Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 1.214

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.214.1

पुरा वै नैमिशारण्ये देवाः सत्रमुपासते ।
तत्र वैवस्वतो राजञ्शामित्रमकरोत्तदा ॥ १.२१४.१ ॥

प्राचीन काल में नैमिशारण्य में देवता सत्र-यज्ञ कर रहे थे। हे राजन्, तब वहाँ वैवस्वत (यम) ने शामित्र का कार्य किया।

1.214.2

ततो यमो दीक्षितस्तत्र राज-
न्नामारयत्कंचिदपि प्रजानाम्।
ततः प्रजास्ता बहुला बभूवुः ।
कालातिपातान्मरणप्रहीणाः ॥ १.२१४.२ ॥

तब वहाँ दीक्षित यम ने हे राजन्, प्रजाओं में से किसी को भी नहीं मारा। तब वे प्रजाएँ बहुत हो गईं, समय बीतने से मृत्यु से रहित हो गईं।

1.214.3

सोमश्च शक्रो वरुणः कुबेरः ।
साध्या रुद्रा वसवोऽथाश्विनौ च।
प्रजापतिर्भुवनस्य प्रणेता ।
समाजग्मुस्तत्र देवास्तथाऽन्ये ॥ १.२१४.३ ॥

सोम, शक्र (इन्द्र), वरुण, कुबेर, साध्य, रुद्र, वसु तथा दोनों अश्विनौ, और लोकों के प्रणेता प्रजापति, तथा अन्य देवता भी वहाँ एकत्र हुए।

1.214.4

ततोऽब्रुवँल्लोकगुरुं समेता ।
भयात्तीव्रान्मानुषाणां विवृद्ध्या।
तस्माद्भयादुद्विजन्तः सुखेप्सवः ।
प्रयाम सर्वे शरणं भवन्तम् ॥ १.२१४.४ ॥

तब एकत्र हुए देवताओं ने लोकों के गुरु से कहा: मनुष्यों की भारी वृद्धि से उत्पन्न घोर भय के कारण; इसी भय से उद्विग्न होकर और सुख की इच्छा से हम सब आपकी शरण में आए हैं।

1.214.5

किं वो भयं मानुषेभ्यो यूयं सर्वे यदाऽमराः ।
मा वो मर्त्यसकाशाद्वै भयं भवितुमर्हति ॥ १.२१४.५ ॥

आप सब अमर देवता, मनुष्यों से आपको क्या भय? मरणशील मनुष्यों के समीप से आपको भय होना उचित नहीं है।

1.214.6

मर्त्या अमर्त्याः संवृत्ता न विशेषोऽस्ति कश्चन ।
अविशेषादुद्विजन्तो विशेषार्थमिहागताः ॥ १.२१४.६ ॥

मर्त्य और अमर्त्य अब एक जैसे हो गए हैं; कोई भेद नहीं रहा। इसी अभेद से व्याकुल होकर हम यहाँ भेद पाने के लिए आए हैं।

1.214.7

वैवस्वतो व्यापृतः सत्रहेतो-
स्तेन त्विमे न म्रियन्ते मनुष्याः।
तस्मिन्नेकाग्रे कृतसर्वकार्ये ।
तत एषां भवितैवान्तकालः ॥ १.२१४.७ ॥

वैवस्वत सत्र के लिए व्यस्त हैं, इसलिए ये मनुष्य नहीं मरते। जब वे एकाग्र होकर सब कार्य पूरे कर लेंगे, तब इनका अंतकाल अवश्य आएगा।

1.214.8

वैवस्वतस्यैव तनुर्विभक्ता ।
वीर्येण युष्माकमुत प्रवृद्धा।
सैषामन्तो भविता ह्यन्तकाले ।
न तत्र वीर्यं भविता नरेषु ॥ १.२१४.८ ॥

वैवस्वत की ही देह विभक्त हुई है, और आपके पराक्रम से वह बढ़ी है। वही इनका अंत होगा, अंतकाल में; उस समय मनुष्यों में कोई शक्ति नहीं रहेगी।

1.214.9

ततस्तु ते पूर्वजदेववाक्यं ।
श्रुत्वा जग्मुर्यत्र देवा यजन्ते।
समासीनास्ते समेता महाबला ।
भागीरथ्यां ददृशुः पुण्डरीकम् ॥ १.२१४.९ ॥

