महाभारत · अध्याय 1.193
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.193.1
ततो दृष्ट्वाश्रमपदं रहितं तैः सुतैर्मुनिः ।
निर्जगाम सुदुःखार्तः पुनरप्याश्रमात्ततः ॥ १.१९३.१ ॥
तेव्हा पुत्रांनी रिकाम्या झालेल्या आश्रमस्थानाला पाहून अत्यंत दुःखाने पीडित झालेले ते मुनी पुन्हा आश्रमातून निघून गेले.
1.193.2
सोऽपश्यत्सरितं पूर्णां प्रावृट्काले नवाम्भसा ।
वृक्षान्बहुविधान्पार्थ हरन्तीं तीरजान्बहून् ॥ १.१९३.२ ॥
पावसाळ्यातील नव्या पाण्याने भरलेली एक नदी त्याने पाहिली; हे पार्था, ती काठावर वाढलेली अनेक प्रकारची झाडे वाहून नेत होती.
1.193.3
अथ चिन्तां समापेदे पुनः कौरवनन्दन ।
अम्भस्यस्या निमज्जेयमिति दुःखसमन्वितः ॥ १.१९३.३ ॥
मग्न झालेल्या त्या मुनीने पुन्हा चिंता केली, हे कौरवनन्दना; 'मी या पाण्यात बुडेन' असा विचार करून दुःखाने भरून गेले.
1.193.4
ततः पाशैस्तदात्मानं गाढं बद्ध्वा महामुनिः ।
तस्या जले महानद्या निममज्ज सुदुःखितः ॥ १.१९३.४ ॥
मग्र त्या महामुनींनी स्वतःला पाशांनी घट्ट बांधून घेतले आणि अत्यंत दुःखी होऊन त्या महानदीच्या पाण्यात बुडी मारली.
1.193.5
अथ च्छित्त्वा नदी पाशांस्तस्यारिबलसूदन ।
स्थलस्थं तमृषिं कृत्वा विपाशं समवासृजत् ॥ १.१९३.५ ॥
नंतर, हे शत्रुसैन्यसंहारका, नदीने त्याचे पाश तोडले आणि त्या ऋषींना कोरड्या जमिनीवर उभे करून 'विपाश' (बंधनमुक्त) करून सोडून दिले.
1.193.6
उत्ततार ततः पाशैर्विमुक्तः स महानृषिः ।
विपाशेति च नामास्या नद्याश्चक्रे महानृषिः ॥ १.१९३.६ ॥
नंतर पाशांपासून मुक्त झालेले ते महर्षी बाहेर आले; त्या महर्षींनी या नदीचे नाव 'विपाशा' असे ठेवले.
1.193.7
सा विपाशेति विख्याता नदी लोकेषु भारत ।
ऋषेस्तस्य नरव्याघ्र वचनात्सत्यवादिनः।
उत्तीर्य च तदा राजन्दुःखितो भगवानृषिः ॥ १.१९३.७ ॥
हे भारता, ती नदी तेव्हापासून लोकांमध्ये विपाशा नावाने प्रसिद्ध झाली. हे नरव्याघ्रा, सत्यवादी त्या ऋषीच्या वचनामुळे. हे राजा, तेव्हा नदी ओलांडून दुःखी झालेले भगवान ऋषी...
1.193.8
शोके बुद्धिं तदा चक्रे न चैकत्र व्यतिष्ठत ।
सोऽगच्छत्पर्वतांश्चैव सरितश्च सरांसि च ॥ १.१९३.८ ॥
शोकात मन लावले; एका ठिकाणी राहिला नाही. तो पर्वत, नद्या आणि सरोवरांकडे गेला.
1.193.9
दृष्ट्वा स पुनरेवर्षिर्नदीं हैमवतीं तदा ।
चण्डग्राहवतीं भीमां तस्याः स्रोतस्यपातयत् ॥ १.१९३.९ ॥
तो ऋषी पुन्हा ती हिमालयातील नदी पाहून, भयंकर मगरींनी भरलेल्या तिच्या प्रवाहात स्वतःला झोकून देता झाला.
