महाभारत · अध्याय 1.181
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.181.1
अमर्षी द्रुपदो राजा कर्मसिद्धान्द्विजर्षभान् ।
अन्विच्छन्परिचक्राम ब्राह्मणावसथान्बहून् ॥ १.१८१.१ ॥
क्रोधित झालेला राजा द्रुपद कर्मसिद्ध श्रेष्ठ ब्राह्मणांचा शोध घेत अनेक ब्राह्मण-आश्रमांत फिरला.
1.181.2
पुत्रजन्म परीप्सन्वै शोकोपहतचेतनः ।
द्रोणेन वैरं द्रुपदो न सुष्वाप स्मरन्सदा।
नास्ति श्रेष्ठमपत्यं म इति नित्यमचिन्तयत् ॥ १.१८१.२ ॥
पुत्रजन्माची इच्छा करणारा, शोकाने विचलित मनाचा द्रुपद द्रोणाबद्दलचे वैर आठवत सदैव झोपू शकला नाही. माझ्याला श्रेष्ठ संतती नाही असा तो सतत विचार करीत राहिला.
1.181.3
जातान्पुत्रान्स निर्वेदाद्धिग्बन्धूनिति चाब्रवीत् ।
निःश्वासपरमश्चासीद्द्रोणं प्रतिचिकीर्षया ॥ १.१८१.३ ॥
जन्मलेल्या पुत्रांकडे पाहून विरक्तीने तो म्हणाला, "या नातेवाईकांचा धिक्कार असो." द्रोणावर सूड उगवण्याच्या इच्छेने तो सतत दीर्घ उसासे टाकीत राहिला.
1.181.4
प्रभावं विनयं शिक्षां द्रोणस्य चरितानि च ।
क्षात्रेण च बलेनास्य चिन्तयन्नाध्यगच्छत ॥ १.१८१.४ ॥
द्रोणाचा प्रभाव, विनय, शिक्षण, आचरण आणि त्याचे क्षात्रबल यांचा विचार करूनही त्याला मार्ग सापडला नाही.
1.181.5
प्रतिकर्तुं नृपश्रेष्ठो यतमानोऽपि भारत ।
अभितः सोऽथ कल्माषीं गङ्गाकूले परिभ्रमन् ॥ १.१८१.५ ॥
हे भारता, नृपश्रेष्ठ सूड उगवण्याचा प्रयत्न करीत असतानाही गंगेच्या तीरी कल्माषीभोवती फिरत राहिला.
1.181.6
ब्राह्मणावसथं पुम्यमाससाद महीपतिः ।
तत्र नास्नातकः कश्चिन्न चासीदव्रती द्विजः ॥ १.१८१.६ ॥
राजा एका पवित्र ब्राह्मण-आश्रमात पोहोचला. तेथे अस्नातक किंवा अव्रती असा कोणीही ब्राह्मण नव्हता.
1.181.7
अधीयानौ महाभागौ सोऽपश्यत्संशितव्रतौ ।
याजोपयाजौ ब्रह्मर्षी शाम्यन्तौ परमेष्ठिनौ ॥ १.१८१.७ ॥
अध्ययनात मग्न, महाभाग्यवान, दृढव्रती, शांत आणि परमेष्ठी पदावरील याज आणि उपयाज ब्रह्मर्षींना त्याने पाहिले.
1.181.8
संहिताध्ययने युक्तौ गोत्रतश्चापि काश्यपौ ।
तारणेयौ युक्तरूपौ ब्राह्मणावृषिसत्तमौ ॥ १.१८१.८ ॥
संहिता अध्ययनात गढलेले, गोत्राने काश्यप व तारणेय, योग्य रूपाचे, ऋषींमध्ये श्रेष्ठ दोन ब्राह्मण.
1.181.9
स तावामन्त्रयामास सर्वकामैरतन्द्रितः ।
बुद्ध्वा बलं तयोस्तत्र कनीयांसमुपह्वरे ॥ १.१८१.९ ॥
त्याने सर्व इच्छा पूर्ण करत, न थकता त्या दोघांना संबोधले; तेथे एकांतात त्यांची शक्ती ओळखून धाकट्याला.
1.181.10
प्रपेदे च्छन्दयन्कामैरुपयाजं धृतव्रतम् ।
पादशुश्रूषणे युक्तः प्रियवाक्सर्वकामदः ॥ १.१८१.१० ॥
इच्छांनी प्रसन्न करत, दृढव्रती उपयाजाजवळ गेला; त्याच्या पायांच्या सेवेत गुंतून, प्रिय बोलून, सर्व इच्छा देणारा होऊन.
