महाभारत · अध्याय 1.227
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.227.1
दुर्योधनस्य महिषी काशिराजसुता तदा ।
धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां वधूभिः सहिता तदा ॥ १.२२७.१ ॥
तेव्हा दुर्योधनाची पट्टराणी, काशिराजाची कन्या, धृतराष्ट्राच्या पुत्रांच्या सुनांसह तेथे होती.
1.227.2
पाञ्चालीं प्रतिजग्राह साध्वीं श्रियमिवापराम् ।
पूजयामास पूजार्हां शचीदेवीमिवागताम् ॥ १.२२७.२ ॥
साध्वी पांचाली हिचा तिने स्वीकार केला; दुसऱ्या श्रीसारखीच्या तिला, आलेल्या शचीदेवीप्रमाणे पूजनीय मानून सन्मानले.
1.227.3
ववन्दे तत्र गान्धारीं कृष्णया सह माधवी ।
आशिषश्च प्रयुक्त्वा तु पाञ्चालीं परिषस्वजे ॥ १.२२७.३ ॥
तेथे माधवीने कृष्णेसह गांधारीला वंदन केले; आशीर्वाद देऊन पांचालीला आलिंगन दिले.
1.227.4
परिष्वज्यैव गान्धारी कृष्णां कमललोचनाम् ।
पुत्राणां मम पाञ्चाली मृत्युरेवेत्यमन्यत ॥ १.२२७.४ ॥
गांधारीने कमलनयनी कृष्णेला आलिंगन दिल्यावर विचार केला की माझ्या पुत्रांसाठी ही पांचाली मृत्यूच आहे.
1.227.5
संचिन्त्य विदुरं प्राह युक्तितः सुबलात्मजा ।
कुन्तीं राजसुतां क्षत्तः सवधूं सपरिच्छदाम् ॥ १.२२७.५ ॥
सुबलाची कन्या विचार करून युक्तीने विदुराला म्हणाली — 'हे क्षत्ता, राजकन्या कुंतीला तिच्या सुनेसह व परिवारासह...'
1.227.6
पाण्डोर्निवेशनं शीघ्रं नीयतां यदि रोचते ।
करणेन मुहूर्तेन नक्षत्रेण शुभे तिथौ ॥ १.२२७.६ ॥
तुला पसंत असेल तर शुभ तिथीला, शुभ नक्षत्रावर व शुभ मुहूर्तावर तिला लवकर पांडूच्या निवासस्थानी नेण्यात यावे.
1.227.7
यथा सुखं तथा कुन्ती रंस्यते स्वगृहे सुतैः ।
तथेत्येव तदा क्षत्ता कारयामास तत्तथा ॥ १.२२७.७ ॥
कुंती आपल्या पुत्रांसह आपल्या घरात सुखाने रमेल, तसेच होवो" असे म्हणून क्षत्ता (विदुर) यांनी तेव्हा तसेच व्यवस्थित करवले.
1.227.8
पूजयामासुरत्यर्थं बान्धवाः पाण्डवांस्तदा ।
नागराः श्रेणिमुख्याश्च पूजयन्ति स्म पाण्डवान् ॥ १.२२७.८ ॥
तेव्हा नातेवाईकांनी पांडवांचा अत्यंत सत्कार केला. नगरवासी आणि श्रेणींचे प्रमुखही पांडवांचा सन्मान करत होते.
1.227.9
भीष्मो द्रोणः कृपः कर्णो बाह्लीकः ससुतस्तदा ।
शासनाद्धृतराष्ट्रस्य अकुर्वन्नतिथिक्रियाम् ॥ १.२२७.९ ॥
तेव्हा भीष्म, द्रोण, कृप, कर्ण आणि आपल्या पुत्रासह बाह्लीक यांनी धृतराष्ट्राच्या आज्ञेने अतिथी-सत्काराचा विधी पार पाडला.
1.227.10
एवं विहरतां तेषां पाण्डवानां महात्मनाम् ।
नेता सर्वस्य कार्यस्य विदुरो राजशासनात् ॥ १.२२७.१० ॥
अशा प्रकारे ते महात्मे पांडव विहार करत असताना, सर्व कार्यांचे नेते विदुर राजाज्ञेने (व्यवस्था पाहत होते).
1.227.11
विश्रान्तास्ते महात्मानः कंचित्कालं सकेशवाः ।
आहूता धृतराष्ट्रेण राज्ञा शान्तनवेन च ॥ १.२२७.११ ॥
ते महात्मे केशवासह काही काळ विश्रांती घेत राहिले. मग राजा धृतराष्ट्र आणि शंतनूचा पुत्र यांनी त्यांना बोलावले.