तब वे पूर्वजों और देवताओं के वचन सुनकर वहाँ गए जहाँ देवता यज्ञ करते हैं। वे महाबली वहाँ एकत्र होकर बैठे, और उन्होंने भागीरथी में एक श्वेत कमल देखा।

1.214.10

दृष्ट्वा च तद्विस्मितास्ते बभूवु-
स्तेषामिन्द्रस्तत्र शूरो जगाम।
सोऽपश्यद्योषामथ पावकप्रभां ।
यत्र देवी गङ्गा सततं प्रसूता ॥ १.२१४.१० ॥

उसे देखकर वे विस्मित हो गए। उनमें से शूरवीर इन्द्र वहाँ गए, और उन्होंने अग्नि के समान तेजस्विनी एक स्त्री देखी, जहाँ देवी गंगा निरंतर प्रसव करती रहती थीं।

1.214.11

सा तत्र योषा रुदती जलार्थिनी ।
गङ्गां देवीं व्यवगाह्य व्यतिष्ठत्।
तस्याश्रुबिन्दुः पतितो जले य-
स्तत्पद्ममासीदथ तत्र काञ्चनम् ॥ १.२१४.११ ॥

वह स्त्री वहाँ रोती हुई जल की इच्छा से देवी गंगा में उतरकर खड़ी हो गई। उसके आँसू की जो बूँद जल में गिरी, वही वहाँ एक स्वर्णिम कमल बन गई।

1.214.12

तदद्भुतं प्रेक्ष्य वज्री तदानी-
मपृच्छत्तां योषितमन्तिकाद्वै।
का त्वं भद्रे रोदिषि कस्य हेतो-
र्वाक्यं तथ्यं कामयेऽहं ब्रवीहि ॥ १.२१४.१२ ॥

उस अद्भुत दृश्य को देखकर वज्रधारी (इन्द्र) ने तब पास से उस स्त्री से पूछा, हे भद्रे, तुम कौन हो और किस कारण रो रही हो? मैं सच्ची बात सुनना चाहता हूँ, बताओ।

1.214.13

त्वं वेत्स्यसे मामिह याऽस्मि शक्र ।
यदर्थं चाहं रोदिमि मन्दभाग्या।
आगच्छ राजन्पुरतो गमिष्ये ।
द्रष्टाऽसि तद्रोदिमि यत्कृतेऽहम् ॥ १.२१४.१३ ॥

तुम मुझे यहाँ जानोगे कि मैं कौन हूँ, हे शक्र। मैं अभागिनी जिस कारण रो रही हूँ, हे राजन, आओ, मैं आगे चलूँगी। तुम उसे देखोगे, जिसके लिए मैं रो रही हूँ।

1.214.14

तां गच्छन्तीमन्वगच्छत्तदानीं ।
सोऽपश्यदारात्तरुणं दर्शनीयम्।
सिद्धासनस्थं युवतीसहायं ।
क्रीडन्तमक्षैर्गिरिराजमूर्ध्नि ॥ १.२१४.१४ ॥

उस जाती हुई को वह तब पीछे-पीछे चला। उसने दूर से एक सुंदर युवक को देखा, जो सिद्धासन में बैठा था, एक युवती के साथ, पर्वतराज की चोटी पर पासों से खेल रहा था।

1.214.15

तमब्रवीद्देवराजो ममेदं ।
त्वं विद्धि विद्वन्भुवनं वशे स्थितम्।
ईशोऽहस्मीति समन्युरब्रवी-
द्दृष्ट्वा तमक्षैः सुभृशं प्रमत्तम् ॥ १.२१४.१५ ॥

देवराज ने उससे कहा, हे विद्वान, तुम जानो कि यह लोक मेरे वश में स्थित है। मैं ईश्वर हूँ। क्रोधित होकर उसने कहा, पासों से अत्यंत प्रमत्त उसे देखकर।

1.214.16

क्रुद्धं च शक्रं प्रसमीक्ष्य देवो ।
जहाय शक्रं च शैरुदैक्षत।
संस्तम्भितोऽभूदथ देवराज-
स्तेनेक्षितः स्थाणुरिवावतस्थे ॥ १.२१४.१६ ॥

