महाभारत · अध्याय 1.203
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.203.1
यदा निवृत्ता राजानो धनुषः सज्यकर्मणः ।
अथोदतिष्ठद्विप्राणां मध्याज्जिष्णुरुदारधीः ॥ १.२०३.१ ॥
राजे धनुष्याला प्रत्यंचा लावण्याच्या कार्यातून मागे फिरले, तेव्हा ब्राह्मणांच्या मध्यातून उदारबुद्धी जिष्णू (अर्जुन) उठला.
1.203.2
उदक्रोशन्विप्रमुख्या विधुन्वन्तोऽजिनानि च ।
दृष्ट्वा संप्रस्थितं पार्थमिन्द्रकेतुसमप्रभम् ॥ १.२०३.२ ॥
इंद्रध्वजासारख्या तेजस्वी पार्थाला (अर्जुनाला) पुढे जाताना पाहून, श्रेष्ठ ब्राह्मण आपली मृगचर्मे हलवत मोठ्याने ओरडले.
1.203.3
केचिदासन्विमनसः केचिदासन्मुदान्विताः ।
आहुः परस्परं केचिन्निपुणा बुद्धिजीविनः ॥ १.२०३.३ ॥
काही उदास मनाचे झाले, काही आनंदाने भरले; बुद्धीवर जगणारे निपुण काही जण एकमेकांशी बोलू लागले.
1.203.4
यत्कर्णशल्यप्रमुखैः क्षत्रियैर्लोकविश्रुतैः ।
नानतं बलवद्भिर्हि धनुर्वेदपरायणैः ॥ १.२०३.४ ॥
कर्ण, शल्य यांसारख्या जगप्रसिद्ध, बलवान आणि धनुर्वेदात निष्ठ असलेल्या क्षत्रियांनाही जे धनुष्य वाकवता आले नाही.
1.203.5
तत्कथं त्वकृतास्त्रेण प्राणतो दुर्बलीयसा ।
वटुमात्रेण शक्यं हि सज्यं कर्तुं धनुर्द्विजाः ॥ १.२०३.५ ॥
हे द्विजांनो! शस्त्रविद्येत अनभिज्ञ, शरीराने दुर्बल अशा केवळ एका तरुणाला धनुष्याला प्रत्यंचा लावणे कसे शक्य आहे?
1.203.6
अवहास्या भविष्यन्ति ब्राह्मणाः सर्वराजसु ।
कर्मण्यस्मिन्नसंसिद्धे चापलादपरीक्षिते ॥ १.२०३.६ ॥
हे कार्य सिद्ध न होता, परीक्षा न करता चपलतेने केले, तर सर्व राजांमध्ये ब्राह्मण उपहासाचे पात्र होतील.
1.203.7
यद्येष दर्पाद्धर्षाद्वाप्यथ ब्राह्मणचापलात् ।
प्रस्थितो धनुरायन्तुं वार्यतां साधु मा गमत् ॥ १.२०३.७ ॥
हा जर गर्वाने, हर्षाने किंवा ब्राह्मणाच्या चपलतेने धनुष्य ओढण्यास पुढे निघाला असेल, तर त्याला नीट अडवा; तो पुढे जाऊ नये.
1.203.8
नावहास्या भविष्यामो न च लाघवमास्थिताः ।
न च विद्विष्टतां लोके गमिष्यामो महीक्षिताम् ॥ १.२०३.८ ॥
आम्ही उपहासाचे पात्र होणार नाही, हलकेपणा स्वीकारणार नाही, आणि जगात राजांच्या द्वेषाचे धनी होणार नाही.
1.203.9
केचिदाहुर्युवा श्रीमान्नागराजकरोपमः ।
पीनस्कन्धोरुबाहुश्च धैर्येण हिमवानिव ॥ १.२०३.९ ॥
कोणी म्हणाले — तो तरुण, तेजस्वी आहे; गजराजाच्या सोंडेसारखा; भरदार खांदे, मांड्या आणि बाहू असलेला; धैर्यात हिमालयासारखा.
