महाभारत · अध्याय 1.189
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.189.1
एवमुक्त्वा ततस्तूर्णं जगामोर्ध्वमनिन्दिता ।
तपतीतपतीत्येव विललापातुरो नृपः ॥ १.१८९.१ ॥
असे बोलून ती निर्दोष स्त्री त्वरेने वर निघून गेली. आतुर झालेला राजा "तपती, तपती" असेच म्हणत विलाप करू लागला.
1.189.2
प्रास्स्वलच्चासकृद्राजा पुनरुत्थाय धावति ।
धावमानस्तु तपतीमदृष्ट्वैव महीपतिः।
स तु राजा पुनर्भूमौ तत्रैव निपपात ह ॥ १.१८९.२ ॥
राजा वारंवार अडखळला, पुन्हा उठून धावला. पण तपतीला न पाहून तो भूपती धावत असताना तिथेच पुन्हा जमिनीवर कोसळला.
1.189.3
अन्वेषमाणः सबलस्तं राजानं नृपोत्तमम् ।
अमात्यः सानुयात्रश्च तं ददर्श महावने ॥ १.१८९.३ ॥
सैन्यासह शोध घेत असलेल्या अमात्याने आपल्या परिवारासह त्या श्रेष्ठ राजाला महावनात पाहिले.
1.189.4
क्षितौ निपतितं काले शक्रध्वजमिवोच्छ्रितम् ।
त हि दृष्ट्वा महेष्वासं निरस्तं पतितं भुवि ॥ १.१८९.४ ॥
जमिनीवर पडलेला तो महाधनुर्धर त्याने पाहिला; उंच उभा असलेला इंद्रध्वज पडावा तसा तो पडला होता.
1.189.5
बभूव सोऽस्य सचिवः संप्रदीप्त इवाग्निना ।
त्वरया चोपसङ्गम्य स्नेहादागतसंभ्रमः ॥ १.१८९.५ ॥
तो त्याचा अमात्य होता; अग्नीने पेटल्यासारखा तो झाला. स्नेहाने व्याकुळ होऊन त्वरेने जवळ जाऊन तो घाबरून गेला.
1.189.6
तं समुत्थापयामास नृपतिं काममोहितम् ।
भूतलाद्भूमिपालेशं पितेव पतितं सुतम् ॥ १.१८९.६ ॥
कामाने मोहित झालेल्या त्या राजाला त्याने जमिनीवरून उठवले; वडील पडलेल्या मुलाला उठवतात तसे.
1.189.7
प्रज्ञया वयसा चैव वृद्धः कीर्त्या नयेन च ।
अमात्यस्तं समुत्थाप्य बभूव विगतज्वरः ॥ १.१८९.७ ॥
प्रज्ञा, वय, कीर्ती आणि नीती यांत वृद्ध असलेला तो अमात्य त्याला उठवून चिंतामुक्त झाला.
1.189.8
उवाच चैनं कल्याण्या वाचा मधुरयोत्थिम् ।
मा भैर्मनुजशार्दूल भद्रमस्तु तवानघ ॥ १.१८९.८ ॥
उठलेल्या त्याला मधुर व कल्याणकारी वाणीने तो म्हणाला, 'हे नरश्रेष्ठा, भिऊ नकोस. हे निष्पाप, तुझे कल्याण होवो.'
1.189.9
क्षुत्पिपासापरिश्रान्तं तर्कयामास वै नृपम् ।
पतितं पातनं सङ्ख्ये शात्रवाणां महीतले ॥ १.१८९.९ ॥
भूक-तहान्याने थकलेला तो राजा युद्धात शत्रूंनी पाडला जाऊन भूमीवर पडला आहे, असे त्याने अनुमान केले.
1.189.10
वारिणा च सुशीतेन शिरस्तस्याभ्यषेचयत् ।
अस्पृशन्मुकुटं राज्ञः पुण्डरीकसुगन्धिना ॥ १.१८९.१० ॥
अति शीतल पाण्याने राजाच्या मस्तकावर शिंपडले; राजाचा मुकुट स्पर्श न करता, कमळाच्या सुगंधाच्या पाण्याने तसे केले.