देव ने क्रुद्ध इन्द्र को देखकर इन्द्र को छोड़ दिया और अपनी ओर देखा। तब देवराज स्तब्ध हो गए; उनके द्वारा देखे जाने पर वे ठूँठ की तरह खड़े रह गए।

1.214.17

यदा तु पर्याप्तमिहास्य क्रीडया ।
तदा देवीं रुदतीं तामुवाच।
आनीयतामेष यतोऽहमारा-
न्नैनं दर्पः पुनरप्याविशेत ॥ १.२१४.१७ ॥

जब उनका खेल यहाँ पर्याप्त हो गया, तब उन्होंने रोती हुई देवी से कहा: 'इसे ले आओ, जहाँ से मैं दूर से ही देख रहा हूँ, ताकि इसमें फिर से अहंकार प्रवेश न करे।'

1.214.18

ततः शक्रः स्पृष्टमात्रस्तया तु ।
स्रस्तैरङ्गैः पतितोऽभूद्धरण्याम्।
तमब्रवीद्भगवानुग्रतेजा ।
मैवं पुनः शक्र कृथाः कथंचित् ॥ १.२१४.१८ ॥

तब इन्द्र केवल उनके स्पर्श से ही अंगों के ढीले हो जाने के कारण पृथ्वी पर गिर पड़े। तब उग्र तेज वाले भगवान ने उनसे कहा: 'हे इन्द्र, ऐसा फिर कभी किसी भी प्रकार मत करना।'

1.214.19

निवर्तयैनं च महाद्रिराजं ।
बलं च वीर्यं च तवाप्रमेयम्।
छिद्रस्य चैवाविश मध्यमस्य ।
यत्रासते त्वद्विधाः सूर्यभासः ॥ १.२१४.१९ ॥

इसे और महापर्वतराज को लौटा दो, और अपना अप्रमेय बल और पराक्रम भी। बीच की दरार में प्रवेश करो, जहाँ तुम जैसे सूर्य-समान तेजस्वी विराजते हैं।

1.214.20

स तद्विवृत्य विवरं महागिरे-
स्तुल्यद्युतींश्चतुरोऽन्यान्ददर्श।
स तानभिप्रेक्ष्य बभूव दुःखितः ।
कच्चिन्नाहं भविता वै यथेमे ॥ १.२१४.२० ॥

उसने उस महापर्वत की दरार खोलकर उसमें समान तेज वाले चार और दूसरे लोगों को देखा। उन्हें देखकर वह दुःखी हो गया, कि क्या मैं भी इनके समान हो सकूँगा।

1.214.21

ततो देवो गिरिशो वज्रपाणिं ।
विवृत्य नेत्रे कुपितोऽभ्युवाच।
दरीमेतां प्रविश त्वं शतक्रतो ।
यन्मां बाल्यादवमंस्थाः पुरस्तात् ॥ १.२१४.२१ ॥

तब देव गिरीश ने वज्रधारी के प्रति क्रुद्ध होकर अपने नेत्र खोलकर कहा, हे शतक्रतु, तुम इस गुफा में प्रवेश करो, क्योंकि पहले बचपन के कारण तुमने मेरा अपमान किया था।

1.214.22

उक्तस्त्वेवं विभुना देवराजः ।
प्रावेपताऽऽर्तो भृशमेवाभिषङ्गात्।
स्रस्तैरङ्गैरनिलेनेव नुन्न-
मश्वत्थपत्रं गिरिराजमूर्ध्नि ॥ १.२१४.२२ ॥

महान प्रभु द्वारा ऐसा कहे जाने पर देवराज अत्यंत भयभीत होकर काँपने लगा, उसके अंग शिथिल हो गए, मानो पर्वतराज की चोटी पर वायु से हिलता हुआ पीपल का पत्ता हो।

1.214.23

स प्राञ्जलिर्वै वृषवाहनेन ।
प्रवेपमानः सहसैवमुक्तः।
उवाच देवं बहुरूपमुग्र-
मद्याशेषस्य भुवनस्य त्वं भवाद्यः ॥ १.२१४.२३ ॥

वृषवाहन द्वारा सहसा ऐसा कहे जाने पर वह हाथ जोड़कर काँपता हुआ, बहुरूप और उग्र देव से बोला: आज आप ही समस्त लोकों के भव आदि हैं।