1.181.11
अर्चयित्वा यथान्यायमुपयाजमुवाच सः ।
येन मे कर्मणा ब्रह्मन्पुत्रः स्याद्द्रोणमृत्यवे ॥ १.१८१.११ ॥
यथाविधी सत्कार करून तो उपयाजाला म्हणाला: "हे ब्राह्मणा, ज्या कर्माने माझा द्रोणाच्या वधासाठी पुत्र होईल."
1.181.12
अर्जुनस्य भवेद्भार्या भवेद्या वरवर्णिनी ।
उपयाज कृते तस्मिन् गवां दाताऽस्मि तेऽर्बुदं ॥ १.१८१.१२ ॥
अर्जुनाची जी पत्नी होईल, जी श्रेष्ठ वर्णाची असेल. हे उपयाजा, ते झाल्यावर मी तुला एक अर्बुद गायी देईन.
1.181.13
यद्वा तेऽन्यद्द्विजश्रेष्ठ मनसः सुप्रियं भवेत् ।
सर्वं तत्ते प्रदाताऽहं न हि मेऽत्रास्ति संशयः ॥ १.१८१.१३ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, किंवा आपल्या मनाला जे दुसरे अत्यंत प्रिय असेल, ते सर्व मी आपणास देईन; यात माझ्या मनात संशय नाही.
1.181.14
इत्युक्तो नाहमित्येवं तमृषिः प्रत्यभाषत ।
आराधयिष्यन्द्रुपदः स तं पर्यचरत्पुनः ॥ १.१८१.१४ ॥
असे सांगितले असता तो ऋषी 'मी नाही' असे म्हणाला. तेव्हा द्रुपदाने त्याला प्रसन्न करण्याच्या इच्छेने पुन्हा त्याची सेवा केली.
1.181.15
ततः संवत्सरस्यान्ते द्रुपदं स द्विजोत्तमः ।
उपयाजोऽब्रवीत्काले राजन्मधुरया गिरा ॥ १.१८१.१५ ॥
मग एका वर्षाच्या अखेरीस तो श्रेष्ठ द्विज उपयाज योग्य काळी, हे राजन्, मधुर वाणीने द्रुपदाला म्हणाला.
1.181.16
ज्येष्ठो भ्राता ममागृह्माद्विचरन् गहने वने ।
अपरिज्ञातशौचायां भूमौ निपतितं फलम् ॥ १.१८१.१६ ॥
माझ्या ज्येष्ठ बंधूने घनदाट अरण्यात भटकताना, ज्याची शुद्धता अज्ञात आहे अशा भूमीवर पडलेले एक फळ उचलले.
1.181.17
तदपश्यमहं भ्रातुरसाम्प्रतमनुव्रजन् ।
विमर्शं संकरादाने नायं कुर्यात्कदाचन ॥ १.१८१.१७ ॥
माझ्या बंधूच्या मागे चालताना मी हे पाहिले. मिसळलेली वस्तू घेताना त्याने कधीही विचार केला नाही; त्याने असे कधीही करू नये.
1.181.18
दृष्ट्वा फलस्य नापश्यद्दोषान्पापानुबन्धकान् ।
विविनक्ति न शौचं यः सोऽन्यत्रापि कथं भवेत् ॥ १.१८१.१८ ॥
फळ पाहूनही ज्याला पापाला कारणीभूत दोष दिसले नाहीत, जो शुद्धतेचा भेद करत नाही, तो इतरत्रही कसा असेल?
1.181.19
संहिताध्ययनं कुर्वन्वसन्गुरुकुले च यः ।
भैक्षमुत्सृष्टमन्येषां भुङ्क्ते स्म च यदा तदा ॥ १.१८१.१९ ॥
गुरुकुलात राहून संहितेचे अध्ययन करणारा जेव्हा इतरांनी टाकलेले भिक्षान्न खात असे, तेव्हा…
1.181.20
कीर्तयन्गुणमन्नानामघृणी च पुनः पुनः ।
तं वै फलार्थिनं मन्ये भ्रातरं तर्कचक्षुषा ॥ १.१८१.२० ॥
अन्नाच्या गुणांचे वारंवार कौतुक करणारा आणि निर्लज्ज असलेला तो, तर्कदृष्टीने पाहता फलाची इच्छा करणारा भाऊ आहे असे मी मानतो.