1.203.10
सिंहखेलगतिः श्रीमान्मत्तनागेन्द्रविक्रमः ।
संभाव्यमस्मिन्कर्मेदमुत्साहाच्चानुमीयते ॥ १.२०३.१० ॥
सिंहाच्या खेळकर चालीचा, तेजस्वी, मदमत्त गजराजाच्या पराक्रमाचा — यात हे कर्म शक्य आहे; उत्साहावरूनही तसे अनुमान होते.
1.203.11
शक्तिरस्य महोत्साहा न ह्यशक्तः स्वयं व्रजेत् ।
न च तद्विद्यते किंचित्कर्म लोकेषु यद्भवेत् ॥ १.२०३.११ ॥
याच्यात महान उत्साहाबरोबर शक्तीही आहे; अशक्त माणूस स्वतः पुढे जात नाही. जगात असे कोणतेही कर्म नाही जे शक्य नसेल.
1.203.12
ब्राह्मणानामसाध्यं च नृषु संस्थानचारिषु ।
अब्भक्षा वायुभक्षाश्च फलाहारा दृढव्रताः ॥ १.२०३.१२ ॥
माणसांमध्ये आपापल्या मर्यादेत वागणाऱ्या ब्राह्मणांना जे असाध्य नाही — पाणी पिणारे, वायू भक्षण करणारे, फलाहार करणारे, दृढव्रती.
1.203.13
दुर्बला अपि विप्रा हि बलीयांसः स्वेतजसा ।
ब्राह्मणो नावमन्तव्यः सदसद्वा समाचरन् ॥ १.२०३.१३ ॥
ब्राह्मण दुर्बल दिसले तरी आपल्या तेजाने ते अत्यंत बलवान असतात. ब्राह्मण चांगले वा वाईट वागला तरी त्याचा अपमान करू नये.
1.203.14
सुखं दुःखं महद्ध्रस्वं कर्म यत्समुपागतम् ।
जामदग्न्येन रामेण निर्जिताः क्षत्रिया युधि ॥ १.२०३.१४ ॥
सुख-दुःख, मोठे-लहान, जे कर्म प्राप्त होते त्यामुळे जामदग्न्य रामाने युद्धात क्षत्रियांना जिंकले.
1.203.15
पीतः समुद्रोऽगस्त्येन अगाधो ब्रह्मतेजसा ।
तस्माद्ब्रुवन्तु सर्वेऽत्र वटुरेष धनुर्महान् ॥ १.२०३.१५ ॥
अगाध समुद्र अगस्त्याने ब्रह्मतेजाने प्राशन केला. म्हणून येथे सर्वांनी म्हणावे की हा तरुण या महान धनुष्याला (उचलू शकतो).
1.203.16
आरोपयतु शीघ्रं वै तथेत्यूचुर्द्विजर्षभाः ।
एवं तेषां विलपतां विप्राणां विविधा गिरः ॥ १.२०३.१६ ॥
'याने लवकर धनुष्याला प्रत्यंचा चढवावी' असे श्रेष्ठ द्विज म्हणाले. अशा प्रकारे विलाप करणाऱ्या त्या ब्राह्मणांचे अनेक प्रकारचे बोल (ऐकू आले).
1.203.17
अर्जुनो धनुषोऽभ्याशे तस्थौ गिरिरिवाचलः ।
अर्जुनः पाण्डवश्रेष्ठो धृष्टद्युम्नमथाब्रवीत् ॥ १.२०३.१७ ॥
अर्जुन धनुष्याजवळ पर्वताप्रमाणे अचल उभा राहिला. तेव्हा पांडवश्रेष्ठ अर्जुन धृष्टद्युम्नाला म्हणाला.
1.203.18
एतद्धनुर्ब्राह्मणानां सज्यं कर्तुमलं तु किम् ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा धृष्टद्युम्नोऽब्रवीद्वचः ॥ १.२०३.१८ ॥
'हे धनुष्य ब्राह्मणांसाठी प्रत्यंचायुक्त करणे शक्य आहे का?' त्याचे ते बोलणे ऐकून धृष्टद्युम्न म्हणाला.
