Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 1.182

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.182.1

श्रुत्वा जतुगृहे वृत्तं ब्राह्मणाः संशितव्रताः ।
पाञ्चालराजं द्रुपदमिदं वचनमब्रुवन् ॥ १.१८२.१ ॥

जतुगृह में हुई घटना सुनकर कठोर व्रतधारी ब्राह्मणों ने पाञ्चालराज द्रुपद से यह वचन कहा।

1.182.2

धार्तराष्ट्राः सहामात्या मन्त्रयित्वा परस्परम् ।
पाण्डवानां विनाशाय मतिं चक्रुः सुदुष्कराम् ॥ १.१८२.२ ॥

धृतराष्ट्र के पुत्रों ने मन्त्रियों के साथ आपस में परामर्श करके पाण्डवों के विनाश के लिए अत्यन्त कठिन योजना बनाई।

1.182.3

दुर्योधनेन प्रहितः पुरोचन इति श्रुतः ।
वारणावतमासाद्य कृत्वा जतुगृहं महत् ॥ १.१८२.३ ॥

दुर्योधन द्वारा भेजा गया, पुरोचन नाम से प्रसिद्ध वह व्यक्ति वारणावत पहुँचा और वहाँ एक विशाल लाक्षागृह बनवाया।

1.182.4

तस्मिन्गृहे सुविस्रब्धान्पाण्डवान्पृथया सह ।
अर्धरात्रे महाराज दग्धवानतिदुर्मतिः ॥ १.१८२.४ ॥

हे महाराज! उस अत्यन्त दुर्बुद्धि ने आधी रात को उस गृह में पूर्ण विश्वास से सोए हुए पाण्डवों को माता पृथा सहित जला डाला।

1.182.5

तेनाग्निना स्वयं चापि दग्धः क्षुद्रो नृशंसवत् ।
एतच्छ्रुत्वा सुसंहृष्टो धृतराष्ट्रः सबान्धवः ॥ १.१८२.५ ॥

उसी अग्नि में वह क्षुद्र स्वयं भी जल गया, मानो क्रूरता का ही फल हो। यह सुनकर बन्धुओं सहित धृतराष्ट्र अत्यन्त प्रसन्न हुए।

1.182.6

अल्पशोकः प्रहृष्टात्मा शशास विदुरं तदा ।
पाण्डवानां महाप्राज्ञ कुरु पिण्डोदकक्रियाम् ॥ १.१८२.६ ॥

थोड़े शोक के साथ प्रसन्न मन से धृतराष्ट्र ने तब विदुर से कहा, हे महाप्रज्ञ, पाण्डवों के लिए पिण्ड और उदक की क्रिया करो।

1.182.7

अहो विधिवशादेव गतास्ते यमसादनम् ।
इत्युक्त्वा प्रारदत्तत्र धृतराष्ट्रः सबान्धवः ॥ १.१८२.७ ॥

अहो! भाग्य के वश में ही वे यमलोक को चले गए। ऐसा कहकर बन्धुओं सहित धृतराष्ट्र वहाँ विलाप करने लगे।

1.182.8

श्रुत्वा भीष्मेण विदुरः कृतवानौर्ध्वदेहिकम् ।
पाण्डवानां विनाशाय कृतं कर्म दुरात्मना ॥ १.१८२.८ ॥

भीष्म से सुनकर विदुर ने पाण्डवों की और्ध्वदैहिक क्रिया की। पाण्डवों के विनाश के लिए दुरात्मा ने यह कर्म किया था।

1.182.9

एतत्कार्यस्य कर्ता तु न दृष्टो न श्रुतः पुरा ।
एतद्वृत्तं महाभाग पाण्डवान्प्रति नः श्रुतम् ॥ १.१८२.९ ॥

इस कार्य का कर्ता न तो पहले देखा गया था, न सुना गया था। हे महाभाग, पाण्डवों के विषय में यह घटना हमने सुनी है।

1.182.10

श्रुत्वा तु वचनं तेषां यज्ञसेनो महामतिः ।
यथा तज्जनकः शोचेदौरसस्य विनाशे ॥ १.१८२.१० ॥

उनके वचन सुनकर महामति यज्ञसेन (द्रुपद) उसी प्रकार शोक करने लगे, जैसे कोई पिता अपने औरस पुत्र के विनाश पर शोक करता है।

1.182.11

तथाऽतप्यत वै राजा पाण्डवानां विनाशने ।
समाहूय प्रकृतयः सहिताः सर्वनागरैः ॥ १.१८२.११ ॥

इस प्रकार राजा पाण्डवों के विनाश से अत्यन्त व्यथित हुए। उन्होंने मंत्रियों और सभी नागरिकों को एकत्र करके बुलाया।

1.182.12

कारुण्यादेव पाञ्चालः प्रोवाचेदं वचस्तदा ।
अहो रूपमहो धैर्यमहो वीर्यमहो बलम् ॥ १.१८२.१२ ॥

करुणा से ही पांचाल नरेश ने तब ये वचन कहे — "अहो रूप! अहो धैर्य! अहो वीर्य! अहो बल!"