1.181.21
तं वै गच्छस्व नृपते स त्वां संयाजयिष्यति ।
जुगुप्समानो नृपतिर्मनसेदं विचिन्तयन् ॥ १.१८१.२१ ॥
हे राजा, त्याच्याकडेच जा; तो तुझा यज्ञ करवील. राजा तिरस्काराने मनात हे विचार करीत राहिला.
1.181.22
उपयाजवचः श्रुत्वा याजस्याश्रममभ्यगात् ।
अभिसम्पूज्य पूजार्हमथ याजमुवाच ह ॥ १.१८१.२२ ॥
उपयाजाचे बोलणे ऐकून तो याजाच्या आश्रमात गेला. पूजनीय याजाचा यथोचित सन्मान करून त्याला म्हणाला.
1.181.23
अयुतानि ददान्यष्टौ गवां याजय मां विभो ।
द्रोणवैराभिसन्तप्तं प्रह्लादयितुमर्हसि ॥ १.१८१.२३ ॥
हे समर्था, मी आठ अयुत गायी देईन; माझा यज्ञ करवून द्या. द्रोणाच्या वैराने संतप्त झालेल्या मला प्रसन्न करणे तुम्हाला योग्य आहे.
1.181.24
स हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो ब्रह्मास्त्रे चाप्यनुत्तमः ।
तस्माद्द्रोणः पराजैष्ट मां वै स सखिविग्रहे ॥ १.१८१.२४ ॥
तो ब्रह्मज्ञांमध्ये श्रेष्ठ आहे आणि ब्रह्मास्त्रातही अनुत्तम आहे. म्हणूनच मित्रांच्या संघर्षात द्रोणाने मला पराभूत केले.
1.181.25
क्षत्रियो नास्ति तस्यास्यां पृथिव्यां कश्चिदग्रणीः ।
कौरवाचायर्मुख्यस्य भारद्वाजस्य धीमतः ॥ १.१८१.२५ ॥
या पृथ्वीवर त्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ असा कोणताही क्षत्रिय नाही; कौरवांचे मुख्य आचार्य बुद्धिमान भारद्वाज (द्रोण) यांच्यापेक्षाही कोणी श्रेष्ठ नाही.
1.181.26
द्रोणस्य शरजालानि प्राणिदेहहराणि च ।
षडरत्नि धनुश्चास्य दृश्यते परमं महत् ॥ १.१८१.२६ ॥
द्रोणाचे प्राणिदेह हरण करणारे बाणांचे जाळे आणि सहा हात लांबीचे त्याचे परम विशाल धनुष्य दिसते.
1.181.27
स हि ब्राह्मणवेषेण क्षात्रं वेगमशंसयम् ।
प्रतिहन्ति महेष्वासो भारद्वाजो महामनाः ॥ १.१८१.२७ ॥
ब्राह्मणाच्या वेषात तो निःसंशय क्षत्रियांचा वेग रोखतो — तो महाधनुर्धर, उदार मनाचा भारद्वाज.
1.181.28
क्षत्रोच्छेदाय विहितो जामदग्न्य इवास्थितः ।
तस्य ह्यस्त्रबलं घोरमप्रधृष्यं नरैर्भुवि ॥ १.१८१.२८ ॥
क्षत्रियांच्या संहारासाठी नेमलेल्या जामदग्न्याप्रमाणे (परशुरामाप्रमाणे) तो उभा आहे; त्याचे अस्त्रबल भयंकर असून पृथ्वीवर मानवांना अजिंक्य आहे.
1.181.29
ब्राह्मं सन्धारयंस्तेजो हुताहुतिरिवानलः ।
समेत्य स दहत्याजौ क्षात्रधर्मपुरःसरः ॥ १.१८१.२९ ॥
ब्राह्म तेज धारण करून, आहुती पडलेल्या अग्नीप्रमाणे, क्षात्रधर्म पुढे ठेवून तो युद्धात जाऊन भस्म करतो.
1.181.30
ब्रह्मक्षत्रे च विहिते ब्राह्मं तेजो विशिष्यते ।
सोऽहं क्षात्राद्बलाद्धीनो ब्राह्मं तेजः प्रपेदिवान् ॥ १.१८१.३० ॥
ब्राह्मण आणि क्षत्रिय दोघेही नेमलेले असले तरी ब्राह्म तेजच श्रेष्ठ ठरते; मी क्षात्रबलात कमी पडून ब्राह्म तेजाला शरण गेलो आहे.
