महाभारत · अध्याय 1.202
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.202.1
तेऽलङ्कृताः कुण्डलिनो युवानः ।
परस्परं स्पर्धमाना नरेन्द्राः।
अस्त्रं बलं चात्मनि मन्यमानाः ।
सर्वें समुत्पेतुरुदायुधास्ते ॥ १.२०२.१ ॥
अलंकृत, कुंडले धारण केलेले ते तरुण राजे, एकमेकांशी स्पर्धा करत, आपल्यात अस्त्र व बल आहे असे मानत, सर्वजण शस्त्रे उंचावून उठले.
1.202.2
रूपेण वीर्येण कुले चैव ।
शीलेन वित्तेन च यौवनेन।
समिद्धदर्पा मदवेगभिन्ना ।
मत्ता यथा हैमवता गजेन्द्राः ॥ १.२०२.२ ॥
रूप, वीर्य, कुळ, शील, धन आणि तारुण्य यांमुळे ज्यांचा अहंकार पेटलेला, मदाच्या वेगाने उन्मत्त, हिमालयातील श्रेष्ठ गजांसारखे.
1.202.3
परस्परं स्पर्धया प्रेक्षमाणाः ।
सङ्कल्पजेनाभिपरिप्लुताङ्गाः।
कृष्णा ममैवेत्यभिभाषमाणा ।
नृपाः समुत्पेतुरथासनेभ्यः ॥ १.२०२.३ ॥
एकमेकांकडे स्पर्धेने पाहत, कामजन्य विकाराने अंग व्यापलेले, 'कृष्णा माझीच आहे' असे म्हणत राजे आसनांवरून उठले.
1.202.4
ते क्षत्रिया रङ्गगताः समेता ।
जिगीषमाणा द्रुपदात्मजां ताम्।
चकाशिरे पर्वतराजकन्या-
मुमां यथा देवगणाः समेताः ॥ १.२०२.४ ॥
रंगभूमीत एकत्र झालेले ते क्षत्रिय, द्रुपदकन्येला जिंकण्याची इच्छा धरत, पर्वतराजकन्या उमेभोवती जमलेल्या देवगणांसारखे शोभले.
1.202.5
कन्दर्पबाणाभिनिपीडिताङ्गां ।
कृष्णागतैस्ते हृदयैर्नरेन्द्राः।
रङ्गावतीर्णा द्रुपदात्मजार्थं ।
द्वेषं प्रचक्रुः सुहृदोऽपि तत्र ॥ १.२०२.५ ॥
मदनाच्या बाणांनी अंग विद्ध झालेले, कृष्णेवर हृदय लावलेले ते राजे, रंगभूमीत उतरून, द्रुपदकन्येसाठी तिथे मित्रांवरही द्वेष करू लागले.
1.202.6
अथाययुर्देवगणा विमानै ।
रुद्रादित्या वसवोऽथाश्विनौ च।
साध्याश्च सर्वे मरुतस्तथैव ।
यमं पुरस्कृत्य धनेश्वरं च ॥ १.२०२.६ ॥
नंतर विमानांतून देवगण आले. रुद्र, आदित्य, वसू आणि दोन अश्विनीकुमार, सर्व साध्य आणि मरुद्गणही आले; यमाला पुढे करून धनेश्वर कुबेरालाही घेऊन आले.
1.202.7
दैत्याः सुपर्णाश्च महोरगाश्च ।
देवर्षयो गुह्यकाश्चारणाश्च।
विश्वावसुर्नारदपर्वतौ च ।
गन्धर्वमुख्याः सहसाऽप्सरोभिः ॥ १.२०२.७ ॥
दैत्य, सुपर्ण आणि महानाग, देवर्षी, गुह्यक आणि चारण, विश्वावसू, नारद आणि पर्वत, तसेच प्रमुख गंधर्व अप्सरांसह अचानक आले.
1.202.8
हलायुधस्तत्र जनार्दनश्च ।
वृष्ण्यन्धकाश्चैव यताप्रधानम्।
प्रेक्षां स्म चक्रुर्यदुपुङ्गवास्ते ।
स्थिताश्च कृष्णस्य मते महान्तः ॥ १.२०२.८ ॥
तेथे हलायुध बलराम आणि जनार्दन कृष्ण, वृष्णि-अंधक वंशातील यदुवीर, संयमींमध्ये श्रेष्ठ, पाहत होते; कृष्णाच्या मताने स्थिर असलेले महान पुरुषही तेथे होते.