1.182.13

चिन्तयामि दिवारात्रमर्जुनं प्रति बान्धवाः ।
भ्रातृभिः सहितो मात्रा सोऽदह्यत हुताशने ॥ १.१८२.१३ ॥

मैं दिन-रात अर्जुन और अपने बन्धुओं के विषय में सोचता रहता हूँ। भाइयों और माता के साथ वे आग में जल गए।

1.182.14

किमाश्चर्यमितो लोके कालो हि दुरतिक्रमः ।
मिथ्याप्रतिज्ञो लोकेषु किं करिष्यामि सांप्रतं ॥ १.१८२.१४ ॥

इस संसार में इससे बढ़कर आश्चर्य क्या है? काल वास्तव में अजेय है। अब मैं क्या करूँ, जब लोग मिथ्या-प्रतिज्ञ हैं?

1.182.15

अन्तर्गतेन दुःखेन दह्यमानो दिवानिशम् ।
याजोपयाजौ सत्कृत्य याचितौ तौ मयाऽनघौ ॥ १.१८२.१५ ॥

भीतर के दुःख से दिन-रात जलते हुए मैंने याज और उपयाज, उन निष्पाप ब्राह्मणों का सत्कार करके उनसे याचना की थी।

1.182.16

भारद्वाजस्य हन्तारं देवीं चाप्यर्जुनस्य वै ।
लोकस्तद्वेद यच्चापि तथा याजेन मे श्रुतम् ॥ १.१८२.१६ ॥

भारद्वाज (द्रोण) के वधकर्ता को, और अर्जुन के लिए भी देवी को, यह लोक जानता है। और जो याज ने मुझे बताया था, वह भी मैंने सुना।

1.182.17

याजेन पुत्रकामीयं हुत्वा चोत्पादिताविमौ ।
धृष्टद्युम्नश्च कृष्णा च मम तुष्टिकरावुभौ ॥ १.१८२.१७ ॥

याज के यज्ञ से पुत्र-कामना से आहुति देकर ये दोनों उत्पन्न हुए—धृष्टद्युम्न और कृष्णा, जो दोनों मुझे आनन्द देने वाले हैं।

1.182.18

किं करिष्यामि ते नष्टाः पाण्डवाः पृथया सह ।
इत्येवमुक्त्वा पाञ्चालः शुशोच परमातुरः ॥ १.१८२.१८ ॥

"पृथा के साथ पाण्डव नष्ट हो गए, अब मैं क्या करूँ?" ऐसा कहकर अत्यन्त व्याकुल पांचाल-राजा शोक करने लगा।

1.182.19

दृष्ट्वा शोचन्तमत्यर्थं पाञ्चालमिदमब्रवीत् ।
पुरोधाः सत्वसंपन्नः सम्यग्विद्याविशेषवित् ॥ १.१८२.१९ ॥

उसे अत्यधिक शोक करते देखकर पुरोहित, जो धैर्यवान और विद्या के विशेष ज्ञाता थे, पाञ्चाल से यह बोले।

1.182.20

वृद्धानुशासने सक्ताः पाण्डवा धर्मचारिणः ।
तादृशा न विनश्यन्ति नैव यान्ति पराभवम् ॥ १.१८२.२० ॥

वृद्धों के उपदेश में लगे हुए धर्मपरायण पाण्डव ऐसे लोग नष्ट नहीं होते और न ही पराजय को प्राप्त होते हैं।

1.182.21

मया दृष्टमिदं सत्यं शृणु त्वं मनुजाधिप ।
ब्राह्मणैः कथितं सत्यं वेदेषु च मया श्रुतम् ॥ १.१८२.२१ ॥

हे मनुजाधिप, मैंने यह सत्य देखा है, तुम सुनो। ब्राह्मणों द्वारा कहा गया सत्य और वेदों में मेरे द्वारा सुना गया सत्य भी यही है।

1.182.22

बृहस्पतिमतेनाथ पौलोम्या च पुरा श्रुतम् ।
नष्ट हन्द्रो बिसग्रन्थ्यामुपश्रुत्या हि दर्शितः ॥ १.१८२.२२ ॥

बृहस्पति के मत के अनुसार और पूर्वकाल में पौलोमी से भी यह सुना गया है कि इन्द्र खोए हुए थे और कमल-नाल की गाँठ में छिपे होने का संकेत सुनकर ही वे प्रकट हुए।

1.182.23

उपश्रुतिर्महाराज पाण्डवार्थे मया श्रुता ।
यत्रकुत्रापि जीवन्ति पाण्डवास्ते न संशयः ॥ १.१८२.२३ ॥

हे महाराज, पाण्डवों के विषय में मैंने यह अप्रत्यक्ष सूचना सुनी है कि पाण्डव जहाँ कहीं भी हों, जीवित हैं, इसमें कोई संदेह नहीं।

1.182.24

मया दृष्टानि लिङ्गानि इहैवैष्यन्ति पाण्डवाः ।
यन्निमित्तमिहायान्ति तच्छृणुष्व नराधिप ॥ १.१८२.२४ ॥

