महाभारत · अध्याय 1.187
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.187.1
तापत्य इति यद्वाक्यमुक्तवानसि मामिह ।
तदहं ज्ञातुमिच्छामि तापत्यार्थं विनिश्चितम् ॥ १.१८७.१ ॥
तुम्ही येथे मला 'तापत्य' असे जे वाक्य म्हणालात, त्याचा तापत्य-अर्थ निश्चितपणे जाणून घेण्याची माझी इच्छा आहे.
1.187.2
तपती नाम का चैषा तापत्या यत्कृते वयम् ।
कौन्तेया हि वयं साधो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ॥ १.१८७.२ ॥
ही तपती नावाची तापत्या आहे; हिच्यामुळेच आम्ही कौंतेय आहोत. हे साधो, ते तत्त्व जाणण्याची माझी इच्छा आहे.
1.187.3
एवमुक्तः स गन्धर्वः कुन्तीपुत्रं धनञ्जयम् ।
विश्रुतं त्रिषु लोकेषु श्रावयामास वै कथाम् ॥ १.१८७.३ ॥
असे म्हटले गेल्यावर त्या गंधर्वाने त्रिलोकात प्रसिद्ध असलेल्या कुंतीपुत्र धनंजयाला ती कथा ऐकवली.
1.187.4
हन्त ते कथयिष्यामि कथामेतां मनोरमाम् ।
यथावदखिलां पार्थ सर्वबुद्धिमतां वर ॥ १.१८७.४ ॥
ठीक, हे पार्था, ही मनोरम कथा मी तुला यथावत सांगेन — हे सर्व बुद्धिमानांत श्रेष्ठा.
1.187.5
उक्तवानस्मि येन त्वां तापत्य इति यद्वचः ।
तत्तेऽहं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमना भव ॥ १.१८७.५ ॥
मी तुला 'तापत्य' असे जे वचन म्हटले, त्याचे कारण मी सांगेन; एकाग्रचित्ताने ऐक.
1.187.6
य एष दिवि धिष्ण्येन नाकं व्याप्नोति तेजसा ।
एतस्य तपती नाम बभूव सदृशी सुता ॥ १.१८७.६ ॥
जो हा दिव्य लोकात आपल्या तेजाने स्वर्गाला व्यापतो, त्याला तपती नावाची त्याच्याच सारखी कन्या झाली.
1.187.7
विवस्वतो वै देवस्य सावित्र्यवरजा विभो ।
विश्रुता त्रिषु लोकेषु तपती तपसा युता ॥ १.१८७.७ ॥
हे विभो! देव विवस्वानाची सावित्रीहून धाकटी कन्या तपती, जी त्रिलोकात प्रसिद्ध आणि तपाने युक्त होती.
1.187.8
न देवी नासुरी चैव न यक्षी न च राक्षसी ।
नाप्सरा न च गन्धर्वी तथा रूपेण काचन ॥ १.१८७.८ ॥
देवी, असुरी, यक्षी, राक्षसी, अप्सरा वा गंधर्वी यांपैकी कोणीही रूपात तिच्या बरोबरीची नव्हती.
1.187.9
सुविभक्तानवद्याङ्गी स्वसितायतलोचना ।
स्वाचारा चैव साध्वी च सुवेषा चैव भामिनी ॥ १.१८७.९ ॥
सुडौल व निर्दोष अवयवांची, शुभ्र दीर्घ नेत्रांची, सदाचारी, साध्वी, सुंदर वेषाची व मोहक स्त्री.
1.187.10
त तस्याः सदृशं कंचित्त्रिषु लोकेषु भारत ।
भर्तारं सविता मेने रूपशीलगुणश्रुतैः ॥ १.१८७.१० ॥
हे भारत! त्रिलोकात तिला योग्य असा पती कोणीही नाही, असे सविता (सूर्य) रूप, शील, गुण आणि विद्या पाहून मानू लागला.
1.187.11
संप्राप्तयौवनां पश्यन्देयां दुहितरं तु ताम् ।
द्व्यष्टवर्षां तु तां श्यामां सविता रूपशालिनीम्।
नोपलेभे ततः शान्तिं संप्रदानं विचिन्तयन् ॥ १.१८७.११ ॥
यौवनाला आलेल्या कन्येला दान द्यावे लागेल हे पाहून, सोळा वर्षांच्या त्या श्यामा रूपशालिनी कन्येच्या दानाचा विचार करताना सविताला तेव्हा शांती मिळाली नाही.