1.214.24

तमब्रवीदुग्रवर्चाः प्रहस्य ।
नैवंशीलाः शेषमिहाप्नुवन्ति।
एतेऽप्येवं भवितारः पुरस्ता-
त्तस्मादेतां दरीमाविश्य शेष्य ॥ १.२१४.२४ ॥

तब उग्र तेजवाले उसने हँसकर उससे कहा: ऐसे स्वभाव वाले यहाँ शेष (जीवन) नहीं पाते। ये भी पहले ऐसे ही होंगे। इसलिए इस गुफा में प्रवेश करके (तुम) शेष रहो।

1.214.25

एषा भार्या भविता वो न संशयो ।
योनिं सर्वे मानुषीमाविशध्वम्।
तत्र यूयं कर्म कृत्वाऽविषह्यं ।
बहूनन्यान्निधनं प्रापयित्वा ॥ १.२१४.२५ ॥

यह तुम्हारी पत्नी होगी, इसमें संदेह नहीं। तुम सब मानव-योनि में प्रवेश करो। वहाँ तुम अदम्य कर्म करके बहुत-से दूसरों को मृत्यु को पहुँचाकर।

1.214.26

कर्तव्यमन्यद्विविधार्थयुक्तम् ॥ १.२१४.२६ ॥

अन्य कर्तव्य भी है, जो विविध प्रयोजनों से युक्त है।

1.214.27

गमिष्यामो मानुषं देवलोका-
द्दुराधरो विहितो यत्र मोक्षः।
देवास्त्वस्मानादधीरञ्जनन्यां ।
धर्मो वायुर्मघवानश्विनौ च ॥ १.२१४.२७ ॥

हम देवलोक से मनुष्यलोक में जाएँगे, जहाँ कठिन होते हुए भी मोक्ष का विधान है। देवता हमें माताओं के गर्भ में स्थापित करें — धर्म, वायु, मघवान् (इन्द्र) और दोनों अश्विनीकुमार।

1.214.28

एतच्छ्रुत्वा वज्रपाणिर्वचस्तु ।
देवश्रेष्ठं पुनरेवेदमाह।
वीर्येणाहं पुरुषं कार्यहेतो-
र्दद्यामेषां पञ्चमं मत्प्रसूतम् ॥ १.२१४.२८ ॥

यह सुनकर वज्रपाणि (इन्द्र) ने देवश्रेष्ठ से पुनः यह कहा — "मैं अपने पराक्रम से, किसी कार्य के हेतु, इनमें से पाँचवें को अपने से उत्पन्न पुरुष दूँगा।"

1.214.29

विश्वभुग्भूतधामा च शिबिरिन्द्रः प्रतापवान् ।
शान्तिश्चतुर्थस्तेषां वै तेजस्वी पञ्चमः स्मृतः ॥ १.२१४.२९ ॥

विश्वभुक्, भूतधामा और प्रतापी इन्द्र शिबि — और उनमें चौथा शान्ति है; तेजस्वी पाँचवाँ स्मरण किया गया है।

1.214.30

तेषां कामं भगवानुग्रधन्वा ।
प्रादादिष्टं सन्निसर्गाद्यथोक्तम्।
तां चाप्येषां योषितं लोककान्तां ।
श्रियं भार्यां व्यदधान्मानुषेषु ॥ १.२१४.३० ॥

भगवान् उग्रधन्वा (शिव) ने उनकी इच्छा पूरी की, जैसा कहा गया था, स्वाभाविक रूप से। और उन्होंने इनकी उस स्त्री को — जो लोक की प्रिया थी, श्री — मनुष्यों में पत्नी के रूप में नियत किया।

1.214.31

तैरेव सार्धं तु ततः स देवो ।
जगाम नारायणमप्रमेयम्।
अनन्तमव्यक्तमजं पुराणं ।
सनातनं विश्वमनन्तरूपम् ॥ १.२१४.३१ ॥

फिर उन्हीं के साथ वह देव अप्रमेय नारायण के पास गए — जो अनन्त, अव्यक्त, अजन्मा, पुरातन, सनातन, विश्वरूप और अनन्तरूप हैं।

