Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 1.19

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.19.1

अथावरणमुख्यानि नानाप्रहरणानि च ।
प्रगृह्याभ्यद्रवन्देवान्सहिता दैत्यदानवाः ॥ १.१९.१ ॥

फिर कवच आदि प्रमुख और नाना प्रकार के अस्त्र-शस्त्र लेकर दैत्य और दानव एक साथ देवताओं पर टूट पड़े।

1.19.2

ततस्तदमृतं देवो विष्णुरादाय वीर्यवान् ।
जहार दानवेन्द्रेभ्यो नरेण सहितः प्रभुः ॥ १.१९.२ ॥

तब शक्तिशाली देव विष्णु ने वह अमृत लेकर नर के साथ मिलकर दानव-राजाओं से उसे छीन लिया।

1.19.3

ततो देवगणाः सर्वे पपुस्तदमृतं तदा ।
विष्णोः सकाशात्संप्राप्य संभ्रमे तुमुले सति ॥ १.१९.३ ॥

तब सभी देवगणों ने विष्णु से वह अमृत पाकर उसे पी लिया, जबकि वह भीषण और तुमुल संकट चल रहा था।

1.19.4

पाययत्यमृतं देवान्हरौ बाहुबलान्नरः ।
निरोधयति चापेन दूरीकृत्य धनुर्धरान्।
ये येऽमृतं पिबन्ति स्म ते ते युद्ध्यन्ति दानवैः ॥ १.१९.४ ॥

नर विष्णु की भुजाओं के बल पर देवताओं को अमृत पिलाते हैं, और धनुष से धनुर्धरों को दूर हटाकर रोकते हैं। जो-जो अमृत पीते हैं, वे-वे दानवों से युद्ध करते हैं।

1.19.5

ततः पिबत्सु तत्कालं देवेष्वमृतमीप्सितम् ।
राहुर्विबुधरूपेण दानवः प्रापिबत्तदा ॥ १.१९.५ ॥

तब जब देवता उस वांछित अमृत को पी रहे थे, उसी समय दानव राहु ने देवता का रूप धारण करके अमृत पी लिया।

1.19.6

तस्य कण्ठमनुप्राप्ते दानवस्यामृते तदा ।
आख्यातं चन्द्रसूर्याभ्यां सुराणां हितकाम्यया ॥ १.१९.६ ॥

जब वह अमृत दानव के कंठ तक पहुँच गया, तब देवताओं के हित की इच्छा से चंद्रमा और सूर्य ने उसका भेद प्रकट कर दिया।

1.19.7

ततो भगवता तस्य शिरश्छिन्नमलंकृतम् ।
चक्रायुधेन चक्रेण पिबतोऽमृतमोजसा ॥ १.१९.७ ॥

तब भगवान ने चक्रायुध के चक्र से उसका अलंकृत सिर काट डाला, जब वह बलपूर्वक अमृत पी रहा था।

1.19.8

तच्छैलशृह्गप्रङ्गिमं दानवस्य शिरो महत् ।
चक्रेणोत्कृत्तमपतच्चालयद्वसुधातलम् ॥ १.१९.८ ॥

पर्वत-शिखर के समान वह दानव का विशाल सिर चक्र से कटकर गिरा और पृथ्वी-तल को हिला दिया।

1.19.9

चक्रच्छिन्नं खमुत्पत्य ननादातिभयंकरम् ।
तत्कबन्धं पपातास्य विस्फुरद्धरणीतले ॥ १.१९.९ ॥

चक्र से कटा हुआ वह सिर आकाश में उछलकर अत्यंत भयानक गर्जना करने लगा; और उसका धड़ भूमि पर तड़पते हुए गिर पड़ा।

1.19.10

त्रयोदश सहस्राणि चतुरश्रं समन्ततः ।
सपर्वतवनद्वीपां दैत्यस्याकम्पयन्महीम् ॥ १.१९.१० ॥

तेरह हजार योजन चौकोर चारों ओर से पर्वत, वन और द्वीपों सहित दैत्य की पृथ्वी को उसने कँपा दिया।

1.19.11

ततो वैरविनिर्बन्धः कृतो राहुमुखेन वै ।
शाश्वतश्चन्द्रसूर्याभ्यां ग्रसत्यद्यापि चैव तौ ॥ १.१९.११ ॥

तब राहु के मुख द्वारा चन्द्र और सूर्य से शाश्वत वैर का बंधन बना; आज भी वह उन दोनों को ग्रस लेता है।

1.19.12

विहाय भगवांश्चापि स्त्रीरूपमतुलं हरिः ।
नानाप्रहरणैर्भीमैर्दानवान्तमकम्पयत् ॥ १.१९.१२ ॥

भगवान हरि ने अपना अतुलनीय स्त्री-रूप त्याग दिया और भयंकर नाना प्रकार के शस्त्रों से दानवों के समूह को कँपा दिया।

1.19.13

ततः प्रवृत्तः संग्रामः समीपे लवणाम्भसः ।
सुराणामसुराणां च सर्वघोरतरो महान् ॥ १.१९.१३ ॥