मैंने ऐसे लक्षण देखे हैं कि पाण्डव यहीं आएँगे। हे नराधिप, जिस कारण से वे यहाँ आते हैं, वह सुनो।

1.182.25

स्वयंवरः क्षत्रियाणां कन्यादाने प्रदर्शितः ।
स्वयंवरस्तु नगरे घुष्यतां राजसत्तम ॥ १.१८२.२५ ॥

क्षत्रियों में कन्यादान के लिए स्वयंवर का विधान बताया गया है। हे श्रेष्ठ राजा, नगर में स्वयंवर की घोषणा कर दी जाए।

1.182.26

यत्र वा निवसन्तस्ते पाण्डवाः पृथया सह ।
दूरस्था वा समीपस्था स्वर्गस्था वाऽपि पाण्डवाः ॥ १.१८२.२६ ॥

जहाँ भी पाण्डव पृथा के साथ निवास करते हों, चाहे दूर हों या समीप, या स्वर्ग में ही क्यों न हों, पाण्डव अवश्य...

1.182.27

श्रुत्वा स्वयंवरं राजन्समेष्यन्ति न संशयः ।
तस्मात्स्वयंवरो राजन्घुष्यतां मा चिरं कृथाः ॥ १.१८२.२७ ॥

हे राजन्, स्वयंवर सुनकर वे अवश्य आएँगे, इसमें संदेह नहीं। इसलिए हे राजन्, स्वयंवर की घोषणा कर दीजिए, विलम्ब मत कीजिए।

1.182.28

श्रुत्वा पुरोहितेनोक्तं पाञ्चालः प्रीतिमांस्तदा ।
घोषयामास नगरे द्रौपद्यास्तु स्वयंवरम् ॥ १.१८२.२८ ॥

पुरोहित की बात सुनकर पाञ्चाल नरेश प्रसन्न हुए और तब उन्होंने नगर में द्रौपदी के स्वयंवर की घोषणा करवा दी।

1.182.29

पुष्यमासे तु रोहिण्यां शुक्लपक्षे शुभे तिथौ ।
दिवसैः पञ्चसप्तत्या भविष्यति न संशयः ॥ १.१८२.२९ ॥

पुष्य मास में, रोहिणी नक्षत्र में, शुक्ल पक्ष की शुभ तिथि पर — पचहत्तर दिनों में यह होगा, इसमें संदेह नहीं।

1.182.30

देवगन्धर्वयक्षाश्च ऋषयश्च तपोधनाः ।
स्वयंवरं द्रष्टुकामा गच्छन्त्येव न संशयः ॥ १.१८२.३० ॥

देवता, गन्धर्व, यक्ष और तपोधन ऋषि स्वयंवर देखने की इच्छा से अवश्य जाएँगे, इसमें संदेह नहीं।

1.182.31

तव पुत्रा महात्मानो दर्शनीयो विशेषतः ।
यदृच्छया सा पाञ्चाली गच्छेद्वान्यतमं पतिम् ॥ १.१८२.३१ ॥

आपके पुत्र महात्मा हैं और विशेष रूप से दर्शनीय हैं; संभव है कि पांचाली उनमें से किसी एक को पति के रूप में स्वयं चुन ले।

1.182.32

को हि जानाति लोकेषु प्रजापतिमतं शुभण् ।
तस्मात्सपुत्रा गच्छेथा यदि ब्राह्मणि रोचते ॥ १.१८२.३२ ॥

लोकों में कौन जानता है कि प्रजापति का शुभ संकल्प क्या है? इसलिए, हे ब्राह्मणी, यदि आपको उचित लगे तो पुत्रों सहित वहाँ जाइए।

1.182.33

नित्यकालं सुभिक्षास्ते पाञ्चालास्तु तपोधने ।
यज्ञसेनस्तु राजा स ब्रह्मण्यः सत्यसङ्गरः ॥ १.१८२.३३ ॥

हे तपोधन, पांचाल सदा अन्न से समृद्ध रहते हैं; और राजा यज्ञसेन ब्राह्मणों के हितैषी और सत्य-प्रतिज्ञ हैं।

1.182.34

ब्रह्मण्या नागराः सर्वे ब्राह्मणाश्चातिथिप्रियाः ।
नित्यकालं प्रदास्यन्ति आमन्त्रणमयाचितम् ॥ १.१८२.३४ ॥

नगरवासी सभी ब्राह्मण-हितैषी और अतिथि-प्रिय हैं; वे सदा बिना माँगे निमंत्रण और दान देंगे।

1.182.35

अहं च तत्र गच्छामि ममैभिः सह शिष्यकैः ।
एकसार्थाः प्रयाताः स्मो ब्राह्मण्या यदि रोचते ॥ १.१८२.३५ ॥

मैं भी अपने इन शिष्यों के साथ वहाँ जाऊँगा; हम एक ही काफिले में चलेंगे, हे ब्राह्मणी, यदि आपको उचित लगे।