1.202.9
दृष्ट्वा तु तान्मत्तगजेन्द्ररूपा-
न्पञ्चाभिपद्मानिव वारणेन्द्रान्।
भस्मावृताङ्गानिव हव्यवाहान् ।
कृष्णः प्रदध्यौ यदुवीरमुख्यः ॥ १.२०२.९ ॥
मदोन्मत्त गजेंद्रांच्या रूपातील त्यांना, कमळांसारख्या पाच श्रेष्ठ हत्तींप्रमाणे, भस्माने आच्छादित अंगाच्या हव्यवाहन अग्नींप्रमाणे पाहून यदुवीरांमधील प्रमुख कृष्ण विचार करू लागला.
1.202.10
शशंस रामाय युधिष्ठिरं स ।
भीमं सजिष्णुं च यमौ च वीरौ।
शनैःशनैस्तान्प्रसमीक्ष्य रामो ।
जनार्दनं प्रीतमना ददर्श ह ॥ १.२०२.१० ॥
त्याने रामाला युधिष्ठिर, भीम, विजयी अर्जुन आणि दोन वीर यमळांविषयी सांगितले. हळूहळू त्यांना नीट न्याहाळून प्रसन्न मनाच्या रामाने जनार्दनाकडे पाहिले.
1.202.11
अन्ये तु वीरा नृपपुत्रपौत्राः ।
कृष्णागतैर्नत्रमनःस्वभावैः।
व्यायच्छमाना ददृशुर्न तान्वै ।
सन्दष्टदन्तच्छदताम्रनेत्राः ॥ १.२०२.११ ॥
परंतु कृष्णेसाठी आलेले इतर वीर, राजपुत्र आणि नातू, ज्यांची मने व स्वभाव तिच्याकडे वळलेले होते, प्रयत्न करूनही ते पाहू शकले नाहीत; दातांनी ओठ चावत लाल डोळ्यांनी उभे होते.
1.202.12
तथैव पार्थाः पृथुबाहवस्ते ।
वीरौ यमौ चैव महानुभावौ।
तां द्रौपदीं प्रेक्ष्य तदा स्म सर्वे ।
कन्दर्पबाणाभिहता बभूवुः ॥ १.२०२.१२ ॥
तसेच पृथेचे ते विशालबाहू पुत्र आणि महापराक्रमी जुळे वीरही द्रौपदीला पाहून सर्वजण मदनाच्या बाणांनी घायाळ झाले.
1.202.13
देवर्षिगन्धर्वसमाकुलं त-
त्सुपर्णनागासुरसिद्धजुष्टम्।
दिव्येन गन्धेन समाकुलं च ।
दिव्यैश्च पुष्पैरवकीर्यमाणम् ॥ १.२०२.१३ ॥
देव, ऋषी आणि गंधर्वांनी भरलेले ते स्थान, सुपर्ण, नाग, असुर आणि सिद्धांनी सेवलेले; दिव्य सुगंधाने भरलेले आणि दिव्य पुष्पवर्षावाने आच्छादलेले होते.
1.202.14
महास्वनैर्दुन्दुभिनादितैश्च ।
बभूव तत्सङ्कुलमन्तरिक्षम्।
विमानसंबाधमभूत्समन्ता-
त्सवेणुवीणापणवानुनादम् ॥ १.२०२.१४ ॥
महान ध्वनी आणि दुंदुभींच्या नादाने ते आकाश भरून गेले; सर्वत्र विमानांनी गजबजलेले, वेणू, वीणा आणि पणवांच्या प्रतिध्वनीने निनादलेले झाले.
1.202.15
समाजवाटोपरि संस्थितानां ।
मेघैः समन्तादिव गर्जमानैः।
ततस्तु ते राजगणाः क्रमेण ।
कृष्णानिमित्तं कृतविक्रमाश्च।
सकर्णदुर्योधनशाल्वशल्य-
द्रौणायनिक्राथसुनीथवक्राः ॥ १.२०२.१५ ॥
सभेच्या कुंपणावर उभ्या असलेल्यांभोवती गर्जणाऱ्या मेघांप्रमाणे, तेव्हा ते राजसमूह क्रमाने कृष्णासाठी आपला पराक्रम दाखवू लागले. कर्ण, दुर्योधन, शाल्व, शल्य, द्रौणायनी, क्राथ, सुनीथ आणि वक्र त्यांच्यासोबत होते.
