महाभारत · अध्याय 1.192
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.192.1
ऋष्योस्तु यत्कृते वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयोः ।
बभूव गन्धर्वपते शंस तत्सर्वमेव मे ॥ १.१९२.१ ॥
हे गंधर्वपते! विश्वामित्र आणि वसिष्ठ या दोन ऋषींमध्ये जे वैर निर्माण झाले, ते सर्व मला सांगा.
1.192.2
माहात्म्यं च वसिष्ठस्य ब्राह्मण्यं ब्रह्मतेजसः ।
विश्वामित्रस्य च तथा क्षत्रस्य च महात्मनः ॥ १.१९२.२ ॥
वसिष्ठांचे माहात्म्य आणि ब्रह्मतेजाने युक्त असलेले त्यांचे ब्राह्मण्य, तसेच महात्मा विश्वामित्रांचे क्षत्रियत्व (सांगा).
1.192.3
न शृण्वानस्त्वहं तृप्तिमुपगच्छामि खेचर ।
आख्याहि गन्धर्वपते शंस तत्सर्वमेव मे ॥ १.१९२.३ ॥
ऐकूनही माझे समाधान होत नाही. हे खेचरा! हे गंधर्वपते! सांगा, ते सर्व मला सांगा.
1.192.4
माहात्म्यं च वसिष्ठस्य विश्वामित्रस्य भाषते ॥ १.१९२.४ ॥
वसिष्ठांचे माहात्म्य आणि विश्वामित्रांचे माहात्म्य तो सांगत आहे.
1.192.5
इदं वासिष्ठमाख्यानं पुराणं पुण्यमुत्तमम् ।
पार्थ सर्वेषु लोकेषु विश्रुतं तन्निबोध मे ॥ १.१९२.५ ॥
हे वसिष्ठांशी संबंधित पुरातन, पवित्र व उत्तम आख्यान आहे; सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहे. हे पार्था! ते माझ्याकडून ऐक.
1.192.6
कल्माषपाद इत्येवं लोके राजा बभूव ह ।
इक्ष्वाकुवंशजः पार्थ तेजसाऽसदृशो भुवि ॥ १.१९२.६ ॥
या लोकी कल्माषपाद नावाचा एक राजा होता; तो इक्ष्वाकु वंशात जन्मला होता. हे पार्था! पृथ्वीवर तेजात त्याच्या तोडीचा कोणी नव्हता.
1.192.7
स कदाचिद्वनं राजा मृगयां निर्ययौ पुरात् ।
मृगान्विध्यन्वराहांश्च चचार रिपुमर्दनः ॥ १.१९२.७ ॥
एकदा तो राजा शिकारीसाठी नगरातून वनात निघाला. हरणे आणि रानडुकरांना बाणांनी विंधत, शत्रूंचा मर्दन करणारा तो राजा फिरत राहिला.
1.192.8
तस्मिन्वने महाघोरे खङ्गांश्च बहुशोऽहनत् ।
हत्वा च सुचिरं श्रान्तो राजा निववृते ततः ॥ १.१९२.८ ॥
त्या अत्यंत भयंकर वनात त्याने अनेक वेळा खड्ग-मृगांना मारले. फार वेळ मारून थकलेला तो राजा मग परतला.
1.192.9
अकामयत्तं याज्यार्थे विश्वामित्रः प्रतापवान् ।
स तु राजा महात्मानं वासिष्ठमृषिसत्तमम् ॥ १.१९२.९ ॥
यज्ञाचा पुरोहित करण्यासाठी प्रतापवान विश्वामित्रांनी त्याची इच्छा केली. परंतु तो राजा तर महात्मा वसिष्ठांना, ऋषींमध्ये श्रेष्ठ अशांना, (इच्छिला).
1.192.10
तृषार्तश्च क्षुधार्तश्च एकायनगतः पथि ।
अपश्यदजितः सङ्ख्ये मुनिं प्रतिमुखागतम् ॥ १.१९२.१० ॥
तहान आणि भुकेने पीडित होऊन, एकाच मार्गाने जात असताना, युद्धात अजिंक्य अशा त्याने वाटेत समोरून येणाऱ्या एका मुनीला पाहिले.