1.214.32

शुक्लमेकमपरं चापि कृष्णम् ॥ १.२१४.३२ ॥

एक श्वेत और दूसरा भी, और काला।

1.214.33

केशो योऽसौ वर्णतः कृष्ण उक्तः ॥ १.२१४.३३ ॥

जो केश कहलाते हैं, वर्ण से कृष्ण कहे गए हैं।

1.214.34

ये ते पूर्वं शक्ररूपा निबद्धा-
स्तस्यां दर्यां पर्वतस्योत्तरस्य।
इहैव ते पाण्डवा वीर्यवन्तः ।
शक्रस्यांशः पाण्डवः सव्यसाची ॥ १.२१४.३४ ॥

जो पूर्व में इन्द्र के रूप वाले थे और उत्तर पर्वत की उस गुफा में बँधे थे, वे ही ये पराक्रमी पाण्डव यहाँ हैं। इन्द्र का अंश पाण्डव सव्यसाची (अर्जुन) है।

1.214.35

एवमेते पाण्डवाः संबभूवु-
र्ये ते राजन्पूर्वमिन्द्रा बभूवुः।
लक्ष्मीश्चैषां पूर्वमेवोपदिष्टा ।
भार्या यैषा द्रौपदी दिव्यरूपा ॥ १.२१४.३५ ॥

इस प्रकार ये पाण्डव उत्पन्न हुए, हे राजन्, जो पूर्व में इन्द्र थे। और उनकी लक्ष्मी (शोभा) पहले ही बताई गई थी; यह दिव्य रूप वाली द्रौपदी उनकी भार्या है।

1.214.36

कथं हि स्त्री कर्मणा ते महीतला-
त्समुत्तिष्ठेदन्यतो दैवयोगात्।
यस्या रूपं सोमसूर्यप्रकाशं ।
गन्धश्चास्याः कोशमात्रात्प्रवाति ॥ १.२१४.३६ ॥

भला यह स्त्री, तुम्हारे कर्म से, पृथ्वी-तल से, या दैवयोग से और कहीं से कैसे उत्पन्न हो सकती है? जिसका रूप चन्द्र और सूर्य के समान प्रकाशित है, और जिसकी सुगंध मानो कमल-कोश मात्र से फैलती है।

1.214.37

इदं चान्यत्प्रीतिपूर्वं नरेन्द्र ।
ददानि ते वरमत्यद्भुतं च।
दिव्यं चक्षुः पश्य कुन्तीसुतांस्त्वं ।
पुण्यैर्दिव्यैः पूर्वदेहैरुपेतान् ॥ १.२१४.३७ ॥

और यह एक और वरदान, हे नरेन्द्र, मैं प्रेमपूर्वक तुम्हें देता हूँ, जो अत्यन्त अद्भुत है। दिव्य नेत्र प्राप्त करो और कुन्ती के पुत्रों को देखो, जो पुण्यमय दिव्य पूर्व-देहों से युक्त हैं।

1.214.38

ततो व्यासः परमोदारकर्मा ।
शुचिर्विप्रस्तपसा तस्य राज्ञः।
चक्षुर्दिव्यं प्रददौ तांश्च सर्वान् ।
राजाऽपश्यत्पूर्वदेहैर्यथावत् ॥ १.२१४.३८ ॥

तब परम उदार कर्म करने वाले, पवित्र ब्राह्मण व्यास ने उस राजा की तपस्या के बल से उसे दिव्य दृष्टि दी। राजा ने उन सबको उनके पूर्व देहों में ठीक-ठीक देखा।

1.214.39

ततो दिव्यान्हेमकिरीटमालिनः ।
शक्रप्रख्यान्पावकादित्यवर्णान्।
बद्धापीडांश्चारुरूपांश्च यूनो ।
व्यूढोरस्कांस्तालमात्रान्ददर्श ॥ १.२१४.३९ ॥

फिर उसने हेमकिरीट और मालाएँ धारण किए हुए दिव्य पुरुषों को देखा, जो इन्द्र के समान थे, अग्नि और सूर्य के वर्ण वाले, बंधे हुए पगड़ी वाले, सुंदर रूप वाले, चौड़ी छाती वाले युवक, ताड़ के वृक्ष जितने लंबे।

1.214.40

दिव्यैर्वस्त्रैरजोभिः सुगन्धै-
र्माल्यैश्चाग्र्यैः शोभमानानतीव।
साक्षात्त्र्यक्षान्वा वसूंश्चापि रुद्रा-
नादित्यान्वा सर्वगुणोपपन्नान् ॥ १.२१४.४० ॥