1.202.16
कलिङ्गवङ्गाधिपपाण्ड्यपौण्ड्रा ।
विदेहराजो यवनाधिपश्च।
अन्ये च नानानृपपुत्रपौत्रा ।
राष्ट्राधिपाः पङ्कजपत्रनेत्राः ॥ १.२०२.१६ ॥
कलिंग, वंग, पाण्ड्य, पौंड्र यांचे अधिपती, विदेहाचा राजा, यवनांचा अधिपती, आणि इतर अनेक राजांचे पुत्र-पौत्र, राष्ट्रांचे अधिपती; कमळपाकळ्यांसारखे डोळे असलेले.
1.202.17
किरीटहाराङ्गदचक्रवालै-
र्विभूषिताङ्गाः पृथुबाहवस्ते।
अनुक्रमं विक्रमसत्वयुक्ता ।
बलेन वीर्येण च नर्दमानाः ॥ १.२०२.१७ ॥
मुकुट, हार, अंगद आणि कंकणांनी अलंकृत अंगांचे, विशाल बाहूंचे ते, क्रमाने पराक्रम आणि धैर्याने युक्त, बल आणि वीर्याने गर्जना करणारे.
1.202.18
तत्कार्मुकं संहननोपपन्नं ।
सज्यं न शेकुर्मनसाऽपि कर्तुम्।
ते विक्रमन्तः स्फुरता दृढेन ।
विक्षिप्यमाणा धनुषा नरेन्द्राः ॥ १.२०२.१८ ॥
ते धनुष्य दृढ बांधलेले होते; त्याला प्रत्यंचा चढवणे मनानेही त्यांना शक्य झाले नाही. पराक्रमाने प्रयत्न करणारे ते राजे, त्या दृढ आणि थरथरणाऱ्या धनुष्याने इकडेतिकडे फेकले जात होते.
1.202.19
विचेष्टमाना धरणीतलस्था ।
यथाबलं शैक्ष्यगुणक्रमाश्च।
गतौजसः स्नस्तकिरीटहारा ।
विनिःश्वसन्तः शमयांबभूवुः ॥ १.२०२.१९ ॥
धरणीतलावर पडून तळमळणारे, आपल्या बलानुसार आणि कौशल्य-गुणांच्या क्रमाने, ओज गमावलेले, मुकुट आणि हार घसरलेले, दीर्घ उसासे टाकणारे ते शांत झाले.
1.202.20
हहाकृतं तद्धनुषा दृढेन ।
विस्रस्तहाराङ्गदचक्रवालम्।
कृष्णानिमित्तं विनिवृत्तकामं ।
राज्ञां तदा मण्डलमार्तमासीत् ॥ १.२०२.२० ॥
त्या दृढ धनुष्यामुळे तेव्हा सभा 'हाय हाय' करत ओरडली. राजांचे हार, बाजूबंद आणि कंकणे गळून पडली; कृष्णामुळे त्यांची इच्छा मागे फिरली; राजांचा समूह व्यथित झाला.
1.202.21
एवं तेषु निवृत्तेषु क्षत्रियेषु समन्ततः ।
चेदीनामधिपो वीरो बलवानन्तकोपमः ॥ १.२०२.२१ ॥
अशा रीतीने ते क्षत्रिय चोहोबाजूंनी मागे सरल्यावर, चेदींचा वीर व बलवान अधिपती, यमासारखा, पुढे आला.
1.202.22
दमघोषात्मजो धीमाञ्शिशुपालो महाद्युतिः ।
धनुषोऽभ्याशमागम्य तस्थौ राज्ञां समक्षतः ॥ १.२०२.२२ ॥
दमघोषाचा पुत्र, बुद्धिमान आणि महातेजस्वी शिशुपाल धनुष्याजवळ येऊन राजांसमोर उभा राहिला.