1.227.12
भ्रातृभिः सह कौन्तेय निबोधेदं वचो मम ।
पाण्डुना वर्धितं राज्यं पाण्डुना पालितं जगत् ॥ १.२२७.१२ ॥
हे कौंतेया! बंधूंसह माझे हे बोलणे ऐक. पांडूने राज्य वाढवले, पांडूनेच जगाचे पालन केले.
1.227.13
शासनान्मम कौन्तेय मम भ्राता महाबलः ।
कृतवान्दुष्करं कर्म नित्यमेव विशांपते ॥ १.२२७.१३ ॥
हे कौन्तेया, माझ्या आज्ञेनुसार माझ्या महाबलवान बंधूने सदैव दुष्कर कर्मे केली आहेत, हे प्रजापती.
1.227.14
तस्मात्त्वमपि कौन्तेय शासनं कुरु मा चिरम् ।
मम पुत्रा दुरात्मानः सर्वेऽहंकारसंयुताः ॥ १.२२७.१४ ॥
म्हणून हे कौन्तेया, तूही विलंब न करता माझी आज्ञा पाळ. माझे सर्व पुत्र दुरात्मे आहेत आणि अहंकाराने भरलेले आहेत.
1.227.15
शासनं न करिष्यन्ति मम नित्यं युधिष्ठिर ।
स्वकार्यनिरतैर्नित्यमवलिप्तैर्दुरात्मभिः ॥ १.२२७.१५ ॥
हे युधिष्ठिरा, माझे दुरात्मे पुत्र, जे नेहमी स्वतःच्या कामात मग्न आणि गर्विष्ठ आहेत, ते माझी आज्ञा कधीच पाळणार नाहीत.
1.227.16
पुनर्वै विग्रहो मा भूत्खाण्डवप्रस्थमाविश ।
न हि वो वसतस्तत्र कश्चिच्छक्तः प्रबाधितुम् ॥ १.२२७.१६ ॥
पुन्हा कलह होऊ नये. तुम्ही खाण्डवप्रस्थात प्रवेश करा. तिथे राहणाऱ्या तुम्हाला कोणीही त्रास देऊ शकणार नाही.
1.227.17
संरक्ष्यमाणान्पार्थेन त्रिदशानिव वज्रिणा ।
अर्धराज्यं तु संप्राप्य खाण्डवप्रस्थणाविश ॥ १.२२७.१७ ॥
वज्रधारी इंद्राने रक्षिलेल्या देवांप्रमाणे, पृथेचा पुत्र अर्जुनाने रक्षिलेले तुम्ही, अर्धे राज्य मिळवून खाण्डवप्रस्थात प्रवेश करा.
1.227.18
केशवो यदि मन्यते तत्कर्तव्यमसंशयम् ॥ १.२२७.१८ ॥
केशवाला तसे वाटत असेल, तर निःसंशय तेच करायला हवे.
1.227.19
प्रतिगृह्य तु तद्वाक्यं नृपं सर्वे प्रणम्य च ।
वासुदेवेन संमन्त्र्य पाण्डवाः समुपाविशन् ॥ १.२२७.१९ ॥
ते वचन स्वीकारून सर्वांनी राजाला नमस्कार केला आणि वासुदेवांशी मसलत करून पांडव बसले.
1.227.20
अभिषेकस्य संभारान्क्षत्तरानय मा चिरम् ।
अभिषिक्तं करिष्यामि ह्यद्य वै कुरुनन्दनम् ॥ १.२२७.२० ॥
हे क्षत्ता, अभिषेकाचे साहित्य लवकर आण. आजच मी कुरुनंदनाचा अभिषेक करीन.
1.227.21
ब्राह्मणा नैगमश्रेष्ठाः श्रेणीमुख्याश्च सर्वतः ।
आहूयन्तां प्रकृतयो बान्धवाश्च विशेषतः ॥ १.२२७.२१ ॥
ब्राह्मण, व्यापाऱ्यांमधील श्रेष्ठ, श्रेणींचे प्रमुख, सर्वत्रची प्रजा आणि विशेषतः नातेवाईक — सर्वांना बोलावावे.
1.227.22
पुण्याहं वाच्यतां तात गोसहस्रं प्रदीयताम् ।
ग्राममुख्याश्च विप्रेभ्यो दीयन्तां बहुदक्षिणाः ॥ १.२२७.२२ ॥
हे तात, पुण्याहवाचन करावे; हजार गायी दान द्याव्यात; ग्रामप्रमुखांनी ब्राह्मणांना भरपूर दक्षिणा द्यावी.