1.189.11
ततः प्रत्यागतप्राणस्तद्बलं बलवान्नृपः ।
सर्वं विसर्जयामास तमेकं सचिवं विना ॥ १.१८९.११ ॥
मग प्राण परत आलेल्या त्या बलवान राजाने एका अमात्याशिवाय आपले सर्व सैन्य विसर्जित केले.
1.189.12
ततस्तस्याज्ञया राज्ञो विप्रतस्थे महद्बलम् ।
स तु राजा गिरिप्रस्थे तस्मिन्पुनरुपाविशत् ॥ १.१८९.१२ ॥
मग राजाच्या आज्ञेने ते विशाल सैन्य निघून गेले; तो राजा गिरिप्रस्थावर पुन्हा तिथेच बसला.
1.189.13
ततस्तस्मिन् गिरिवरे शुचिर्भूत्वा कृताञ्जलिः ।
आरिराधयिषुः सूर्यं तस्थावूर्ध्वमुखः क्षितौ ॥ १.१८९.१३ ॥
नंतर त्या श्रेष्ठ पर्वतावर शुचिर्भूत होऊन, हात जोडून, सूर्याला प्रसन्न करण्याच्या इच्छेने, मुख वर करून तो भूमीवर उभा राहिला.
1.189.14
जगाम मनसा चैव वसिष्ठमृषिसत्तमम् ।
पुरोहितममित्रघ्नं तदा संवरणो नृपः ॥ १.१८९.१४ ॥
तेव्हा राजा संवरणाने मनानेच ऋषिश्रेष्ठ, शत्रुनाशक, पुरोहित वसिष्ठाचे स्मरण केले.
1.189.15
नक्तन्दिनमथैकत्र स्थिते तस्मिञ्जनाधिपे ।
अथाजगाम विप्रर्षिस्तदा द्वादशमेऽहनि ॥ १.१८९.१५ ॥
राजा तेथे रात्रंदिवस एकाच ठिकाणी उभा असताना, बाराव्या दिवशी तो ब्राह्मण ऋषी आला.
1.189.16
स विदित्वैव नृपतिं तपत्या हृतमानसम् ।
दिव्येन विधिना ज्ञात्वा भावितात्मा महानृपिः ॥ १.१८९.१६ ॥
त्या महर्षींनी तपतीने हरण केलेल्या मनाच्या राजाला ओळखले; दिव्य मार्गाने जाणून, आत्मसंयमी त्या महर्षींनी सर्व जाणले.
1.189.17
तथा तु नियतात्मानं तं नृपं मुनिसत्तमः ।
आबभाषे स धर्मात्मा तस्यैवार्थचिकीर्षया ॥ १.१८९.१७ ॥
तेव्हा त्या आत्मसंयमी राजाशी धर्मात्मा मुनिश्रेष्ठ त्याचेच हित इच्छून बोलले.
1.189.18
स तस्य मनुजेन्द्रस्य पश्यतो भगवानृषिः ।
ऊर्ध्वमाचक्रमे द्रष्टुं भास्करं भास्करद्युतिः ॥ १.१८९.१८ ॥
तो मनुष्येंद्र पाहत असतानाच, सूर्यासारखा तेजस्वी तो भगवान ऋषी सूर्याला पाहण्यासाठी वर उठू लागला.
1.189.19
योजनानां तु नियुतं क्षणाद्गत्वा तपोधनः ।
सहस्रांशुं ततो विप्रः कृताञ्जलिरुपस्थितः।
वसिष्ठोहमिति प्रीत्या स चात्मानं न्यवेदयत् ॥ १.१८९.१९ ॥
तपोधन अशा त्या ब्राह्मणाने क्षणात शंभर हजार योजने जाऊन हात जोडून सहस्रांशूसमोर उभे राहिले आणि प्रेमाने 'मी वसिष्ठ आहे' असे स्वतःला सांगितले.