1.192.11
शक्तिं नाम महाभागं वसिष्ठकुलवर्धनम् ।
ज्येष्ठं पुत्रं पुत्रशताद्वसिष्ठस्य महात्मनः ॥ १.१९२.११ ॥
शक्ती नावाच्या, महाभाग्यवान, वसिष्ठ-कुलाची वृद्धी करणाऱ्या, महात्मा वसिष्ठांच्या शंभर पुत्रांपैकी ज्येष्ठ पुत्राला (त्याने पाहिले).
1.192.12
अपगच्छ पथोऽस्माकमित्येवं पार्थिवोऽब्रवीत् ।
तथा ऋषिरुवाचैनं सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा ॥ १.१९२.१२ ॥
"आमच्या वाटेतून दूर हो" असे राजा असे म्हणाला. तेव्हा ऋषी मधुर वाणीने त्याचे सांत्वन करत त्याला म्हणाले.
1.192.13
मम पन्था महाराज धर्म एष सनातनः ।
वृद्धभीरुनृपस्नातस्त्रीरोगिवरचक्रिणाम् ॥ १.१९२.१३ ॥
हे महाराजा, माझा मार्ग हाच आहे; हाच सनातन धर्म आहे. वृद्ध, भित्रे, राजे, स्नात केलेले, स्त्रिया, रोगी आणि श्रेष्ठ रथिक यांना (मार्ग द्यावा).
1.192.14
पन्था देयो नृपैस्तेषामन्यैस्तैस्तस्य भूपतेः ।
राज्ञा सर्वेषा धर्मेषु देयः पन्था द्विजातये ॥ १.१९२.१४ ॥
राजांनी त्यांना मार्ग द्यावा, इतरांनीही त्या भूपतीला मार्ग द्यावा. धर्मानुसार राजाने सर्वांना मार्ग द्यावा; द्विजालाही मार्ग द्यावा.
1.192.15
एवं परस्परं तौ तु पथोऽर्थं वाक्यमूचतुः ।
अपसर्पापसर्पेति वागुत्तरमकुर्वताम् ॥ १.१९२.१५ ॥
अशाप्रकारे ते दोघे मार्गासाठी एकमेकांशी बोलले. "दूर हो, दूर हो" असे म्हणत त्यांनी एकमेकांना उत्तर दिले.
1.192.16
ऋषिस्तु नापचक्राम तस्मिन्धर्मपथे स्थितः ।
अपि राजा मुनेर्मार्गात्क्रोधान्नापजगाम ह ॥ १.१९२.१६ ॥
परंतु ऋषी धर्ममार्गावर स्थिर उभे राहिले आणि हटले नाहीत. राजाही क्रोधाने मुनीच्या मार्गावरून हटला नाही.
1.192.17
अमुञ्चन्तं तु पन्थानं तमृषिं नृपसत्तमः ।
जगाम कशया मोहात्तदा राक्षसन्मुनिम् ॥ १.१९२.१७ ॥
मार्ग न सोडणाऱ्या त्या ऋषीकडे नृपश्रेष्ठ मोहाने चाबूक घेऊन गेला; तेव्हा राक्षसासारखा त्याने मुनीवर प्रहार केला.
1.192.18
कशाप्रहाराभिहतस्ततः स मुनिसत्तमः ।
तं शशाप नृपश्रेष्ठं वासिष्ठः क्रोधमूर्च्छितः ॥ १.१९२.१८ ॥
चाबकाच्या प्रहाराने घायाळ झालेल्या त्या मुनिश्रेष्ठाने, क्रोधाने मूर्च्छित झालेल्या वसिष्ठवंशजाने, त्या नृपश्रेष्ठाला शाप दिला.