1.202.23
तदप्यारोप्यमाणं तु माषमात्रेऽभ्यताडयत् ।
धनुषा पीड्यमानस्तु जानुभ्यामगमन्महीम् ॥ १.२०२.२३ ॥
धनुष्य चढवले जात असतानाच, एका माषा इतक्या अंतरावर त्याने त्याला तडाखा दिला; धनुष्याने पीडित होऊन तो गुडघ्यांवर भूमीवर कोसळला.
1.202.24
तत उत्थाय राजा स स्वराष्ट्राण्यभिजग्मिवान् ।
ततो राजा जरासन्धो महावीर्यो महाबलः ॥ १.२०२.२४ ॥
तेव्हा तो राजा उठून आपल्या राष्ट्रांकडे निघून गेला. मग महापराक्रमी व महाबलवान राजा जरासंध पुढे आला.
1.202.25
कम्बुग्रीवः पृथुव्यंसो मत्तवारणविक्रमः ।
मत्तवारणताम्राक्षो मत्तवारणवेगवान् ॥ १.२०२.२५ ॥
शंखासारखी मान असलेला, रुंद खांद्यांचा, मत्त हत्तीच्या पराक्रमाचा, मत्त हत्तीसारखे तांबूस डोळे असलेला, मत्त हत्तीच्या वेगाचा.
1.202.26
धनुषोऽभ्याशमागत्य तस्थौ गिरिरिवाचलः ।
धनुरारोप्यमाणं तु सर्षमात्रेऽभ्यताडयत् ॥ १.२०२.२६ ॥
धनुष्याजवळ येऊन तो पर्वताप्रमाणे अचल उभा राहिला. धनुष्याला प्रत्यंचा चढवली जात असताना त्याने मोहरीच्या दाण्यावर बाण मारला.
1.202.27
ततः शल्यो महावीर्यो मद्रराजो महाबलः ।
धनुरारोप्यमाणं तु मुद्गमात्रेऽभ्यताडयत् ॥ १.२०२.२७ ॥
मग महापराक्रमी आणि महाबलवान मद्रराज शल्य याने धनुष्याला प्रत्यंचा चढवली जात असताना मुगाच्या दाण्यावर बाण मारला.
1.202.28
तदैवागात्स्वयं राज्यं पश्चादनवलोकयन् ।
इदं धनुर्वरं कोऽद्य सज्यं कुर्वीत पार्थिवः ॥ १.२०२.२८ ॥
तेव्हाच राजांचा समुदाय मागे न पाहता स्वतः पुढे आला आणि विचार करू लागला — आज या श्रेष्ठ धनुष्याला कोणता राजा प्रत्यंचा चढवील?
1.202.29
इति निश्चित्य मनसा भूय एव स्थितस्तदा ।
ततो दुर्योधनो राजा धार्तराष्ट्रः परन्तपः ॥ १.२०२.२९ ॥
मनात असा निश्चय करून ते पुन्हा उभे राहिले. तेव्हा शत्रूंना तापवणारा राजा धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधन —
1.202.30
मानी दृढास्त्रसंपन्नः सर्वैश्च नृपलक्षणैः ।
उत्थितः सहसा तत्र भ्रातृमध्ये महाबलः ॥ १.२०२.३० ॥
अभिमानी, दृढ अस्त्रांत निपुण आणि राजाची सर्व लक्षणे असलेला तो महाबलवान भावांच्या मध्यातून अचानक उभा राहिला.
1.202.31
विलोक्य द्रौपदीं हृष्टो धनुषोऽभ्याशमागमत् ।
स बभौ धनुरादाय शक्रश्चापधरो यथा ॥ १.२०२.३१ ॥
द्रौपदीला पाहून आनंदित होऊन तो धनुष्याजवळ गेला. धनुष्य हाती घेऊन तो धनुर्धर इंद्रासारखा शोभला.
1.202.32
धनुरारोपयामास तिलमात्रेऽभ्यताडयत् ।
आरोप्यमाणं तद्राजा धनुषा बलिना तदा ॥ १.२०२.३२ ॥
त्याने धनुष्याला प्रत्यंचा चढवली आणि तिळाएवढ्या लक्ष्यावर प्रहार केला. त्या वेळी राजाने बलवान धनुष्याने चढवली जाणारी ती धनुष्य आदळले.