1.189.20
तमुवाच महातेजा विवस्वान्मुनिसत्तमम् ।
महर्षे स्वागतं तेऽस्तु कथयस्व यथेप्सितम् ॥ १.१८९.२० ॥
महातेजस्वी विवस्वान त्या मुनिश्रेष्ठाला म्हणाला, 'हे महर्षी, तुमचे स्वागत असो; तुम्हाला जे इष्ट असेल ते सांगा.'
1.189.21
यदिच्छसि महाभाग मत्तः प्रवदतां वर ।
तत्ते दद्यामभिप्रेतं यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम् ॥ १.१८९.२१ ॥
'हे महाभागा, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठा, तुम्ही माझ्याकडून जे इच्छिता ते, जरी ते अत्यंत दुर्लभ असले तरी, मी तुम्हाला देईन.'
1.189.22
एवमुक्तः स तेनर्षिर्वसिष्ठः संस्तुवन्गिरा ।
प्रणिपत्य विवस्वन्तं भानुमन्तमथाब्रवीत् ॥ १.१८९.२२ ॥
त्यांनी असे म्हटल्यावर वसिष्ठ ऋषींनी वाणीने स्तुती करीत विवस्वानाला नमस्कार केला आणि तेजस्वी भानुमानाला म्हणाले.
1.189.23
योजनानां चतुष्षष्टिं निमेषात्त्रिशतं तथा ।
अश्वैर्गच्छति नित्यं यस्तत्पार्श्वस्थोऽब्रवीदिदम् ॥ १.१८९.२३ ॥
'एका निमेषात चौसष्ट आणि तीनशे योजने घोड्यांनी जो नित्य जातो' — त्याच्या बाजूला उभ्या असलेल्याने हे सांगितले.
1.189.24
अजाय लोकत्रयपावनाय ।
भूतात्मने गोपतये वृषाय।
सूर्याय सर्गप्रलयालयाय ।
नमो महाकारुणिकोत्तमाय ॥ १.१८९.२४ ॥
अजन्म्याला, त्रिलोक पावन करणाऱ्याला, भूतांच्या आत्म्याला, गोपतीला, वृषभाला, सूर्याला, सृष्टि-प्रलयांच्या आश्रयाला, महाकारुणिकांमध्ये उत्तमाला नमस्कार.
1.189.25
विवस्वते ज्ञानभृतेऽन्तरात्मने ।
जगत्प्रदीपाय जगद्धितैषिणे।
स्वयंभुवे दीप्तसहस्रचक्षुषे ।
सुरोत्तमायामिततेजसे नमः ॥ १.१८९.२५ ॥
ज्ञान धारण करणाऱ्या, अंतरात्मा असलेल्या, जगताचा दीप असलेल्या, जगताच्या हिताची इच्छा करणाऱ्या विवस्वानाला नमस्कार. हजार तेजस्वी नेत्र असलेल्या, देवांत श्रेष्ठ, अमित तेजस्वी स्वयंभूला नमस्कार.
1.189.26
नमः सवित्रे जगदेकचक्षुषे ।
जगत्प्रसूतिस्थितिनाशहेतवे।
त्रयीमयाय त्रिगुणात्मधारिणे ।
विरिञ्चनारायणशङ्करात्मने ॥ १.१८९.२६ ॥
जगताचा एकमेव नेत्र, जगताच्या उत्पत्ती-स्थिती-नाशाचे कारण, त्रयीमय, त्रिगुणांना आत्मरूप धारण करणाऱ्या, ब्रह्मा-नारायण-शंकर ज्याचा आत्मा आहे अशा सवितृला नमस्कार.
1.189.27
संस्तुतो वरदः सोऽहं वरं वरय सुव्रत ।
स्तुतिस्त्वयोक्ता भक्तानां जप्येयं वग्दोस्म्यहम् ॥ १.१८९.२७ ॥
स्तुती केली असल्याने मी वरदाता आहे. हे सुव्रता, वर माग. तू म्हटलेली ही स्तुती भक्तांनी जपण्यायोग्य आहे; मी वचनाने वर देणारा आहे.