1.192.19
हंसि राक्षसवद्यस्माद्राजापशद तापसम् ।
तस्मात्त्वमद्यप्रभृति पुरुषादो भविष्यसि ॥ १.१९२.१९ ॥
राक्षसाप्रमाणे तू तपस्व्याला मारलेस, हे राजा; म्हणून आजपासून तू नरभक्षक होशील.
1.192.20
मनुष्यपिशिते सक्तश्चरिष्यसि महीमिमाम् ।
गच्छ राजाधमेत्युक्तः शक्तिना वीर्यशक्तिना ॥ १.१९२.२० ॥
मनुष्यमांसात आसक्त होऊन तू या पृथ्वीवर फिरशील; जा, हे अधम राजा, असे वीर्यशक्तिमान शक्तीने सांगितले.
1.192.21
ततो याज्यनिमित्तं तु विश्वामित्रवसिष्ठयोः ।
वैरमासीत्तदा तं तु विश्वामित्रोऽन्वपद्यत ॥ १.१९२.२१ ॥
नंतर याज्य-कर्माच्या निमित्ताने विश्वामित्र आणि वसिष्ठ यांच्यात वैर निर्माण झाले; तेव्हा विश्वामित्राने त्याचा पाठलाग केला.
1.192.22
तयोर्विवदतोरेवं समीपमुपचक्रमे ।
ऋषिरुग्रतपाः पार्थ विश्वामित्रः प्रतापवान् ॥ १.१९२.२२ ॥
ते दोघे असे वाद करत असताना, हे पार्था, उग्र तपस्वी प्रतापी ऋषी विश्वामित्र त्यांच्या जवळ आले.
1.192.23
ततः स बुबुधे पश्चात्तमृषिं नृपसत्तमः ।
ऋषेः पुत्रं वसिष्ठस्य वसिष्ठमिव तेजसा ॥ १.१९२.२३ ॥
नंतर त्या नृपश्रेष्ठाला त्या ऋषींची ओळख पटली; ते वसिष्ठांचे पुत्र होते, तेजात जणू वसिष्ठच.
1.192.24
अन्तर्धाय ततोऽत्मानं विश्वामित्रोऽपि भारत ।
तावुभावतिचक्राम चिकीर्षन्नात्मनः प्रियम् ॥ १.१९२.२४ ॥
नंतर हे भारता, विश्वामित्रानेही स्वतःला लपवून, स्वतःचे प्रिय साधण्याच्या इच्छेने त्या दोघांना ओलांडून पुढे गेले.
1.192.25
स तु शप्तस्तदा तेन शक्तिना वै नृपोत्तमः ।
जगाम शरणं शक्तिं प्रसादयितुमर्हयन् ॥ १.१९२.२५ ॥
शक्तीने तेव्हा शापित झालेला तो श्रेष्ठ राजा शक्तीला शरण जाऊन त्याला प्रसन्न करण्यासाठी गेला.
1.192.26
तस्य भावं विदित्वा स नृपतेः कुरुसत्तम ।
विश्वामित्रस्ततो रक्ष आदिदेश नृपं प्रति ॥ १.१९२.२६ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, त्या राजाचा हेतू ओळखून विश्वामित्राने तेव्हा राजाकडे एका राक्षसाला पाठवले.
1.192.27
शापात्तस्य तु विप्रर्षेर्विश्वामित्रस्य चाज्ञया ।
राक्षसः किङ्करो नाम विवेश नृपतिं तदा ॥ १.१९२.२७ ॥
त्या विप्रर्षीच्या शापाने आणि विश्वामित्राच्या आज्ञेने किंकर नावाचा राक्षस तेव्हा राजात शिरला.
1.192.28
रक्षसा तं गृहीतं तु विदित्वा मुनिसत्तमः ।
विश्वामित्रोऽप्यपाक्रामत्तस्माद्देशादरिन्दम ॥ १.१९२.२८ ॥
राक्षसाने त्याला पकडले आहे हे जाणून मुनिश्रेष्ठ विश्वामित्रही, हे शत्रुदमना, त्या स्थानापासून निघून गेला.