1.203.19
ब्राह्मणो वाथ राजन्यो वैश्यो वा शूद्र एव वा ।
एतेषां यो धनुःश्रेष्ठं सज्यं कुर्याद्द्विजोत्तम ॥ १.२०३.१९ ॥
ब्राह्मण असो, क्षत्रिय असो, वैश्य असो किंवा शूद्रच असो — यांपैकी जो श्रेष्ठ धनुष्याला प्रत्यंचा चढवील, हे द्विजोत्तमा.
1.203.20
तस्मै प्रदेया भगिनी सत्यमुक्तं मया वचः ॥ १.२०३.२० ॥
त्यालाच बहीण द्यावी — हे वचन मी सत्य सांगितले आहे.
1.203.21
ततः पश्चान्महातेजाः पाण्डवो रणदुर्जयः ।
स तद्धनुः परिक्रम्य प्रदक्षिणमथाकरोत् ॥ १.२०३.२१ ॥
नंतर महातेजस्वी, रणात अजिंक्य असलेल्या पांडवाने त्या धनुष्याला प्रदक्षिणा घातली.
1.203.22
प्रणम्य शिरसा देवमीनं वरदं प्रभुम् ।
कृष्णं च मनसा कृत्वा जगृहे चार्जुनो धनुः ॥ १.२०३.२२ ॥
मस्तक नमवून वरदाता देव, मीनध्वज प्रभूला प्रणाम करून आणि मनात कृष्णाचे स्मरण करून अर्जुनाने ते धनुष्य घेतले.
1.203.23
यत्पार्थिवै रुक्मसुनीथवक्रै ।
राधेयदुर्योधनशल्यसाल्वैः।
तदा धनुर्वेदपरैर्नृसिंहैः ।
कृतं न सज्यं महतोऽपि यत्नात् ॥ १.२०३.२३ ॥
रुक्मी, सुनीथ, वक्र, राधेय (कर्ण), दुर्योधन, शल्य, साल्व या राजांनी आणि धनुर्वेदात निपुण नरसिंहांनीही मोठा प्रयत्न करूनही ते प्रत्यंचा चढवू शकले नाहीत.
1.203.24
तदर्जुनो वीर्यवतां सदर्प-
स्तदैन्द्रिरिन्द्रावरजप्रभावः।
सज्यं च चक्रे निमिषान्तरेण ।
शरांश्च जग्राह दशार्दसङ्ख्यान् ॥ १.२०३.२४ ॥
तेव्हा वीरांमध्ये गर्विष्ठ असलेल्या अर्जुनाने, इंद्राचा पुत्र आणि इंद्राच्या धाकट्या भावाच्या (विष्णूच्या) प्रभावाचा, क्षणार्धात ते धनुष्य सज्ज केले आणि पाच बाणही उचलले.
1.203.25
विव्याध लक्ष्यं निपपात तच्च ।
छिद्रेण भूमौ सहसातिविद्धम्।
ततोऽन्तरिक्षे च बभूव नादः ।
समाजमध्ये च महान्निनादः ॥ १.२०३.२५ ॥
त्याने लक्ष्याचा वेध घेतला आणि ते खाली पडले. छिद्रातून ते अचानक जमिनीवर पडले, पूर्णपणे विद्ध होऊन. मग आकाशात एक ध्वनी उठला, आणि सभेच्या मध्यभागी एक मोठी गर्जना झाली.
1.203.26
पुष्पाणि दिव्यानि ववर्ष देवः ।
पार्थस्य मूर्ध्नि द्विषतां निहन्तुः ॥ १.२०३.२६ ॥
देवाने पार्थाच्या मस्तकावर, शत्रूंचा नाश करणाऱ्यावर, दिव्य पुष्पांचा वर्षाव केला.
1.203.27
चेलानि विव्यधुस्तत्र ब्राह्मणाश्च सहस्रशः ।
विलक्षितास्ततश्चक्रुर्हाहाकारांश्च सर्वशः।
न्यपतंश्चात्र नभसः समन्तात्पुष्पवृष्टयः ॥ १.२०३.२७ ॥
तेथे हजारो ब्राह्मणांनी आपली वस्त्रे हलवली. विस्मित होऊन ते सर्वत्र हाहाकार करू लागले. येथे आकाशातून चहुकडे पुष्पवृष्टी पडू लागली.
