
श्वेतं कमण्डलुं बिभ्रदमृतं यत्र तिष्ठति ॥ १.१८.५३ ॥
नंतर देव धन्वंतरी देहधारी होऊन प्रकट झाला. त्याने पांढरे कमंडलू धारण केले होते, ज्यात अमृत होते.
1.18.54
एतदत्यद्भुतं दृष्ट्वा दानवानां समुत्थितः ।
अमृतार्थे महान्नादो ममेदमिति जल्पताम् ॥ १.१८.५४ ॥
हा अत्यंत अद्भुत प्रसंग पाहून अमृतासाठी दानवांमध्ये मोठा गोंधळ उडाला; 'हे माझे आहे' असे ते ओरडत होते.
1.18.55
ततो नारायणो मायां मोहिनीं समुपाश्रितः ।
स्त्रीरूपमद्भुतं कृत्वा दानवानभिसंश्रितः ॥ १.१८.५५ ॥
नंतर नारायणाने मोहिनी माया धारण करून अद्भुत स्त्रीरूप घेतले आणि दानवांजवळ गेले.
1.18.56
ततस्तदमृतं तस्यै ददुस्ते मूढचेतसः ।
स्त्रियै दानवदैतेयाः सर्वे तद्गतमानसाः ॥ १.१८.५६ ॥
नंतर मोहग्रस्त मनाच्या, तिच्यातच मन गुंतलेल्या सर्व दानव-दैत्यांनी ते अमृत तिला दिले.
1.18.57
सा तु नारायणी माया धारयन्ती कमण्डलुम् ।
आस्यमानेषु दैत्येषु पङ्क्त्या च प्रति दानवैः ॥ १.१८.५७ ॥
परंतु ती नारायणी माया कमंडलु धारण करून, दैत्य रांगेत बसलेले असताना, दानवांसमोर बसली होती.
1.18.58
देवानपाययद्देवी न दैत्यांस्ते च चुक्रुशुः ॥ १.१८.५८ ॥
देवीने देवांना अमृत पाजले, दैत्यांना नाही; ते ओरडले.