दिव्य वस्त्रों, न मुरझाने वाली सुगंधित मालाओं से अत्यंत शोभायमान, मानो साक्षात् त्र्यम्बक, वसु, रुद्र अथवा आदित्य हों, सभी गुणों से युक्त।

1.214.41

तान्पूर्वेन्द्रानभिवीक्ष्याभिरूपा-
त्र्शक्रात्मजं चेन्द्ररूपं निशम्य।
प्रीतो राजा द्रुपदो विस्मितश्च ।
दिव्यां मायां तामवेक्ष्याप्रमेयाम् ॥ १.२१४.४१ ॥

उन पूर्व इन्द्रों को, और सुंदर इन्द्रपुत्र को, इन्द्र रूप में देखकर राजा द्रुपद प्रसन्न और विस्मित हुए, उस अप्रमेय दिव्य माया को देखकर।

1.214.42

तां चैवाग्र्यां स्त्रियमतिरूपयुक्तां ।
दिव्यां साक्षात्सोमवह्निप्रकाशाम्।
योग्यां तेषां रूपतेजोयशोभिः ।
पत्नी मत्वा हृष्टवान्पार्थिवेन्द्रः ॥ १.२१४.४२ ॥

और उस परम श्रेष्ठ, अत्यंत रूपवती, दिव्य और साक्षात सोम तथा अग्नि के समान तेजस्विनी स्त्री को, जो रूप, तेज और यश में उनके योग्य थी, पत्नी मानकर पृथ्वीपति राजा हर्षित हुए।

1.214.43

स तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यरूपं ।
जग्राह पादौ सत्यवत्याः सुतस्य।
नैतच्चित्रं परमर्षे त्वयीति ।
प्रसन्नचेताः स उवाच चैनम् ॥ १.२१४.४३ ॥

वह उस महान आश्चर्यमय रूप को देखकर सत्यवती के पुत्र के चरण पकड़ बैठे; 'हे परम ऋषि, आप में यह कुछ विचित्र नहीं है', प्रसन्न चित्त से उन्होंने उनसे यह कहा।

1.214.44

इदं चापि पुरावृत्तं तन्निबोध च भूमिम ।
कीर्त्यमानं नृपर्षीणां पूर्वेषां दारकर्मणि ॥ १.२१४.४४ ॥

और यह भी पुराना वृत्तांत सुनो, हे भूपति, जो पूर्वकालीन राजर्षियों के विवाह-कर्म के विषय में कहा जाता है।

1.214.45

नितन्तुर्नाम राजर्षिर्बभूव भुवि विश्रुतः ।
तस्य पुत्रा महेष्वासा बभूवुः पञ्च भूमिताः ॥ १.२१४.४५ ॥

नितंतु नामक एक राजर्षि पृथ्वी पर विख्यात हुए थे। उनके पाँच महान धनुर्धर पुत्र हुए।

1.214.46

साल्वेयः शूरसेनश्च श्रुतसेनश्च वीर्यवान् ।
तिन्दुसारोऽतिसारश्च क्षत्रियाः क्रतुयाजिनः ॥ १.२१४.४६ ॥

साल्वेय, शूरसेन, वीर्यवान श्रुतसेन, तिंदुसार और अतिसार — ये क्षत्रिय थे और यज्ञ करने वाले थे।

1.214.47

नातिचक्रमुरन्योन्यमन्योन्यस्य प्रियंवदाः ।
अनीर्ष्यवो धर्मविदः सौम्याश्चैव प्रियकराः ॥ १.२१४.४७ ॥

वे एक-दूसरे का अतिक्रमण नहीं करते थे; एक-दूसरे से प्रिय बोलते थे, ईर्ष्या-रहित, धर्म के ज्ञाता, सौम्य और सचमुच प्रिय करने वाले थे।

1.214.48

एतान्नैतन्तवान्पञ्च शिबिपुत्री स्वयंवरे ।
अवाप स्वपतीन्वीरान्भौमाश्वी मनुजाधिपान् ॥ १.२१४.४८ ॥