1.187.12
अथर्क्षपुत्रः क्रान्तेय कुरूणामृषभो बली ।
सूर्यमाराधयामास नृपः संवरणस्तदा ॥ १.१८७.१२ ॥
तेव्हा ऋक्षाचा पुत्र, कुरूंमधील श्रेष्ठ, बलवान राजा संवरणाने सूर्याची आराधना केली.
1.187.13
अर्ध्यमाल्योपहाराद्यैर्गन्धैश्च नियतः शुचिः ।
नियमैरुपवासैश्च तपोभिर्विविधैरपि ॥ १.१८७.१३ ॥
अर्घ्य, माळा, नैवेद्य इत्यादींनी व गंधांनी, नियमनिष्ठ व शुचिर्भूत राहून, नियम, उपवास आणि विविध तपांनीही.
1.187.14
सुश्रूषुरनहंवादी शुचिः पौरवनन्दन ।
अंशुमन्तं समुद्यन्तं पूजयामास भक्तिमान् ॥ १.१८७.१४ ॥
सेवापरायण, अहंकारविरहित, शुचिर्भूत होऊन, हे पौरवनंदना, भक्तिमान होऊन त्याने उगवत्या अंशुमानाची (सूर्याची) पूजा केली.
1.187.15
ततः कृतज्ञं धर्मज्ञं रूपेणासदृशं भुवि ।
तपत्याः सदृशं मेने सूर्यः संवरणं पतिम् ॥ १.१८७.१५ ॥
तेव्हा कृतज्ञ, धर्मज्ञ, पृथ्वीवर रूपाने अतुलनीय असलेल्या संवरणाला सूर्याने तपतीसाठी योग्य पती मानले.
1.187.16
दातुमैच्छत्ततः कन्यां तस्मै संवरणाय ताम् ।
नृपोत्तमाय कौरव्य विश्रुताभिजनाय च ॥ १.१८७.१६ ॥
तेव्हा त्याने ती कन्या श्रेष्ठ राजा व प्रसिद्ध कुळातील संवरणाला देण्याची इच्छा केली, हे कौरव्या.
1.187.17
यथा हि दिवि दीप्तांशुः प्रभासयति तेजसा ।
तथा भुवि महिपालो दीप्त्या संवरणोऽभवत् ॥ १.१८७.१७ ॥
आकाशात दीप्त किरणांचा सूर्य जसा तेजाने प्रकाश देतो, तसा पृथ्वीवर महीपाल संवरण दीप्तीने झाला.
1.187.18
यथाऽर्चयन्ति चादित्यमुद्यन्तं ब्रह्मवादिनः ।
तथा संवरणं पार्थ ब्राह्मणावरजाः प्रजाः ॥ १.१८७.१८ ॥
ब्रह्मवादी जसे उगवत्या आदित्याची पूजा करतात, तसेच हे पार्था, ब्राह्मणांहून कनिष्ठ प्रजा संवरणाची पूजा करीत.
1.187.19
स सोममति कान्तत्वादादित्यमति तेजसा ।
बभूव नृपतिः श्रीमान्सुहृदां दुर्हृदामपि ॥ १.१८७.१९ ॥
तो सौंदर्यात चंद्राला आणि तेजात सूर्याला मागे टाकणारा झाला; तो श्रीमान राजा मित्रांनाही आणि शत्रूंनाही सारखाच प्रभावी वाटला.
1.187.20
एवंगुणस्य नृपतेस्तथावृत्तस्य कौरव ।
तस्मै दातुं मनश्चक्रे तपतीं तपनः स्वयम् ॥ १.१८७.२० ॥
हे कौरवा, अशा गुणांच्या व वर्तनाच्या राजाला तपतीचे दान करण्याचा निश्चय स्वतः तपन (सूर्य) याने केला.
1.187.21
स कदाचिदथो राजा श्रीमानमितविक्रमः ।
चचार मृगयां पार्थ पर्वतोपवने किल ॥ १.१८७.२१ ॥
एकदा तो अमित पराक्रमी श्रीमान राजा, हे पार्था, पर्वताजवळच्या वनात शिकारीसाठी गेला.
1.187.22
चरतो मृगयां तस्य क्षुत्पिपासासमन्वितः ।
ममार राज्ञः कौन्तेय गिरावप्रतिमो हयः ॥ १.१८७.२२ ॥
हे कौंतेया, शिकारीत फिरत असताना क्षुधा-तृषेने व्याकूळ झालेला राजाचा अप्रतिम घोडा पर्वतावर मरण पावला.