1.181.31
द्रोणाद्विशिष्टमासाद्य भवन्तं ब्रह्मवित्तमम् ।
द्रोणान्तकमहं पुत्रं लभेयं युधि दुर्जयम् ॥ १.१८१.३१ ॥
द्रोणापेक्षा श्रेष्ठ, ब्रह्मज्ञानी लोकांमध्ये सर्वोत्तम अशा आपल्याकडे येऊन मी युद्धात अजिंक्य, द्रोणाचा अंत करणारा पुत्र मिळवावा.
1.181.32
तत्कर्म कुरु मे मे याज वितराम्यर्बुदं गवाम् ।
तथेत्युक्त्वा तु तं याजो याज्यार्थमुपकल्पयत् ॥ १.१८१.३२ ॥
ते कर्म माझ्यासाठी करा; मी शंभर कोटी गायी देईन. 'तसेच होवो' असे म्हणून याजाने यज्ञाची तयारी केली.
1.181.33
गुर्वर्थ इति चाकाममुपयाजमचोदयत् ।
याजो द्रोणविनाशाय प्रतिजज्ञे तथा च सः ॥ १.१८१.३३ ॥
'हे गुरूसाठी आहे' असे म्हणून इच्छा नसतानाही उपयाजाला प्रवृत्त केले. याजाने द्रोणाच्या विनाशासाठी तसाच संकल्प केला.
1.181.34
ततस्तस्य नरेन्द्रस्य उपयाजो महातपाः ।
आचख्यौ कर्म वैतानं तदा पुत्रफलाय वै ॥ १.१८१.३४ ॥
तेव्हा महातपस्वी उपयाजाने त्या नरेंद्राला पुत्रप्राप्तीसाठी वैतान यज्ञाची विधी सांगितली.
1.181.35
स च पुत्रो महावीर्यो महातेजा महाबलः ।
इष्यते यद्विधो राजन्भविता ते तथाविधः ॥ १.१८१.३५ ॥
हे राजन, तो पुत्र महापराक्रमी, महातेजस्वी आणि महाबलवान होईल; तू इच्छिलास तसाच तुला असा पुत्र होईल.
1.181.36
भारद्वाजस्य हन्तारं सोऽभिसन्धाय भूपतिः ।
आजह्वे तत्तथा सर्वं द्रुपदः कर्मसिद्धये ॥ १.१८१.३६ ॥
भारद्वाजाच्या (द्रोणाच्या) हंत्याची इच्छा धरून त्या भूपती द्रुपदाने कर्मसिद्धीसाठी सर्व काही तसेच आवाहन केले.
1.181.37
याजस्तु हवनस्यान्ते देवीमाज्ञापयत्तदा ।
प्रेहि मां राज्ञि पृषति मिथुनं त्वामुपस्थितम् ॥ १.१८१.३७ ॥
होमाच्या शेवटी याजाने तेव्हा राणीला आज्ञा केली: 'हे राणी, पृषती, माझ्याजवळ ये; हे जोडपे तुझ्यासमोर उपस्थित आहे.'
1.181.38
अवलिप्तं मुखं ब्रह्मन्दिव्यान्गन्धान्बिभर्मि च ।
सूतार्थे नोपलब्धाऽस्मि तिष्ठ याज मम प्रिये ॥ १.१८१.३८ ॥
राणी म्हणाली: 'हे ब्राह्मणा, माझ्या मुखाला लेप लावलेला आहे आणि मी दिव्य सुगंध धारण केले आहेत; सूतासाठी मी उपलब्ध नाही. हे याजा, थांब, माझ्या प्रिया.'
1.181.39
याजेन श्रपितं हव्यमुपयाजाभिमन्त्रितम् ।
कथं कामं न सन्दध्यात्सा त्वं विप्रेहि तिष्ठ वा ॥ १.१८१.३९ ॥
याज म्हणाला: 'याजाने शिजवलेले आणि उपयाजाने अभिमंत्रित केलेले हविर्द्रव्य तिची इच्छा पूर्ण करणार नाही काय? हे विप्रा, ये किंवा थांब.'
1.181.40
एवमुक्त्वा तु याजेन हुते हविषि संस्कृते ।
उत्तस्थौ पावकात्तस्मात्कुमारो देवसन्निभिः ॥ १.१८१.४० ॥
याजाने असे म्हटल्यावर, हविर्द्रव्य आहुत आणि संस्कृत झाले, तेव्हा त्या अग्नीतून देवांसारखा एक कुमार उठला.