1.202.33
उत्तानशय्यमपतदङ्गुल्यन्तरताडितः ।
स ययौ ताडितस्तेन व्रीडन्निव नराधिपः ॥ १.२०२.३३ ॥
बोटांच्या फटीत प्रहार झाल्याने तो उताणा पडला. त्याच्याकडून प्रहार झालेला तो राजा लज्जित होऊन निघून गेला.
1.202.34
ततो वैकर्तनः कर्णो वृषा वै सूतनन्दनः ।
धनुरभ्याशमागम्य तोलयामास तद्धनुः ॥ १.२०२.३४ ॥
मग विकर्तनपुत्र कर्ण, सूतपुत्र वृष, धनुष्याजवळ येऊन ते धनुष्य तोलू लागला.
1.202.35
तं चाप्यारोप्यमाणं तद्रोममात्रेऽभ्यताडयत् ।
त्रैलोक्यविजयी कर्णः सत्वे त्रैलोक्यविश्रुतः ॥ १.२०२.३५ ॥
चढवली जाणारी ती धनुष्यही त्याने केसाएवढ्या लक्ष्यावर आदळली. त्रैलोक्यविजयी कर्ण, पराक्रमात त्रैलोक्यात प्रसिद्ध.
1.202.36
धनुषा सोऽपि निर्धूत इति सर्वे भयाकुलाः ।
एवं कर्णे विनिर्धूते धनुषा च नृपोत्तमाः ॥ १.२०२.३६ ॥
धनुष्याने तोही उखडला गेला, असे समजून सर्व भयाने व्याकूळ झाले. अशा प्रकारे कर्ण धनुष्याने निर्धूत झाला असता, श्रेष्ठ राजे.
1.202.37
चक्षुर्भिरपि नापश्यन्विनम्रमुखपङ्कजाः ।
दृष्ट्वा कर्णं विनिर्धूतं लोके वीरा नृपोत्तमाः ॥ १.२०२.३७ ॥
नमलेल्या कमळासारख्या मुखांनी त्यांना डोळ्यांनीही पाहवेना. कर्णाला निर्धूत झालेले पाहून जगातील वीर श्रेष्ठ राजे.
1.202.38
निराशा धनुरुद्धारे द्रौपदीसंगमेऽपि च ॥ १.२०२.३८ ॥
धनुष्य उचलण्यात आणि द्रौपदीच्या प्राप्तीतही निराशा (झाली).
1.202.39
तस्मिंस्तु संभ्रान्तजने समाजे ।
निक्षिप्तवादेषु जनाधिपेषु।
कुन्तीसुतो जिष्णुरियेष कर्तुं ।
सज्यं धनुस्तत्सशरं च वीरः ॥ १.२०२.३९ ॥
गोंधळलेल्या लोकांनी भरलेल्या त्या सभेत, राजांनी वाद सोडल्यावर, कुंतीपुत्र जिष्णू (अर्जुन) वीराप्रमाणे ते धनुष्य दोरी व बाणासह सज्ज करण्याची इच्छा केली.
1.202.40
ततो वरिष्ठः सुरदानवाना-
मुदरधीर्वृष्णिकुलप्रवीरः।
जहर्ष रामेण स पीड्य हस्तं ।
हस्तंगतां पाण्डुसुतस्य मत्वा ॥ १.२०२.४० ॥
तेव्हा देव-दानवांमध्ये श्रेष्ठ, उदारबुद्धी, वृष्णिकुलातील प्रवीर (कृष्ण) बलरामासह हात दाबून आनंदित झाले, पाण्डुपुत्राला विजय हस्तगत झाला असे मानून.
1.202.41
न जज्ञिरेऽन्ये नृपविप्रमुख्याः ।
संछन्नरूपानथ पाण्डुपुत्रान्।
विना हि लोके च यदुप्रवीरौ ।
धौम्यं हि धर्मं सह सोदरांश्च ॥ १.२०२.४१ ॥
इतर प्रमुख राजे व ब्राह्मण वेषांतर केलेल्या पाण्डुपुत्रांना ओळखू शकले नाहीत; जगात यादवांचे दोन वीर सोडून. धौम्य आणि बंधूंसह धर्मालाही (ओळखू शकले नाहीत).