1.189.28
यैषा ते तपती नाम सावित्र्यवरजा सुता ।
तां त्वां संवरणस्यार्थे वरयामि विभावसो ॥ १.१८९.२८ ॥
हे विभावसो, तुझी जी तपती नावाची कन्या सावित्रीची धाकटी बहीण आहे, तिला संवरणासाठी मी तुझ्याकडे मागणी करतो.
1.189.29
स हि राजा बृहत्कीर्तिर्धर्मार्थविदुदारधीः ।
युक्तः संवरणो भर्ता दुहितुस्ते विहङ्गम ॥ १.१८९.२९ ॥
तो राजा संवरण महाकीर्तिमान, धर्म-अर्थ जाणणारा, उदार बुद्धीचा आहे. हे विहंगमा, तोच तुझ्या कन्येसाठी योग्य पती आहे.
1.189.30
इत्युक्तः स तदा तेन ददानीत्येव निश्चितः ।
प्रत्यभाषत तं विप्रं प्रतीनन्द्य दिवाकरः ॥ १.१८९.३० ॥
तो असे म्हणाला असता, "देईन" असा निश्चय करून, त्या ब्राह्मणाला प्रतिनमस्कार करून दिवाकराने उत्तर दिले.
1.189.31
वरः संवरणो राज्ञां त्वमृषीणां वरो मुने ।
तपती योषितां श्रेष्ठा किमन्यत्रापवर्जनात् ॥ १.१८९.३१ ॥
राजांमध्ये संवरण हा श्रेष्ठ वर आहे, आणि हे मुनी, आपण ऋषींमध्ये श्रेष्ठ आहात. तपती स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ आहे; यापेक्षा आणखी काय हवे?
1.189.32
ततः सर्वानवद्याङ्गीं तपतीं तपनः स्वयम् ।
ददौ संवरणस्यार्थे वसिष्ठाय महात्मने ॥ १.१८९.३२ ॥
मग सूर्याने स्वतः सर्वांगसुंदर तपतीला संवरणासाठी महात्मा वसिष्ठांना दिले.
1.189.33
प्रतिजग्राह तां कन्यां महर्षिस्तपतीं तदा ।
वसिष्ठोऽथ विसृष्टस्तु पुनरेवाजगाम ह ॥ १.१८९.३३ ॥
महर्षी वसिष्ठांनी तेव्हा त्या कन्येला, तपतीला स्वीकारले; नंतर निरोप घेऊन ते पुन्हा परत आले.
1.189.34
यत्र विख्यातकीर्तिः स कुरूणामृषभोऽभवत् ।
स राजा मन्मथाविष्टस्तद्गतेनान्तरात्मना ॥ १.१८९.३४ ॥
ज्याची कीर्ती विख्यात होती, कुरुंमध्ये श्रेष्ठ झालेला तो राजा, मन्मथाने ग्रासलेला, तिच्यात लीन झालेल्या अंतरात्म्याने...
1.189.35
दृष्ट्वा च देवकन्यां तां तपतीं चारुहासिनीम् ।
वसिष्ठेन सहायान्तीं संहृष्टोऽभ्यधिकं बभौ ॥ १.१८९.३५ ॥
देवकन्या, सुंदर हसणारी ती तपती वसिष्ठांसोबत येत असलेली पाहून, तो अत्यंत हर्षित होऊन अधिकच तेजस्वी दिसू लागला.
1.189.36
रुरुचे साऽधिकं सुभ्रूरापतन्ती नभस्तलात् ।
सौदामनीव विभ्रष्टा द्योतयन्ती दिशस्त्विषा ॥ १.१८९.३६ ॥
आकाशातून उतरणारी ती सुंदर भुवयांची स्त्री अतिशय शोभली; आकाशातून खाली पडलेली वीज आपल्या तेजाने दिशा उजळून टाकत असावी तशी.
1.189.37
कृच्छ्राद्द्वादशरात्रे तु तस्य राज्ञः समाहिते ।
आजगाम विशुद्धात्मा वसिष्ठो भगवानृषिः ॥ १.१८९.३७ ॥
कठीण व्रताच्या बारा रात्रींनंतर, त्या राजाचे मन एकाग्र झाले तेव्हा, शुद्ध अंतःकरणाचे भगवान ऋषी वसिष्ठ आले.