1.187.23
स मृताश्वश्चरन्पार्थ पद्भ्यामेव गिरौ नृपः ।
ददर्शासदृशीं लोके कन्यामायतलोचनाम् ॥ १.१८७.२३ ॥
हे पार्था, घोडा मेल्यावर राजा पायी पर्वतावर फिरत असताना जगात अतुलनीय, विशाल नेत्रांची एक कन्या त्याने पाहिली.
1.187.24
स एव एकामासाद्य कन्यां परबलार्दनः ।
तस्थौ नृपतिशार्दूलः पश्यन्नविचलेक्षणः ॥ १.१८७.२४ ॥
शत्रुसैन्याला चिरडणारा तो नृपशार्दूल त्या एका कन्येजवळ जाऊन अचल नेत्रांनी तिला पाहत उभा राहिला.
1.187.25
स हि तां तर्कयामास रूपतो नृपतिः श्रियम् ।
पुनः संतर्कयामास रवेर्भ्रष्टामिव प्रभाम् ॥ १.१८७.२५ ॥
राजाने तिच्या रूपात श्रीला ओळखले; पुन्हा सूर्यापासून ढळलेल्या प्रभेसारखे तिचे चिंतन केले.
1.187.26
वपुषा वर्चसा चैव शिखामिव विभावसोः ।
प्रसन्नत्वेन कान्त्या च चन्द्ररेखामिवामलाम् ॥ १.१८७.२६ ॥
तिच्या देहाने आणि तेजाने ती अग्नीच्या ज्वालेसारखी होती; प्रसन्नतेने आणि कांतीने निर्मल चंद्ररेखेसारखी होती.
1.187.27
गिरिपृष्ठे तु सा यस्मिन्स्थिता स्वसितलोचना ।
विभ्राजमाना शुशुभे प्रतिमेव हिरण्मयी ॥ १.१८७.२७ ॥
पर्वताच्या शिखरावर ती जिथे उभी होती तिथे, काळ्या-पांढऱ्या डोळ्यांनी झळकत ती सोनेरी मूर्तीसारखी शोभली.
1.187.28
तस्या रूपेण स गिरिर्वेषेण च विशेषतः ।
ससवृक्षक्षुपलतो हिरण्मय इवाभवत् ॥ १.१८७.२८ ॥
तिच्या रूपाने आणि विशेषतः तिच्या वेषाने तो पर्वत वृक्ष, झुडपे आणि वेलींसह सुवर्णमय झाल्यासारखा झाला.
1.187.29
अवमेने च तां दृष्ट्वा सर्वलोकेषु योषितः ।
अवाप्तं चात्मनो मेने स राजा चक्षुषः फलं ॥ १.१८७.२९ ॥
तिला पाहून त्याने सर्व लोकांतील स्त्रियांना तुच्छ मानले; त्या राजाने आपल्या डोळ्यांचे फळ मिळाल्याचे मानले.
1.187.30
जन्मप्रभृति यत्किचिंद्दृष्टवान्स महीपतिः ।
रूपं न सदृशं तस्यास्तर्कयामास किंचन ॥ १.१८७.३० ॥
जन्मापासून त्या राजाने जे काही पाहिले होते, त्यात कोणतेही रूप तिच्या रूपाच्या बरोबरीचे नाही असा त्याने विचार केला.
1.187.31
तया बद्धमनश्चक्षुः पाशैर्गुणमयैस्तदा ।
न चचाल ततो देशाद्बुबुधे न च किंचन ॥ १.१८७.३१ ॥
तेव्हा तिच्यामुळे त्याचे मन आणि डोळे गुणमय पाशांनी बद्ध झाले. तो त्या ठिकाणाहून हलला नाही आणि त्याला काहीही कळले नाही.
1.187.32
अस्या नूनं विशालाक्ष्याः सदेवासुरमानुषम् ।
लोकं निर्मथ्य धात्रेदं रूपमाविष्कृतं कृतम् ॥ १.१८७.३२ ॥
निश्चितच या विशालाक्षीचे हे रूप देव, असुर, मानव यांच्या लोकाचे मंथन करून ब्रह्मदेवाने प्रकट करून निर्माण केले आहे.
1.187.33
एवं संतर्कयामास रूपद्रविणसंपदा ।
कन्यामसदृशीं लोके नृपः संवरणस्तदा ॥ १.१८७.३३ ॥
अशा प्रकारे रूपसंपत्तीने राजा संवरण तेव्हा त्या कन्येला जगात अतुलनीय असे मानू लागला.