1.193.10
सा तमग्निसं विप्रमनुचिन्त्य सरिद्वरा ।
शतधा विद्रुता तस्माच्छतद्रुरिति विश्रुता ॥ १.१९३.१० ॥
अग्निसम त्या ब्राह्मण ऋषीचे स्मरण करून, ती श्रेष्ठ नदी शंभर प्रवाहांमध्ये विखुरून पळाली; म्हणून ती शतद्रू नावाने प्रसिद्ध झाली.
1.193.11
ततः स्थलगतं दृष्ट्वा तत्राप्यात्मानमात्मना ।
मर्तुं न शक्यमित्युक्त्वा पुवरेवाश्रमं ययौ ॥ १.१९३.११ ॥
मग कोरड्या जमिनीवर आलेले पाहून, तिथेही स्वतःला, 'मी मरू शकत नाही' असे म्हणून, तो पुन्हा आश्रमाकडे गेला.
1.193.12
स गत्वा विविधाञ्शैलान्देशान्बहुविधांस्तथा ।
अदृशन्त्याख्यया वध्वाथाश्रमेनुसृतोऽभवत् ॥ १.१९३.१२ ॥
तो विविध पर्वतांवर आणि अनेक प्रकारच्या प्रदेशांत जाऊन, वधूच्या नावाने अदृश्य होऊन, नंतर आश्रमाच्या मागोमाग गेला.
1.193.13
अथ शुश्राव संगत्या वेदाध्ययननिःस्वनम् ।
पृष्ठतः परिपूर्णार्थं षड्मिरङ्गैरलङ्कृतम् ॥ १.१९३.१३ ॥
तेव्हा मागून योगायोगाने, सहा अंगांनी अलंकृत आणि अर्थपूर्ण वेदाध्ययनाचा ध्वनी त्याने ऐकला.
1.193.14
अनुव्रजति कोन्वेष मामित्येवाथ सोऽब्रवीत् ।
अदृश्यन्त्येवमुक्ता वै तं स्नुषा प्रत्यभाषत ॥ १.१९३.१४ ॥
"माझ्या मागे कोण येत आहे?" असे तो म्हणाला. अदृश्यंतीने असे सांगितल्यावर सून त्याला उत्तर देऊ लागली.
1.193.15
शक्तोभार्या महाभाग तपोयुक्ता तपस्विनम् ।
अहमेकाकिनी चापि त्वया गच्छामि नापरः ॥ १.१९३.१५ ॥
"हे महाभागा, तपाने युक्त अशी मी पत्नी आहे, तपस्वी अशा आपल्यासोबत जाण्यास समर्थ आहे. मी एकटीच आपल्यासोबत जात आहे, दुसरे कोणी नाही."
1.193.16
पुत्रि कस्यैष साङ्गस्य वेदस्याध्ययनस्वनः ।
पुरा साङ्गस्य वेदस्य शक्तेरिव मया श्रुतः ॥ १.१९३.१६ ॥
"कन्ये, अंगांसह वेदाध्ययनाचा हा ध्वनी कोणाचा आहे? पूर्वी शक्तीच्या अंगांसह वेदाध्ययनाच्या ध्वनीसारखा मी ऐकला होता."
1.193.17
अयं कुक्षौ समुत्पन्नः शक्तेर्गर्भः सुतस्य ते ।
समा द्वादश तस्येह वेदानभ्यस्यतो मुने ॥ १.१९३.१७ ॥
"हा आपला पुत्र शक्तीचा गर्भ आहे, जो माझ्या उदरात उत्पन्न झाला आहे. हे मुनी, तो येथे बारा वर्षे वेदांचा अभ्यास करत आहे."
1.193.18
एवमुक्तस्तया हृष्टो वसिष्ठः श्रेष्ठभागृषिः ।
अस्ति सन्तानमित्युक्त्वा मृत्योः पार्थ न्यवर्तत ॥ १.१९३.१८ ॥
ती असे म्हणताच आनंदित झालेले श्रेष्ठभाग्य वसिष्ठ ऋषी "वंश आहे" असे म्हणून, हे पार्था, मृत्यूपासून परतले.
1.193.19
ततः प्रतिनिवृत्तः स तया वध्वा सहानघ ।
कल्माषपादमासीनं ददर्श विजने वने ॥ १.१९३.१९ ॥
मग तो तिच्यासह, हे निष्पाप, परत फिरला आणि निर्जन अरण्यात बसलेल्या कल्माषपादाला त्याने पाहिले.