1.189.38
तपसाऽऽराध्य वरदं देवं गोपतिमीश्वरम् ।
लेभे संवरणो भार्यां वसिष्ठस्यैव तेजसा ॥ १.१८९.३८ ॥
तपाने वरदाता देव, गोपती ईश्वराची आराधना करून, वसिष्ठांच्याच तेजाने संवरणाला पत्नी प्राप्त झाली.
1.189.39
ततस्तस्मिन्गिरिश्रेष्ठे देवगन्धर्वसेविते ।
जग्राह विधिवत्पाणिं तपत्याः स नरर्षभः ॥ १.१८९.३९ ॥
मग देव-गंधर्वांनी सेविलेल्या त्या श्रेष्ठ पर्वतावर, त्या नरश्रेष्ठाने विधीपूर्वक तपतीचा हात धरला.
1.189.40
वसिष्ठेनाभ्यनुज्ञातस्तस्मिन्नेव धराधरे ।
सोऽकामयत राजर्षिर्विहर्तुं सह भार्यया ॥ १.१८९.४० ॥
वसिष्ठांची अनुमती मिळाल्यावर, त्याच पर्वतावर त्या राजर्षीने पत्नीसह विहार करण्याची इच्छा धरली.
1.189.41
ततः पुरे च राष्ट्रे च वनेषूपवनेषु च ।
आदिदेश महीपालस्तमेव सचिवं तदा ॥ १.१८९.४१ ॥
मग नगरात, राष्ट्रात, वनांत आणि उपवनांत त्या महीपालाने त्याच सचिवाला आदेश दिला.
1.189.42
नृपतिं त्वभ्यनुज्ञाप्य वसिष्ठोऽथापचक्रमे ।
सोऽथ राजा गिरौ तस्मिन्विजहारामरो यथा ॥ १.१८९.४२ ॥
राजाचा निरोप घेऊन वसिष्ठ निघून गेले. मग तो राजा त्या पर्वतावर देवाप्रमाणे विहार करू लागला.
1.189.43
ततो द्वादशवर्षाणि काननेषु वनेषु च ।
रेमे तस्मिन्गिरौ राजा तयैव सह भार्यया ॥ १.१८९.४३ ॥
नंतर बारा वर्षे तो राजा त्या पर्वतावर, अरण्यांत आणि वनांत, आपल्या पत्नीसह रमत राहिला.
1.189.44
तस्य राज्ञः पुरे तस्मिन्समा द्वादश सत्तम ।
न ववर्ष सहस्राक्षो राष्ट्रे चैवास्य भारत ॥ १.१८९.४४ ॥
हे सत्पुरुषांत श्रेष्ठा! त्या राजाच्या नगरात आणि राज्यात बारा वर्षे सहस्राक्ष (इंद्र) याने पाऊस पाडला नाही, हे भरतवंशजा!
1.189.45
ततस्तस्यामनावृष्ट्यां प्रवृत्तायामरिन्दम ।
प्रजाः क्षयमुपाजग्मुः सर्वाः सस्थाणुजङ्गमाः ॥ १.१८९.४५ ॥
हे शत्रूंचे दमन करणाऱ्या! त्या अनावृष्टीचा प्रादुर्भाव झाल्यावर स्थावर आणि जंगम अशा सर्व प्रजा नाश पावल्या.
1.189.46
तस्मिंस्तथाविधे काले वर्तमाने सुदारुणे ।
नावश्यायः पपातोर्व्यां ततः सस्यानि नाऽरुहन् ॥ १.१८९.४६ ॥
अशा अत्यंत भयानक काळात पृथ्वीवर दवसुद्धा पडले नाही, आणि म्हणून धान्याचे अंकुर फुटले नाहीत.
1.189.47
ततो विभ्रान्तमनसो जनाः क्षुद्भपीडिताः ।
गृहाणि संपरित्यज्य बभ्रमुः प्रदिशो दिशः ॥ १.१८९.४७ ॥
तेव्हा भ्रमित मनाचे, भूक-तहानेने पीडित झालेले लोक घरे सोडून दिशादिशांत भटकू लागले.