1.192.29
ततः स नृपतिर्विद्वान्रक्षन्नात्मानमात्मना ।
बलवत्पीड्यमानोऽपि रक्षसान्तर्गतेन ह ॥ १.१९२.२९ ॥
तेव्हा तो विद्वान राजा, राक्षसाने आतून ग्रासलेला आणि बलपूर्वक पीडित असूनही, स्वतःच स्वतःचे रक्षण करत राहिला.
1.192.30
ददर्शाथ द्विजः कश्चिद्राजानं प्रस्थितं वनम् ।
अयाचत क्षुधापन्नः समांसं भोजनं तदा ॥ १.१९२.३० ॥
तेव्हा भुकेने व्याकुळ झालेल्या एका ब्राह्मणाने वनाकडे निघालेल्या राजाला पाहिले आणि मांससहित भोजन मागितले.
1.192.31
तमुवाचाथ राजर्षिर्द्विजं मित्रसहस्तदा ।
आस्स्व ब्रह्मंस्त्वमत्रैव मुहूर्तं प्रतिपालयन् ॥ १.१९२.३१ ॥
तेव्हा राजर्षी मित्रसह त्या ब्राह्मणाला म्हणाले, 'हे ब्रह्मन्, तुम्ही येथेच क्षणभर बसून प्रतीक्षा करा.'
1.192.32
निवृत्तः प्रतिदास्यामि भोजनं ते यथेप्सितम् ।
इत्युक्त्वा प्रययौ राजा तस्थौ च द्विजसत्तमः ॥ १.१९२.३२ ॥
'परत येऊन तुम्हाला हवे तितके भोजन देईन' असे सांगून राजा निघून गेला; श्रेष्ठ ब्राह्मण तेथेच उभा राहिला.
1.192.33
ततो राजा परिक्रम्य यथाकामं यथासुखम् ।
निवृत्तोऽन्तःपुरं पार्थ प्रविवेश महामनाः ॥ १.१९२.३३ ॥
मग राजा इच्छेप्रमाणे आणि सुखाने काही वेळ फिरून, हे पार्था, उदारमनाचा होऊन अंतःपुरात परत गेला.
1.192.34
अन्तर्गतस्तदा राजा श्रुत्वा ब्राह्मणभाषितम् ।
सोऽन्तःपुरं प्रविश्याथ न सस्मार नराधिपः ॥ १.१९२.३४ ॥
ब्राह्मणाचे बोलणे ऐकूनही राजाचे मन तेव्हा दुसऱ्या विचारात गुंतलेले होते; अंतःपुरात प्रवेश केल्यावर त्या नराधिपाला ते आठवलेच नाही.
1.192.35
ततोऽर्धरात्र उत्थाय सूदमानाय्य सत्वरम् ।
उवाच राजा संस्मृत्य ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुतम् ॥ १.१९२.३५ ॥
मग मध्यरात्री उठून, स्वयंपाक्याला त्वरित बोलावून, ब्राह्मणाला दिलेले वचन आठवून राजा म्हणाला.
1.192.36
गच्छामुष्मिन्वनोद्देशे ब्राह्मणो मां प्रतीक्षते ।
अन्नार्थी तं त्वमन्नेन समांसेनोपपादय ॥ १.१९२.३६ ॥
'जा, त्या वनप्रदेशात ब्राह्मण माझी वाट पाहत आहे. अन्नाची इच्छा करणाऱ्या त्या ब्राह्मणाला तू मांससहित भोजन तयार करून दे.'
1.192.37
एवमुक्तस्ततः सूदः सोऽनासाद्यामिषं क्वचित् ।
निवेदयामास तदा तस्मै राज्ञे व्यथान्वितः ॥ १.१९२.३७ ॥
असे सांगितल्यावर तो सूदपाचक, कोठेही मांस न मिळाल्याने व्यथित होऊन, तेव्हा त्या राजाला निवेदन करू लागला.