1.193.20
स तु दृष्ट्वैव तं राजा क्रुद्ध उत्थाय भारत ।
आविष्टो रक्षसोग्रेण इयेषात्तुं तदा मुनिम् ॥ १.१९३.२० ॥
हे भारता, त्याला पाहताच राजा क्रोधाने उठला; उग्र राक्षसाने पछाडलेला तो तेव्हा त्या मुनीला खाण्याची इच्छा करू लागला.
1.193.21
अदृश्यन्ती तु तं दृष्ट्वा क्रूरकर्माणमग्रतः ।
भयसंविग्नया वाचा वसिष्ठमिदमब्रवीत् ॥ १.१९३.२१ ॥
परंतु क्रूरकर्म्या त्याला समोर पाहून, अदृश्य राहिलेली ती भीतीने विचलित वाणीने वसिष्ठांना असे म्हणाली.
1.193.22
असौ मृत्युरिवोग्रेण दण्डेन भगवन्नितः ।
प्रगृहीतेन काष्ठेन राक्षसोऽभ्येति दारुणः ॥ १.१९३.२२ ॥
भगवन्, मृत्यूप्रमाणे उग्र दंड आणि उचललेली काठी घेऊन तो भयंकर राक्षस इथून येत आहे.
1.193.23
तं निवारयितुं शक्तो नान्योऽस्ति भुवि कश्चन ।
स्वदृतेऽद्य महाभाग सर्ववेदविदां वर ॥ १.१९३.२३ ॥
त्याला रोखण्यास समर्थ या पृथ्वीवर तुमच्याशिवाय दुसरा कोणीही नाही; हे महाभागा, सर्व वेदज्ञांमध्ये श्रेष्ठ, आज.
1.193.24
पाहि मां भगवन्पापादस्माद्दारुणदर्शनात् ।
राक्षसोऽयमिहात्तुं वै नूनमावां समीहते ॥ १.१९३.२४ ॥
भगवन्, या भयंकर रूपाच्या पापी माणसापासून माझे रक्षण करा; हा राक्षस येथे निश्चितच आम्हा दोघांना खाण्याचा विचार करत आहे.
1.193.25
माभैः पुत्रि न भेतव्यं राक्षसात्तु कथंचन ।
नैतद्रक्षो भयं यस्मात्पश्यसि त्वमुपस्थितम् ॥ १.१९३.२५ ॥
मुली, घाबरू नकोस; राक्षसाला कोणत्याही प्रकारे भिऊ नकोस. तू समोर पाहत असलेले हे भयकारक नाही.
1.193.26
राजा कल्माषपादोऽयं वीर्यवान्प्रथितो भुवि ।
स एषोऽस्मिन्वनोद्देशे निवसत्यतिभीषणः ॥ १.१९३.२६ ॥
हा राजा कल्माषपाद आहे, पृथ्वीवर पराक्रमी आणि प्रसिद्ध. तोच हा या वनप्रदेशात अत्यंत भयंकररूपाने राहतो.
1.193.27
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य वसिष्ठो भगवानृषिः ।
वारयामास तेजस्वी हुङ्कारेणैव भारत ॥ १.१९३.२७ ॥
त्याला धावून येताना पाहून तेजस्वी भगवान वसिष्ठ ऋषींनी, हे भारता, केवळ हुंकाराने त्याला रोखले.
1.193.28
मन्त्रपूतेन च पुनः स तमभ्युक्ष्य वारिणा ।
मोक्षयामास वै शापात्तस्माद्योगान्नराधिपम् ॥ १.१९३.२८ ॥
पुन्हा मंत्रपूत पाण्याने त्याला शिंपडून त्यांनी त्या नराधिपाला शापातून आणि त्या योगबलातून मुक्त केले.
1.193.29
स हि द्वादश वर्षाणि वासिष्ठस्यैव तेजसा ।
ग्रस्त आसीद्ग्रहेणेव पर्वकाले दिवाकरः ॥ १.१९३.२९ ॥
तो बारा वर्षे वसिष्ठांच्या तेजानेच ग्रस्त होता, जसा पर्वकाळी सूर्य एखाद्या ग्रहाने ग्रासला जातो.