1.189.48
ततस्तस्मिन्पुरे राष्ट्रे त्यक्तदारपरिग्रहाः ।
परस्परममर्यादाः क्षुधार्ता जघ्निरे जनाः ॥ १.१८९.४८ ॥
तेव्हा त्या नगरात आणि राज्यात, पत्नी आणि संपत्ती सोडून, मर्यादा विसरून, भुकेने व्याकूळ झालेले लोक एकमेकांना मारू लागले.
1.189.49
तत्क्षुधार्तैर्निरानन्दैः शवभूतैस्तथा नरैः ।
अभवत्प्रेतराजस्य पुरं प्रेतैरिवावृतम् ॥ १.१८९.४९ ॥
भुकेने पीडित, आनंदहीन आणि प्रेतासारखे झालेल्या माणसांनी ते नगर यमराजाचे नगर झाले, जणू प्रेतांनी वेढलेले.
1.189.50
ततस्तत्तादृशं दृष्ट्वा स एव भगवानृषिः ।
अभ्याद्रवत धर्मात्मा वसिष्ठो मुनिसत्तमः ॥ १.१८९.५० ॥
तेव्हा अशी स्थिती पाहून तो भगवान ऋषी, धर्मात्मा मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठ त्वरेने तिकडे धावले.
1.189.51
तं च पार्थिवशार्दूलमानयामास तत्पुरम् ।
तपत्या सहितं राजन्वर्षे द्वादशमे गते।
ततः प्रवृष्टस्तत्रासीद्यथापूर्वं सुरारिहा ॥ १.१८९.५१ ॥
त्या राजश्रेष्ठाला तपतीसह, हे राजा, बाराव्या वर्षानंतर त्या नगरात परत आणले. मग पूर्वीप्रमाणे तेथे पाऊस पडला; देवशत्रूंचा संहार करणाऱ्याने वर्षाव केला.
1.189.52
तस्मिन्नृपतिशार्दूले प्रविष्टे नगरं पुनः ।
प्रववर्ष सहस्राक्षः सस्यानि जनयन्प्रभुः ॥ १.१८९.५२ ॥
त्या नृपश्रेष्ठाने पुन्हा नगरात प्रवेश केल्यावर सहस्राक्ष प्रभूने पुन्हा पाऊस पाडला आणि पिके उगवली.
1.189.53
ततः सराष्ट्रं मुमुदे तत्पुरं परया मुदा ।
तेन पार्थिवमुख्येन भावितं भावितात्मना ॥ १.१८९.५३ ॥
मग ते नगर आणि राष्ट्र परम आनंदाने हर्षले; शुद्धात्म्या त्या श्रेष्ठ राजामुळे ते समृद्ध झाले.
1.189.54
ततो द्वादश वर्षाणि पुनरीजे नराधिपः ।
तपत्या सहितः पत्न्या यथा शच्या मरुत्पतिः ॥ १.१८९.५४ ॥
मग पुन्हा बारा वर्षे त्या नराधिपाने यज्ञ केला; तपती आणि पत्नीसह, शचीसह असलेल्या मरुत्पती इंद्राप्रमाणे.
1.189.55
एवमासीन्महाभागा तपती नाम पौर्विकी ।
तव वैवस्वती पार्थ तापत्यस्त्वं यया मतः ॥ १.१८९.५५ ॥
अशा प्रकारे महाभागा तपती नावाची पौरवी होती. हे पार्था, ती वैवस्वत (सूर्या)ची कन्या होती; तिच्यामुळे तू तापत्य (तपतीचा वंशज) मानला जातोस.
1.189.56
तस्यां संजनयामास कुरुं संवरणो नृपः ।
तपत्यां तपतां श्रेष्ठ तापत्यस्त्वं ततोऽर्जुन ॥ १.१८९.५६ ॥
तिच्यापासून राजा संवरणाने कुरूला जन्म दिला. हे तापणाऱ्यांत श्रेष्ठा अर्जुना, म्हणूनच तू तापत्य आहेस.