1.192.38
राजा तु रक्षसाविष्टः सूदमाह गतव्यथः ।
अप्येनं नरमांसेन भोजयेति पुनः पुनः ॥ १.१९२.३८ ॥
परंतु राक्षसाने आविष्ट झालेला तो राजा, निश्चिंत होऊन, सूदपाचकाला वारंवार म्हणाला, "याला नरमांसानेच जेवण दे."
1.192.39
तथेत्युक्त्वा ततः सूदः संस्थानं वध्यघातिनाम् ।
गत्वाऽऽजहार त्वरितो नरमांसमपेतभीः ॥ १.१९२.३९ ॥
"ठीक आहे" असे म्हणून तो सूदपाचक, वधस्तंभ-घातकांच्या ठिकाणी जाऊन, निर्भयपणे लवकर नरमांस घेऊन आला.
1.192.40
एतत्संस्कृत्य विधिवदन्नोपहितमाशु वै ।
तस्मै प्रादाद्ब्राह्मणाय क्षुधिताय तपस्विने ॥ १.१९२.४० ॥
हे विधिपूर्वक शिजवून, लगेच अन्न म्हणून वाढून, भुकेलेल्या तपस्वी ब्राह्मणाला दिले.
1.192.41
स सिद्धचक्षुषा दृष्ट्वा तदन्नं द्विजसत्तमः ।
अभोज्यमिदमित्याह क्रोधपर्याकुलेक्षणः ॥ १.१९२.४१ ॥
त्या द्विजश्रेष्ठाने सिद्ध-दृष्टीने ते अन्न पाहिले आणि क्रोधाने व्याकुल डोळ्यांनी म्हटले, "हे खाण्यास योग्य नाही."
1.192.42
यस्मादभोज्यमन्नं मे ददाति स नृपाधमः ॥ १.१९२.४२ ॥
कारण तो नृपाधम मला अभोज्य अन्न देत आहे.
1.192.43
सक्तो मानुषमांसेषु यथोक्तः शक्तिना पुरा ।
उद्वेजनीयो भूतानां चरिष्यति महीमिमाम् ॥ १.१९२.४३ ॥
शक्तीने पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे, मानवी मांसात आसक्त होऊन, प्राण्यांना भयकारक होऊन तो या पृथ्वीवर फिरेल.
1.192.44
द्विरनुव्याहृते राज्ञः स शापो बलवानभूत् ।
रक्षोबलसमाविष्टो विसंज्ञश्चाभवन्नृपः ॥ १.१९२.४४ ॥
राजा दुसऱ्यांदा बोलल्यावर तो शाप बलवान झाला. राक्षसबलाने ग्रासलेला राजा संज्ञाहीन झाला.
1.192.45
ततः स नृपतिश्रेष्ठो रक्षसापहृतेन्द्रियः ।
उवाच शख्तिं तं दृष्ट्वा न चिरादिव भारत ॥ १.१९२.४५ ॥
मग राक्षसाने इंद्रिये हरण केलेला तो श्रेष्ठ राजा शक्तीला पाहून, फार वेळ न जाता, हे भारता, त्याला म्हणाला.
1.192.46
यस्मादसदृशः शापः प्रयुक्तोऽयं मयि त्वया ।
तस्मात्त्वत्तः प्रवर्तिष्ये खादितुं पुरुषानहम् ॥ १.१९२.४६ ॥
कारण तू माझ्यावर हा अयोग्य शाप प्रयुक्त केलास, म्हणून तुझ्यामुळेच मी माणसे खाण्यास प्रवृत्त होईन.
1.192.47
एवमुक्त्वा ततः सद्यस्तं प्राणैर्विप्रयोज्य च ।
शक्तिं तं भक्षयामास व्याघ्रः पशुमिवेप्सितम् ॥ १.१९२.४७ ॥
असे बोलून क्षणात त्याचे प्राण हरण करून, वाघ आवडत्या पशूला खातो तसे त्याने शक्तीला खाऊन टाकले.