1.187.34
तां च दृष्ट्वैव कल्याणीं कल्याणाभिजनो नृपः ।
जगाम मनसा चिन्तां कामबाणेन पीडितः ॥ १.१८७.३४ ॥
त्या कल्याणीला पाहताच शुभ कुलातील राजा मनात चिंतेत बुडाला; कामबाणाने पीडित होऊन.
1.187.35
दह्यमानः स तीव्रेण नृपतिर्मन्मथाग्निना ।
अप्रगल्भां प्रगल्भस्तां तदोवाच मनोहराम् ॥ १.१८७.३५ ॥
तीव्र मन्मथाग्नीने दग्ध झालेला राजा तेव्हा त्या लज्जाळू पण धीट, मनोहर कन्येला म्हणाला.
1.187.36
काऽसि कस्यासि रम्भोरु किमर्थं चेह तिष्ठसि ।
कथं च निर्जनेऽरण्ये चरस्येका शुचिस्मिते ॥ १.१८७.३६ ॥
हे रंभोरू! तू कोण आहेस, कुणाची आहेस, इथे कशासाठी उभी आहेस? हे शुचिस्मिते, या निर्जन अरण्यात एकटी कशी फिरतेस?
1.187.37
त्वं हि सर्वानवद्याङ्गी सर्वाभरणभूषिता ।
विभूषणमिवैतेषां भूषणानामभीप्सितम् ॥ १.१८७.३७ ॥
तू सर्व अवयवांनी निर्दोष आहेस आणि सर्व अलंकारांनी सजलेली आहेस; या अलंकारांनाही हवाहवासा अलंकार आहेस.
1.187.38
न देवीं नासुरीं चैव न यक्षीं न च राक्षसीम् ।
न च भोगवतीं मन्ये न गन्धवीं न मानुषीम् ॥ १.१८७.३८ ॥
देवी, असुरी, यक्षी, राक्षसी, भोगवती (नागकन्या), गंधर्वी किंवा मानुषी यांपैकी कोणालाही मी तुझ्या बरोबरीची मानत नाही.
1.187.39
या हि दृष्टा मया काश्चिच्छ्रुता वाऽपि वराङ्गनाः ।
न तासां सदृशीं मन्ये त्वामहं मत्तकाशिनि ॥ १.१८७.३९ ॥
मी पाहिलेल्या किंवा ऐकलेल्या श्रेष्ठ स्त्रियांपैकी कोणालाही, हे मत्तकाशिनी, मी तुझ्या बरोबरीची मानत नाही.
1.187.40
दृष्ट्वैव चारुवदने चन्द्रात्कान्ततरं तव ।
वदनं पद्मपत्राक्षं मां मथ्नातीव मन्मथः ॥ १.१८७.४० ॥
हे सुंदर मुखी, चंद्रापेक्षाही मनोहर, कमलदलासारखे डोळे असलेले तुझे मुख पाहताच मदन मला मंथन करीत आहे.
1.187.41
एवं तां स महीपालो बभाषे न तु सा तदा ।
कामार्तं निर्जनेऽरण्ये प्रत्यबाषथ किंचन ॥ १.१८७.४१ ॥
राजा तिच्याशी असे बोलला; परंतु त्या वेळी ती काहीही उत्तर देत नव्हती. निर्जन अरण्यात कामार्त झालेल्या राजाला तिने काहीही उत्तर दिले नाही.
1.187.42
ततो लालप्यमानस्य पार्थिवस्यायतेक्षणा ।
सौदामिनीव चाभ्रेषु तत्रैवान्तरधीयत ॥ १.१८७.४२ ॥
तेव्हा विलाप करणाऱ्या राजासमोरच ती दीर्घनयना मेघांतील वीजेप्रमाणे तेथेच अंतर्धान पावली.
1.187.43
तामन्वेष्टुं स नृपतिः परिचक्राम सर्वतः ।
वनं वनजपत्राक्षीं भ्रमन्नुन्मत्तवत्तदा ॥ १.१८७.४३ ॥
तिला शोधण्यासाठी तो राजा सर्वत्र फिरू लागला; कमलपत्रासारख्या नेत्रांच्या तिला शोधत वनोवनी भटकत तो तेव्हा वेड्यासारखा झाला.
1.187.44
अपश्यमानः स तु तां बहु तत्र विलप्य च ।
निश्चेष्टः पार्थिवश्रेष्ठो मुहूर्तं स व्यतिष्ठत ॥ १.१८७.४४ ॥
तिला न दिसल्यामुळे तो राजश्रेष्ठ तेथे पुष्कळ विलाप करून क्षणभर निश्चल होऊन उभा राहिला.