1.203.28
शताङ्गानि च तूर्याणि वादकाः समवादयन् ।
सूतमागधसङ्घाश्चाप्यस्तुवंस्तत्र सुस्वराः ॥ १.२०३.२८ ॥
शताङ्ग वाद्ये वाजवणाऱ्यांनी एकत्र वाजवली; सूत आणि मागध यांच्या समूहांनीही तेथे मधुर स्वरात स्तुती केली.
1.203.29
तं दृष्ट्वा द्रुपदः प्रीतो बभूव रिपुसूदनः ।
सह सैन्यैश्च पार्थस्य साहाय्यार्थमियेष सः ॥ १.२०३.२९ ॥
त्याला पाहून शत्रुसूदन द्रुपद संतुष्ट झाले. सैन्यांसह पार्थाच्या साहाय्यासाठी त्यांनी इच्छा केली.
1.203.30
तस्मिंस्तु शब्दे महति प्रवृद्धे ।
युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठः।
आवासमेवोपजगाम शीघ्रं ।
सार्धं यमाभ्यां पुरुषोत्तमाभ्याम् ॥ १.२०३.३० ॥
त्या महान ध्वनीची वाढ झाल्यावर, धर्मधारकांत श्रेष्ठ युधिष्ठिर लगेच निवासस्थानाकडे गेले, दोन पुरुषोत्तम यमलांसह.
1.203.31
विद्धं तु लक्ष्यं प्रसमीक्ष्य कृष्णा ।
पार्थं च शक्रप्रतिमं निरीक्ष्य।
स्वभ्यस्तरूपापि नवेव नित्यं ।
विनापि हासं हसतीव कन्या ॥ १.२०३.३१ ॥
लक्ष्य भेदले गेलेले पाहून कृष्णेने इंद्रासमान पार्थाकडे पाहिले. नेहमी नवीनासारखी, सुपरिचित रूप असलेली ती कन्या, हास्याविना हसल्यासारखी दिसत होती.
1.203.32
मदादृतेऽपि स्खलतीव भावै-
र्वाचा विना व्याहरतीव दृष्ट्या।
आदाय शुक्लं वरमाल्यदाम ।
जगाम कुन्तीसुतमुत्स्मयन्ती ॥ १.२०३.३२ ॥
मदाशिवाय जणू भावनांनी डगमगणारी, वाणीशिवाय जणू दृष्टीने बोलणारी, ती श्वेत श्रेष्ठ माळ घेऊन, हसत कुंतीपुत्राकडे गेली.
1.203.33
गत्वा च पश्चात्प्रसमीक्ष्य कृष्णा ।
पार्थस्य वक्षस्यविशङ्कमाना।
क्षिप्त्वा स्रजं पार्थिववीरमध्ये ।
वराय वव्रे द्विजसङ्घमध्ये ॥ १.२०३.३३ ॥
जाऊन, नंतर कृष्णेने पार्थाच्या छातीकडे निःशंकपणे पाहिले. राजवीरांमध्ये माळ टाकून, ब्राह्मणांच्या समूहामध्ये तिने त्यालाच वर म्हणून निवडले.
1.203.34
शचीव देवेन्द्रमथाग्निदेवं ।
स्वाहेव लक्ष्मीश्च यथा मुकुन्दम्।
उषेव सूर्यं मदनं रतीव ।
महेश्वरं पर्वतराजपुत्री ॥ १.२०३.३४ ॥
शची इंद्राला, अग्नीदेवाला स्वाहा, लक्ष्मी मुकुंदाला, उषा सूर्याला, रती मदनाला, पर्वतराजकन्या महेश्वराला (निवडतात तसे).
1.203.35
स तामुपादाय विजित्य रङ्गे ।
द्विजातिभिस्तैरभिपूज्यमानः।
रङ्गान्निरक्रामदचिन्त्यकर्मा ।
पत्न्या तया चाप्यनुगम्यमानः ॥ १.२०३.३५ ॥
त्याने तिला घेऊन, रंगभूमीत विजय मिळवून, त्या द्विजांनी सन्मानित होत, अचिंत्यकर्मा तो रंगभूमीबाहेर पडला; त्याची पत्नीही त्याच्या मागे गेली.