1.192.48
शक्तिनं तु मृतं दृष्ट्वा विश्वामित्रः पुनःपुनः ।
वसिष्ठस्यैव पुत्रेषु तद्रक्षः संदिदेश ह ॥ १.१९२.४८ ॥
शक्तीन मेलेला पाहून विश्वामित्र वारंवार वसिष्ठाच्या पुत्रांवर त्या राक्षसाला आज्ञा देऊ लागला.
1.192.49
स ताञ्शक्त्यवरान्पुत्रान्वसिष्ठस्य महात्मनः ।
भक्षयामास संक्रुद्धः सिंहः क्षुद्रमृगानिव ॥ १.१९२.४९ ॥
संतप्त झालेल्या त्याने महात्मा वसिष्ठांच्या शक्तीच्या धाकट्या पुत्रांना, सिंह लहान हरणांना खातो तसे खाऊन टाकले.
1.192.50
वसिष्ठो घातिताञ्श्रुत्वा विश्वामित्रेण तान्सुतान् ।
धारयामास तं शोकं महाद्रिरिव मेदिनीम् ॥ १.१९२.५० ॥
विश्वामित्रांनी ते पुत्र मारले गेले हे ऐकून वसिष्ठांनी, महापर्वत जसा पृथ्वीला धारण करतो तसा तो शोक धारण केला.
1.192.51
चक्रे चात्मविनाशाय बुद्धिं स मुनिसत्तमः ।
न त्वेव कौशिकोच्छेदं मेने मतिमतां वरः ॥ १.१९२.५१ ॥
त्या मुनिश्रेष्ठाने स्वतःच्या नाशाचा निश्चय केला; पण बुद्धिमानांत श्रेष्ठ असलेल्या त्यांनी कौशिकाच्या (विश्वामित्राच्या) नाशाचा विचार केला नाही.
1.192.52
स मेरुकूटादात्मानं मुमोच भगवानृषिः ।
गिरेस्तस्य शिलायां तु तूलराशाविवापतत् ॥ १.१९२.५२ ॥
भगवान ऋषींनी मेरूच्या शिखरावरून स्वतःला खाली झोकून दिले; पण त्या पर्वताच्या शिळेवर ते कापसाच्या राशीवर पडावे तसे पडले.
1.192.53
न ममार च पातेन स यदा तेन पाण्डव ।
तदाग्निमिद्धं भगवान्संविवेश महावने ॥ १.१९२.५३ ॥
हे पाण्डवा, त्या पतनानेही ते मेले नाहीत, तेव्हा भगवान महावनात पेटलेल्या अग्नीत शिरले.
1.192.54
तं तदा सुसमिद्धोऽपि न ददाह हुताशनः ।
दीप्यमानोऽप्यमित्रघ्न शीतोऽग्निरभवत्ततः ॥ १.१९२.५४ ॥
हे शत्रुघ्ना, तेव्हा अत्यंत पेटलेल्या अग्नीनेही त्यांना जाळले नाही; पेटत असूनही तो अग्नी नंतर शीतल झाला.
1.192.55
स समुद्रमभिप्रेक्ष्य शोकाविष्टो महामुनिः ।
बद्ध्वा कण्ठे शिलां गुर्वीं निपपात तदाम्भसि ॥ १.१९२.५५ ॥
समुद्राकडे पाहून शोकाने व्यापलेल्या त्या महामुनींनी गळ्यात एक जड दगड बांधून तेव्हा पाण्यात उडी घेतली.
1.192.56
स समुद्रोर्मिवेगेन स्थले न्यस्तो महामुनिः ।
न ममार यदा विप्रः कथंचित्संशितव्रतः।
जगाम स ततः खिन्नः पुनरेवाश्रमं प्रति ॥ १.१९२.५६ ॥
समुद्राच्या लाटांच्या वेगाने ते महामुनी किनाऱ्यावर फेकले गेले. आपल्या दृढ व्रतामुळे त्या ब्राह्मणाचा कसाबसा मृत्यू झाला नाही; तेव्हा खिन्न होऊन ते पुन्हा आपल्या आश्रमाकडे गेले.