तब लवणसागर के समीप देवताओं और असुरों के बीच घोर संग्राम आरम्भ हुआ, जो सबसे भयानक और महान था।

1.19.14

प्रासाश्च विपुलास्तीक्ष्णा न्यपतन्त सहस्रशः ।
तोमराश्च सुतीक्ष्णाग्राः शस्त्राणि विविधानि च ॥ १.१९.१४ ॥

तीखे और विशाल भाले हज़ारों की संख्या में गिरने लगे, और तीखी नोकों वाले तोमर तथा नाना प्रकार के शस्त्र भी।

1.19.15

ततोऽसुराश्चक्रभिन्ना वमन्तो रुधिरं बहु ।
असिशक्तिगदारुग्णा निपेतुर्धरणीतले ॥ १.१९.१५ ॥

तब चक्रों से छिन्न-भिन्न असुर बहुत रक्त वमन करते हुए तलवार, शक्ति और गदा से घायल होकर धरती पर गिर पड़े।

1.19.16

छिन्नानि पट्टिशैश्चैव शिरांसि युधि दारुणैः ।
तप्तकाञ्चनमालीनि निपेतुरनिशं तदा ॥ १.१९.१६ ॥

युद्ध में भयानक पट्टिशों से कटे हुए सिर, जो तपे हुए स्वर्ण की मालाएँ पहने थे, तब निरन्तर गिरते रहे।

1.19.17

रुधिरेणानुलिप्ताङ्गा निहताश्च महासुराः ।
अद्रीणामिव कूटानि धातुरक्तानि शेरते ॥ १.१९.१७ ॥

रक्त से लथपथ अंगोंवाले, मारे गए महान् असुर ऐसे पड़े थे जैसे पर्वतों के शिखर खनिज धातुओं से लाल होकर पड़े हों।

1.19.18

आहाकारः समभवत्तत्र तत्र सहस्रशः ।
अन्योन्यंछिन्दतां शस्त्रैरादित्ये लोहितायति ॥ १.१९.१८ ॥

वहाँ-वहाँ हज़ारों की संख्या में 'आहा' का कोलाहल उठा, जब शस्त्रों से एक-दूसरे को काटते हुए वे लड़ रहे थे और सूर्य लाल होने लगा था।

1.19.19

परिघैरायसैस्तीक्ष्णैः सन्निकर्षे च मुष्टिभिः ।
निघ्नतां समरेऽन्योन्यं शब्दो दिवमिवास्पृशत् ॥ १.१९.१९ ॥

लोहे के तीखे परिघों से और निकट आने पर मुट्ठियों से एक-दूसरे पर प्रहार करते हुए योद्धाओं का शब्द मानो आकाश को छू रहा था।

1.19.20

छिन्धिभिन्धि प्रधाव त्वं पातयाभिसरेति च ।
व्यश्रूयन्त महाघोराः शब्दास्तत्र समन्ततः ॥ १.१९.२० ॥

'काटो, छेदो, आगे बढ़ो, गिराओ, आक्रमण करो' — ऐसे अत्यंत भयानक शब्द वहाँ चारों ओर से सुनाई दे रहे थे।

1.19.21

एवं सुतुमुले युद्धे वर्तमाने महाभये ।
नरनारायणौ देवौ समाजग्मतुराहवम् ॥ १.१९.२१ ॥

इस प्रकार अत्यंत भीषण कोलाहल वाले महाभयानक युद्ध के चलते रहने पर नर और नारायण — दोनों देव — रणभूमि में आ पहुँचे।

1.19.22

तत्र दिव्यं धनुर्दृष्ट्वा नरस्य भगवानपि ।
चिन्तयामास तच्चक्रं विष्णुर्दानवसूदनम् ॥ १.१९.२२ ॥

वहाँ नर के दिव्य धनुष को देखकर भगवान विष्णु ने भी दानवसूदन उस चक्र का स्मरण किया।

1.19.23

ततोऽम्बराच्चिन्तितमात्रमागतं ।
महाप्रभं चक्रममित्रतापनम्।
विभावसोस्तुल्यमकुण्ठमण्डलं ।
सुदर्शनं संयति भीमदर्शनम् ॥ १.१९.२३ ॥

तब केवल सोचते ही आकाश से वह महाप्रभ, शत्रुओं को तपाने वाला चक्र आ पहुँचा — अग्नि के समान, अकुण्ठ धार वाला, सुदर्शन नामक, युद्ध में भयंकर दिखने वाला।

1.19.24

तदागतं ज्वलितहुताशनप्रभं ।
भयंकरं करिकरबाहुरच्युतः।
मुमोच वै प्रबलवदुग्रवेगवा-
न्महाप्रभं परनगरावदारणम् ॥ १.१९.२४ ॥

आए हुए उस ज्वलित अग्नि जैसे प्रकाश वाले, भयंकर चक्र को हाथी की सूँड़ जैसी भुजा वाले अच्युत ने प्रबल वेग और उग्र गति से छोड़ दिया — वह महाप्रभ चक्र शत्रु-नगरों को चीर डालने वाला था।