1.193.30
रक्षसा विप्रमुक्तोऽथ स नृपस्तद्वनं महत् ।
तेजसा रञ्जयामास न्ध्याभ्रमिव भास्करः ॥ १.१९३.३० ॥
राक्षसापासून मुक्त झालेल्या त्या राजाने आपल्या तेजाने त्या विशाल वनाला प्रकाशित केले, जसा सूर्य संध्येच्या ढगाला रंगवतो.
1.193.31
प्रतिलभ्य ततः संज्ञामभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
उवाच नृपतिः काले वसिष्ठमृषिसत्तमम् ॥ १.१९३.३१ ॥
नंतर शुद्धीवर आलेल्या राजाने हात जोडून नमस्कार केला आणि योग्य वेळी ऋषिश्रेष्ठ वसिष्ठांना म्हटले.
1.193.32
सौदासोऽहं महाभाग याज्यस्ते मुनिसत्तम ।
अस्मिन्काले यदिष्टं ते ब्रूहि किं करवाणि ते ॥ १.१९३.३२ ॥
मी सौदास आहे; हे महाभाग, मुनिश्रेष्ठा, मी आपल्या यज्ञाचा पात्र आहे. या वेळी आपली इच्छा काय ते सांगा, आपल्यासाठी मी काय करू?
1.193.33
वृत्तमेतद्यथाकालं गच्छ राज्यं प्रशाधि वै ।
ब्राह्मणं तु मनुष्येन्द्र माऽवमंस्थाः कदाचन ॥ १.१९३.३३ ॥
हे यथाकाळ घडले. आता जा, राज्य सांभाळ. पण हे नरेंद्रा, कधीही ब्राह्मणाचा अपमान करू नकोस.
1.193.34
नावमंस्ये महाभाग कदाचिद्ब्राह्मणर्षभान् ।
त्वन्निदेशे स्थितः सम्यक् पूजयिष्याम्यहं द्विजान् ॥ १.१९३.३४ ॥
हे महाभाग, मी श्रेष्ठ ब्राह्मणांचा कधीही अपमान करणार नाही. आपल्या आज्ञेत राहून मी द्विजांचा योग्य सन्मान करीन.
1.193.35
इक्ष्वाकूणां च येनाहमनृणः स्यां द्विजोत्तम ।
तत्त्वत्तः प्राप्तुमिच्छामि सर्ववेदविदां वर ॥ १.१९३.३५ ॥
हे द्विजोत्तमा, इक्ष्वाकूंच्या ऋणातून मी ज्या मार्गाने मुक्त होईन, ते मी आपल्याकडून मिळवू इच्छितो, हे सर्ववेदज्ञश्रेष्ठा.
1.193.36
अपत्यायेप्सिताय त्वं महिषीं गन्तुमर्हसि ।
शीलरूपगुणोपेतामिक्ष्वाकुकुलवृद्धये ॥ १.१९३.३६ ॥
इच्छित संतानासाठी, इक्ष्वाकु वंशाच्या वृद्धीसाठी, शील, रूप आणि गुणांनी युक्त आपल्या महिषीकडे तुम्ही जावे.
1.193.37
ददानीत्येव तं तत्र राजानं प्रत्युवाच ह ।
वसिष्ठः परमेष्वासं सत्यसन्धो द्विजोत्तमः ॥ १.१९३.३७ ॥
सत्यसंध आणि द्विजोत्तम वसिष्ठ तेथे त्या परम धनुर्धर राजाला म्हणाले, 'मी देईन.'
1.193.38
ततः प्रतिययौ काले वसिष्ठः सह तेन वै ।
ख्यातां पुरीमिमां लोकेष्वयोध्यां मनुजेश्वर ॥ १.१९३.३८ ॥
नंतर योग्य काळी वसिष्ठ त्या राजासह परतले. हे मनुजेश्वरा, लोकांमध्ये प्रसिद्ध असलेली ही नगरी अयोध्या आहे.
1.193.39
तं प्रजाः प्रतिमोदन्त्यः सर्वाः प्रत्युद्गतास्तदा ।
विपाप्मानं महात्मानं दिवौकस इवेश्वरम् ॥ १.१९३.३९ ॥
तेव्हा सर्व प्रजा आनंदाने त्या निष्पाप महात्म्याला सामोरी गेली, जसे देव आपल्या ईश्वराला सामोरे जातात.