शिबि की पुत्री ने स्वयंवर में इन पाँच नैतन्तव वीरों को, मनुष्यों के अधिपतियों को, अपने पतियों के रूप में प्राप्त किया — वह भौमाश्वी थी।

1.214.49

वीणेव मधुरारावा गान्धर्वस्वरमूर्च्छिता ।
उत्तमा सर्वनारीणां भौमाश्वी ह्यभवत्तदा ॥ १.२१४.४९ ॥

वीणा के समान मधुर स्वर वाली, गान्धर्व स्वरों से युक्त, उस समय भौमाश्वी सभी स्त्रियों में उत्तम हो गई।

1.214.50

यस्या नैतन्तवाः पञ्च पतयः क्षत्रियर्षभाः ।
बभूवुः पृथिवीपालाः सर्वैः समुदिता गुणैः ॥ १.२१४.५० ॥

जिसके पाँच पति थे — नैतन्तव, क्षत्रियों में श्रेष्ठ, पृथ्वी के रक्षक, सभी गुणों से युक्त।

1.214.51

तेषामेकाभवद्भार्या राज्ञामौशीनरी शुभा ।
भौमाश्वी नाम भद्रं ते तथारूपगुणान्विता ॥ १.२१४.५१ ॥

उन राजाओं की एक ही भार्या थी — उशीनर वंश की शुभ कन्या, भौमाश्वी नाम की, तुम्हारा कल्याण हो, ऐसे गुणों से युक्त।

1.214.52

पञ्चभ्यः पञ्चधा पञ्च दायादान्सा व्यजायत ।
तेभ्यो नैतन्तवेभ्यस्तु राजशार्दूल वै तदा ॥ १.२१४.५२ ॥

उसने उन पाँच से पाँच प्रकार के पाँच दायाद उत्पन्न किए — हे राजशार्दूल, उन नैतन्तवों से, तब।

1.214.53

पृथगाख्याऽभवत्तेषां भ्रातॄणां पञ्चधा भुवि ।
यथावत्कीर्त्यमानांस्ताञ्छृणु मे राजसत्तम ॥ १.२१४.५३ ॥

उन भाइयों की पाँच प्रकार से पृथ्वी पर अलग-अलग नाम हुए — जैसे-जैसे उनका कीर्तन होता है, उन्हें मुझसे सुनो, हे राजसत्तम।

1.214.54

साल्वेयाः शूरसेनाश्च श्रुतसेनाश्च पार्थिवाः ।
तिन्दुसारातिसाराश्च वंशा एषां नृपोत्तम ॥ १.२१४.५४ ॥

शाल्वेय, शूरसेन और श्रुतसेन राजवंश, तथा तिन्दुसार और अतिसार, हे श्रेष्ठ नृप, ये इनके वंश हैं।

1.214.55

एवमेकाऽभवद्भार्या भौमाश्वी भुवि विश्रुता ।
तथैव द्रुपदैषा ते सुता वै देवरूपिणी।
पञ्चानां विहिता पत्नी कृष्णा पार्षत्यनिन्दिता ॥ १.२१४.५५ ॥

इस प्रकार पृथ्वी पर प्रसिद्ध भौमाश्वी एक ही भार्या हुई। उसी प्रकार द्रुपद की यह देवरूपिणी कन्या, आपकी वह सुता, पाँचों की पत्नी नियत हुई — कृष्णा, पार्षती, निर्दोष।

1.214.56

आसीत्तपोवंने काचिदृषेः कन्या महात्मनः ।
नाध्यगच्छत्पतिं सा तु कन्या रूपवती सती ॥ १.२१४.५६ ॥

तपोवन में एक महात्मा ऋषि की एक कन्या थी। वह रूपवती और सती कन्या पति प्राप्त नहीं कर सकी।

1.214.57

तोषयामास तपसा सा किलोग्रेण शङ्करम् ।
तामुवाचेश्वरः प्रीतो वृणु काममिति स्वयम् ॥ १.२१४.५७ ॥

उसने घोर तपस्या से शंकर को प्रसन्न किया। प्रसन्न होकर ईश्वर ने स्वयं उससे कहा, 'अपनी इच्छा का वर माँग।'

1.214.58

सैवमुक्ताऽब्रवीत्कन्या देवं वरदमीश्वरम् ।
पतिं सर्वगुणोपेतमिच्छामीति पुनःपुनः ॥ १.२१४.५८ ॥