1.19.25

तदन्तकज्वलनसमानवर्चसं ।
पुनःपुनर्न्यपतत वेगवत्तदा।
विदारयद्दितिदनुजान्सहस्रशः ।
करेरितं पुरुषवरेण संयुगे ॥ १.१९.२५ ॥

तब काल की अग्नि के समान तेजस्वी वह बार-बार वेग से टूट पड़ा, और युद्ध में उस श्रेष्ठ पुरुष के हाथ से फेंका गया वह हजारों दैत्यों और दानवों को चीरता रहा।

1.19.26

दहत्क्वचिज्ज्वलन इवावलेलिह-
त्प्रसह्य तानसुरगणान्न्यकृन्तत।
प्रवेरितं वियति मुहुः क्षितौ तथा ।
पपौ रणे रुधिरमथो पिशाचवत् ॥ १.१९.२६ ॥

कहीं जलती अग्नि की भाँति चाटता हुआ, बलपूर्वक उन असुरगणों को उसने काट डाला; आकाश और भूमि में बार-बार फेंका जाकर वह युद्ध में रक्त पीता रहा, पिशाच की भाँति।

1.19.27

तथाऽसुरा गिरिभिरदीनचेतसो ।
मुहुर्मुहुः सुरगणमार्दयंस्तदा।
महाबला विगलितमेघवर्चसः ।
सहस्रशो गगनमभिप्रपद्यह ॥ १.१९.२७ ॥

उसी प्रकार असुर, जिनका मन अविचल था, पर्वतों से बार-बार देवगणों को पीड़ित करते रहे; वे महाबली, बिखरे हुए मेघों के समान तेजवाले, हजारों की संख्या में आकाश में टूट पड़े।

1.19.28

अथाम्बराद्भयजननाः प्रपेदिरे ।
सपादपा बहुविधमेघरूपिणः।
महाद्रयः परिगलिताग्रसानवः ।
परस्परं द्रुतमभिहत्य सस्वनाः ॥ १.१९.२८ ॥

तब आकाश से भयदायक, वृक्षों सहित, अनेक प्रकार के मेघरूपी महापर्वत गिर पड़े, जिनकी चोटियाँ और ढलानें टूटकर बिखर गईं, और वे एक-दूसरे से टकराकर गर्जन करते हुए शीघ्र गिरते रहे।

1.19.29

ततो मही प्रविचलिता सकानना ।
महाद्रिपाताभिहता समन्ततः।
परस्परं भृशमभिगर्जतां मुहू ।
रणाजिरे भृशमभिसंप्रवर्तिते ॥ १.१९.२९ ॥

तब काननों सहित पृथ्वी डगमगा उठी, महापर्वतों के गिरने से चारों ओर आहत होकर; युद्धभूमि में एक-दूसरे पर बार-बार अत्यधिक गर्जना करते हुए, भीषण रूप से संग्राम छिड़ जाने पर।

1.19.30

नरस्ततो वरकनकाग्रभूषणै-
र्महेषुभिर्गगनपथं समावृणोत्।
विदारयन्गिरिशिखराणि पत्रिभि-
र्महाभयेऽसुरगणविग्रहे तदा ॥ १.१९.३० ॥

तब नर ने श्रेष्ठ सुवर्णाग्र आभूषण वाले महान बाणों से आकाश-मार्ग को ढक दिया। उस महाभय वाले असुरगणों के युद्ध में उन्होंने पंखयुक्त बाणों से पर्वत-शिखरों को विदीर्ण किया।

1.19.31

ततो महीं लवणजलं च सागरं ।
महासुराः प्रविविशुरर्दिताः सुरैः।
वियद्गतं ज्वलितहुताशनप्रभं ।
सुदर्शनं परिकुपितं निशाम्य ते ॥ १.१९.३१ ॥

तब सुरों से पीड़ित महान असुर पृथ्वी में, लवण-जल वाले सागर में प्रवेश कर गए, जब उन्होंने आकाश में गए, जलती अग्नि के समान प्रभा वाले, क्रुद्ध सुदर्शन को देखा।

1.19.32

ततः सुरैर्विजयमवाप्य मन्दरः ।
स्वमेव देशं गमितः सुपूजितः।
विनाद्य खं दिवमपि चैव सर्वश-
स्ततो गताः सलिलधरा यथागतम् ॥ १.१९.३२ ॥

तब देवताओं द्वारा विजय प्राप्त कर मन्दर पर्वत अत्यंत सम्मानित होकर अपने ही स्थान को लौट गया। आकाश और स्वर्ग को सब ओर गर्जन से गुँजाकर तब बादल जैसे आए थे वैसे ही चले गए।

1.19.33

ततोऽमृतं सुनिहितमेव चक्रिरे ।
सुराः पुरां मुदमभिगम्य पुष्कलाम्।
ददो च तं निधिममृतस्य रक्षितुं ।
किरीटिने बलभिदथामरैः सह ॥ १.१९.३३ ॥

तब देवताओं ने अमृत को भलीभाँति सुरक्षित कर लिया और नगरों में अत्यधिक हर्ष के साथ जाकर, उस अमृत-निधि की रक्षा के लिए इन्द्र ने देवताओं सहित उसे मुकुटधारी अर्जुन को सौंप दिया।