1.181.41
ज्वालावर्णो घोररूपः किरीटी वर्म चोत्तमम् ।
बिभ्रत्सखङ्गः सशरो धनुष्मान्विनदन्मुहुः ॥ १.१८१.४१ ॥
ज्वालेच्या वर्णाचा, भयंकर रूपाचा, मुकुटधारी, उत्तम कवच धारण केलेला, खड्ग, बाण व धनुष्य धारण करून वारंवार गर्जना करणारा.
1.181.42
सोऽध्यारोदद्रथवरं तेन च प्रययौ तदा ।
ततः प्रणेदुः पञ्चालाः प्रहृष्टाः साधुसाध्विति ॥ १.१८१.४२ ॥
तो उत्तम रथावर आरूढ झाला आणि तेव्हा त्याच्यासह पुढे गेला. मग आनंदित पांचाल 'साधु, साधु' म्हणत गर्जले.
1.181.43
हर्षाविष्टांस्ततश्चैतान्नेयं सेहे वसुन्धरा ।
भयापहो राजपुत्रः पञ्चालानां यशस्करः ॥ १.१८१.४३ ॥
हर्षाने भरलेल्या त्यांना तेव्हा ही पृथ्वी सहन करू शकली नाही. पांचाळांचे यश वाढवणारा, भय दूर करणारा हा राजपुत्र (प्रकट झाला).
1.181.44
राज्ञः शोकापहो जात एष द्रोणवधाय वै ।
इत्युवाच महद्भूतमदृश्यं खेचरं तदा ॥ १.१८१.४४ ॥
राजाचा (द्रुपदाचा) शोक हरणारा हा पुत्र द्रोणवधासाठीच जन्मला आहे, असे तेव्हा आकाशात संचार करणारा एक अदृश्य महान प्राणी म्हणाला.
1.181.45
कुमारी चापि पाञ्चाली वेदीमध्यात्समुत्थिता ।
सुभगा दर्शनीयाङ्गी स्वसितायतलोचना ॥ १.१८१.४५ ॥
वेदीच्या मध्यातून पांचाली नावाची कुमारीही प्रकट झाली — सौभाग्यशाली, सुंदर अवयवांची, पांढऱ्या व विशाल नेत्रांची.
1.181.46
श्यामा पद्मपलाशाक्षी नीलकुञ्चितमूर्धजा ।
ताम्रतुङ्गनखी सुभ्रूश्चारुपीनपयोधरा ॥ १.१८१.४६ ॥
सावळ्या वर्णाची, कमळपाकळ्यांसारख्या डोळ्यांची, निळ्या कुरळ्या केसांची, ताम्रवर्णी उंच नखांची, सुंदर भुवयांची, सुंदर व पुष्ट स्तनांची.
1.181.47
मानुषं विग्रहं कृत्वा साक्षादमरवर्णिनी ।
नीलोत्पलसमो गन्धो यस्याः क्रोशात्प्रधावति ॥ १.१८१.४७ ॥
मानवी देह धारण करूनही साक्षात देवतांच्या वर्णाची — नीलकमळासारखा गंध असलेली; जिचा गंध एक क्रोश दूरपर्यंत पसरतो.
1.181.48
या बिभर्ति परं रूपं यस्या नास्त्युपमा भुवि ।
देवदानवयक्षाणामीप्सितां देवरूपिणीम् ॥ १.१८१.४८ ॥
जी परम सौंदर्य धारण करते, जिला पृथ्वीवर उपमा नाही — देव, दानव व यक्षांना हवीशी, देवरूपिणी.
1.181.49
सदृशी पाण्डुपुत्रस्य अर्जुनस्येति भारत ।
ऊचुः प्रहृष्टमनसो राजभक्तिपुरस्कृताः ॥ १.१८१.४९ ॥
हे भरता, ही पाण्डुपुत्र अर्जुनाला योग्य आहे, असे राजभक्तीने प्रेरित होऊन, आनंदित मनाने ते म्हणाले.
1.181.50
तां चापि जातां सुश्रोणीं वागुवाचाशरीरिणी ।
सर्वयोषिद्वरा कृष्णा निनीषुः क्षत्रियान्क्षयम् ॥ १.१८१.५० ॥
जन्मलेल्या त्या सुंदर कटी असलेल्या स्त्रीविषयी अशरीरी वाणी म्हणाली: सर्व स्त्रियांत श्रेष्ठ कृष्णा, क्षत्रियांना नाशाकडे पाठवू इच्छिणारी.