1.193.40
सुचिराय मनुष्येन्द्रो नगरीं पुण्यलक्षणाम् ।
विवेश सहितस्तेन वसिष्ठेन महर्षिणा ॥ १.१९३.४० ॥
पुष्कळ काळानंतर मनुष्येंद्र महर्षी वसिष्ठांसह पुण्यलक्षणांनी युक्त त्या नगरीत प्रवेशला.
1.193.41
ददृशुस्तं महीपालमयोध्यावासिनो जनाः ।
पुरोहितेन सहितं दिवाकरमिवोदितम् ॥ १.१९३.४१ ॥
अयोध्येतील रहिवाशांनी त्या राजाला पुरोहितासह उगवलेल्या सूर्यासारखे पाहिले.
1.193.42
स च तां पूरयामास लक्ष्म्या लक्ष्मीवतां वरः ।
अयोध्यां व्योम शीतांशुः शरत्काल इवोदितः ॥ १.१९३.४२ ॥
श्रीमंतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्याने आपल्या तेजाने अयोध्या भरून टाकली, जसा शरद ऋतूत उगवलेला चंद्र आकाश भरतो.
1.193.43
संसक्तिमृष्टपन्थानं पताकाध्वजशोभितम् ।
मनः प्रह्लादयामास तस्य तत्पुरमुत्तमम् ॥ १.१९३.४३ ॥
गर्दीने भरलेले, स्वच्छ झाडलेले मार्ग असलेले, पताका व ध्वजांनी शोभिवंत असे ते उत्तम नगर त्याचे मन प्रसन्न करीत होते.
1.193.44
तुष्टपुष्टजनाकीर्णा सा पुरी कुरुनन्दन ।
अशोभत तदा तेन शक्रेणेवामरावती ॥ १.१९३.४४ ॥
हे कुरुनंदना, समाधानी व सुदृढ लोकांनी भरलेली ती नगरी तेव्हा त्याच्यामुळे इंद्राच्या अमरावतीप्रमाणे शोभू लागली.
1.193.45
ततः प्रविष्टे राजर्षौ तस्मिंस्तत्पुरमुत्तमम् ।
राज्ञस्तस्याज्ञया देवी वसिष्ठमुपचक्रमे ॥ १.१९३.४५ ॥
नंतर त्या राजर्षींनी त्या उत्तम नगरात प्रवेश केल्यावर, राजाच्या आज्ञेने देवीने वसिष्ठांकडे जाण्याची तयारी केली.
1.193.46
ऋतावथ महर्षिस्तु संबभूव तया सह ।
देव्या दिव्येन विधिना वसिष्ठः श्रेष्ठभागृषिः ॥ १.१९३.४६ ॥
नंतर ऋतुकाळी त्या महर्षींनी देवीशी दिव्य विधीने संगम केला; ते वसिष्ठ, श्रेष्ठ भाग मिळवणारे ऋषी होते.
1.193.47
ततस्तस्यां समुत्पन्ने गर्भे स मुनिसत्तमः ।
राज्ञाभिवादितस्तेन जगाम मुनिराश्रमम् ॥ १.१९३.४७ ॥
नंतर तिच्या ठायी गर्भ राहिल्यावर, त्या मुनिश्रेष्ठांनी राजाकडून आदराने अभिवादन स्वीकारून मुनी-आश्रमाकडे प्रस्थान केले.
1.193.48
दीर्घकालेन सा गर्भं सुषुवे न तु तं यदा ।
तदा देव्यश्मना कुक्षिं निर्बिभेद यशस्विनी ॥ १.१९३.४८ ॥
दीर्घकाळानंतरही तिने तो गर्भ प्रसवला नाही; तेव्हा त्या यशस्विनी देवीने दगडाने आपली कूस फोडली.
1.193.49
ततो द्वादशमे वर्षे स जज्ञे पुरषर्षभः ।
अश्मको नाम राजर्षिः पौदन्यं यो न्यवेशयत् ॥ १.१९३.४९ ॥
नंतर बाराव्या वर्षी तो जन्मला. पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ, अश्मक नावाचा राजर्षी, ज्याने पौदन्य वसवले.