यह सुनकर उस कन्या ने वरदाता ईश्वर देव से बार-बार कहा, 'मैं सर्वगुणसम्पन्न पति चाहती हूँ।'

1.214.59

ददौ तस्यै स देवेशस्तं वरं प्रीतमानसः ।
पञ्च ते पतयो भद्रे भविष्यन्तीति शङ्करः ॥ १.२१४.५९ ॥

प्रसन्न मन वाले देवेश शंकर ने उसे वह वर दिया, 'हे भद्रे, तुम्हारे पाँच पति होंगे।'

1.214.60

सा प्रसादयती देवमिदं भूयोऽभ्यभाषत ।
एकं पतिं गुणोपेतं त्वत्तोऽर्हामीति शङ्कर ॥ १.२१४.६० ॥

वह देवता को प्रसन्न करती हुई पुनः यह बोली, हे शंकर, मैं आपसे एक ऐसा पति पाने योग्य हूँ जो गुणों से युक्त हो।

1.214.61

तां देवदेवः प्रीतात्मा पुनः प्राह शुभं वचः ।
पञ्चकृत्वस्त्वयोक्तोऽहं पतिं देहीति वै पुनः ॥ १.२१४.६१ ॥

देवों के देव ने प्रसन्न मन से उससे फिर शुभ वचन कहे: तुमने मुझसे पाँच बार कहा है कि मैं तुम्हें पति दूँ।

1.214.62

तत्तथा भविता भद्रे वचस्तद्भद्रमस्तु ते ।
देहमन्यं गतायास्ते सर्वमेतद्भविष्यति ॥ १.२१४.६२ ॥

हे कल्याणी, मेरा वह वचन वैसा ही होगा, तुम्हारा कल्याण हो। जब तुम दूसरा शरीर धारण करोगी, तब यह सब कुछ घटित होगा।

1.214.63

द्रुपदैषा हि सा जज्ञे सुता वै देवरूपिणी ।
पञ्चानां विहिता पत्नी कृष्णा पार्षत्यनिन्दिता ॥ १.२१४.६३ ॥

द्रुपद की यह पुत्री वास्तव में देवरूपिणी उत्पन्न हुई। पाँच पतियों की पत्नी के रूप में विहित, वह कृष्णा, पार्षती, निर्दोष है।

1.214.64

सैव नालायनी भूत्वा रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
मौद्गल्यं पतिमास्थाय शिवाद्वरमभीप्सती ॥ १.२१४.६४ ॥

वही नालायनी होकर, पृथ्वी पर रूप में अतुलनीय, मौद्गल्य को पति बनाकर शिव से वर पाने की इच्छा रखती हुई।

1.214.65

एतद्देवरहस्यं ते श्रावितं राजसत्तम ।
नाख्यातव्यं कस्यचिद्वै देवगुह्यमिदं यतः ॥ १.२१४.६५ ॥

हे राजाओं में श्रेष्ठ, यह देवताओं का रहस्य मैंने तुम्हें सुनाया है। यह देवगुह्य किसी से भी नहीं कहना चाहिए, क्योंकि यह दैवी गोपनीय बात है।

1.214.66

स्वर्गश्रीः पाण्डवार्थं तु समुत्पन्ना महामखे ।
सेह तप्त्वा तपो घोरं दुहितृत्वं तवागता ॥ १.२१४.६६ ॥

स्वर्गश्री पाण्डवों के लिए ही उस महायज्ञ में उत्पन्न हुई थीं। उसने यहाँ घोर तप करके तुम्हारी पुत्री होना प्राप्त किया है।

1.214.67

सैषा देवी रुचिरा देवजुष्टा ।
पञ्चानामेका स्वकृतेनेह कर्मणा।
सृष्टा स्वयं देवपत्नी स्वयंभुवा ।
श्रुत्वा राजन्द्रुपदेष्टं कुरुष्व ॥ १.२१४.६७ ॥

वह सुन्दर देवी, जिसे देवताओं ने भी प्रिय माना है, अपने ही कर्म से यहाँ पाँच में एक बनी है। स्वयंभू ने उसे स्वयं देवपत्नी के रूप में रचा था। हे राजन्, द्रुपद की इच्छा सुनकर वैसा ही करो।