1.181.51
सुरकार्यमियं काले करिष्यति सुमध्यमा ।
अस्या हेतोः कौरवाणां महदुत्पत्स्यते भयम् ॥ १.१८१.५१ ॥
ही सुमध्यमा योग्य वेळी देवकार्य पूर्ण करील. तिच्यामुळेच कौरवांवर मोठे भय येईल.
1.181.52
तच्छ्रुत्वा सर्वपञ्चालाः प्रणेदुः सिंहसङ्घवत् ।
न चैतान्हर्षसम्पूर्णानियं सेहे वसुन्धरा ॥ १.१८१.५२ ॥
हे ऐकून सर्व पांचाल सिंहांच्या कळपासारखे गर्जले. हर्षाने भरलेल्या त्यांना ही पृथ्वीही सहन करू शकली नाही.
1.181.53
पाञ्चालराजस्तां दृष्ट्वा हर्षादश्रूण्यवर्तयत् ।
परिष्वज्य च तां कृष्णां स्नुषा पाण्डोरिति ब्रुवन्।
अङ्कमारोप्य पाञ्चालीं राजा हर्षमवाप सः ॥ १.१८१.५३ ॥
पांचालराजाने तिला पाहून हर्षाश्रू ढाळले. कृष्णेला आलिंगन देऊन, 'पांडूची सून' असे म्हणत, पांचालीला मांडीवर बसवून राजाला परम हर्ष झाला.
1.181.54
तौ दृष्ट्वा पार्षती याजं प्रपेदे वै सुतार्थिनी ।
न वै मदन्यां जननीं जानीयातामिमाविति ॥ १.१८१.५४ ॥
त्या दोघांना पाहून, पुत्राची इच्छा करणारी पार्षती (द्रुपदाची कन्या) याजाजवळ गेली; 'हे दोघे मलाच्याशिवाय दुसरी माता जाणू नयेत' असा विचार करून.
1.181.55
तथेत्युवाच तां याजो राज्ञः प्रियचिकीर्षया ।
तयोश्च नामनी चक्रुर्द्विजाः सम्पूर्णमानसाः ॥ १.१८१.५५ ॥
राजाचे प्रिय करण्याच्या इच्छेने याजाने तिला 'तसेच होवो' असे म्हटले. समाधानी मनाच्या ब्राह्मणांनी त्या दोघांची नावे ठेवली.
1.181.56
धृष्टत्वादत्यमर्षित्वाद्द्युम्नाद्युत्संभवादपि ।
धृष्टद्युम्नः कुमारोऽयं द्रुपदस्य भवत्विति ॥ १.१८१.५६ ॥
धाडसीपणा, अत्यंत रोष आणि द्युम्नापासून उत्पन्न झाल्यामुळे हा कुमार द्रुपदाचा धृष्टद्युम्न होवो.
1.181.57
कृष्णेत्येवाब्रुवकन्कृष्णां कृष्णा।ञभूत्सा हि वर्णतः ।
तथा तन्मिथुनं जज्ञे द्रुपदस्य महामखे ॥ १.१८१.५७ ॥
वर्णाने खरोखर काळी असल्यामुळे त्यांनी तिला 'कृष्णा' असेच म्हटले. अशा प्रकारे द्रुपदाच्या महायज्ञात ते जोडपे जन्मले.
1.181.58
वैदिकाध्ययने पारं धृष्टद्युम्नो गतः परम् ॥ १.१८१.५८ ॥
धृष्टद्युम्न वैदिक अध्ययनात पारंगत झाला.
1.181.59
धृष्टद्युम्नं तु पाञ्चाल्यमानीय स्वं निवेशनम् ।
उपाकरोदस्त्रहेतोर्भारद्वाजः प्रतापवान् ॥ १.१८१.५९ ॥
भारद्वाजाच्या पराक्रमी पुत्राने पांचाल राजकुमार धृष्टद्युम्नाला आपल्या घरी आणून अस्त्रविद्येसाठी त्याला शिक्षण दिले.
1.181.60
अमोक्षणीयं दैवं हि भावि मत्वा महामतिः ।
तथा तत्कृतवान्द्रोण आत्मकीर्त्यनुरक्षणात् ॥ १.१८१.६० ॥
दैव अटळ आहे आणि जे होणार ते टळत नाही असे मानून महामती द्रोणाने आपल्या कीर्तीचे रक्षण करण्यासाठी तसेच केले.