1.227.23
अङ्गदे मकुटं क्षत्तर्हस्ताभरणमानय ।
मुक्तावलीश्च हारं च निष्काणि कटकानि च ॥ १.२२७.२३ ॥
हे क्षत्ता, बाहूबंदासाठी मुकुट आणि हस्ताभरणे आण; मोत्यांच्या माळा, हार, निष्क आणि कंकणे ही आण.
1.227.24
कटिबन्धश्च सूत्रं च तथोदरनिबन्धनम् ।
अष्टोत्तरसहस्रं तु ब्राह्मणाधिष्ठिता गजाः ॥ १.२२७.२४ ॥
कटिबंध, सूत्र आणि उदरबंधन ही आण; ब्राह्मणांनी अधिष्ठित केलेले एक हजार आठ हत्ती.
1.227.25
जाह्नवीसलिलं शीघ्रमानीयन्तां पुरोहितैः ।
अभिषेकोदकक्लिन्नं सर्वाभरणभूषितम् ॥ १.२२७.२५ ॥
गंगेचे जल पुरोहितांनी लवकर आणावे; अभिषेकोदकाने भिजलेले, सर्व अलंकारांनी शोभलेले.
1.227.26
औपवाह्योपरिगतं दिव्यचारमरवीजितम् ।
सुवर्णमणिचित्रेण श्वेतच्छत्रेण शोभितम् ॥ १.२२७.२६ ॥
राजरथावर बसलेला, दिव्य सेवकांकडून चामर ढाळला जाणारा, सोने व मण्यांनी सजवलेल्या पांढऱ्या छत्राने शोभलेला.
1.227.27
जयेति द्विजवाक्येनु स्तूयमानं नृपैस्तथा ।
दृष्ट्वा कुन्तीसुतं ज्येष्ठमाजमीढं युधिष्ठिरम् ॥ १.२२७.२७ ॥
'जय!' अशा द्विजांच्या वाक्यांनी आणि राजांकडूनही स्तुती होत असलेल्या, कुंतीचा ज्येष्ठ पुत्र, अजमीढवंशीय युधिष्ठिराला पाहून.
1.227.28
प्रीताः प्रीतेन मनसा प्रशंसन्तु परे जनाः ।
पाण्डोः कृतोपकारस्य राज्यं दत्वा ममैव च ॥ १.२२७.२८ ॥
इतर लोकांनी प्रसन्न मनाने प्रशंसा करावी; पांडूच्या उपकारासाठी राज्य देऊन, आणि माझ्यालाही देऊन.
1.227.29
प्रतिक्रिया कृतमिदं भविष्यति न संशयः ।
भीष्मो द्रोणः कृपः क्षत्ता साधुसाध्वित्यथाब्रुवन् ॥ १.२२७.२९ ॥
हे केलेले प्रत्युपकार ठरेल, यात शंका नाही. भीष्म, द्रोण, कृप, क्षत्ता 'साधु, साधु' म्हणाले.
1.227.30
युक्तमेतन्महाभाग कौरवाणां यशस्करम् ।
शीघ्रमद्यैव राजेन्द्र त्वयोक्तं कर्तुमर्हसि ॥ १.२२७.३० ॥
हे महाभागा, हे योग्य आहे, कौरवांचे यश वाढवणारे आहे. हे राजेंद्रा, तू सांगितलेले आजच लवकर करावे.
1.227.31
इत्येवमुक्तो वार्ष्णेयस्त्वरयामास तत्तदा ।
तथोक्तं धृतराष्ट्रेण कारयामास केशवः ॥ १.२२७.३१ ॥
असे सांगितल्यावर वार्ष्णेयाने तेव्हाच ते त्वरित केले. धृतराष्ट्राने सांगितल्याप्रमाणे केशवाने ते करवले.
1.227.32
तस्मिन्क्षणे महाराज कृष्णद्वैपायनस्तदा ।
आगत्य कुरुभिः सर्वैः पूजितः ससुहृद्गणैः ॥ १.२२७.३२ ॥
त्या क्षणी, हे महाराज, कृष्णद्वैपायन आले आणि सर्व कुरूंनी त्यांच्या मित्रगणांसह त्यांचा सन्मान केला.
1.227.33
मूर्धाभिषिक्तैः सहितो ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
कारयामास विधिवत्केशवानुमते तदा ॥ १.२२७.३३ ॥
मूर्धाभिषिक्त राजे व वेदपारंगत ब्राह्मण यांच्यासह, केशवाच्या अनुमतीने तेव्हा विधिपूर्वक ते करवले.
1.227.34
कृपो द्रोणश्च भीष्मश्च धौम्यश्च व्यासकेशवौ ।
बाह्लीकः सोमदत्तश्च चातुर्वेद्यपुरस्कृताः ॥ १.२२७.३४ ॥
कृप, द्रोण आणि भीष्म, धौम्य, व्यास व केशव, बाह्लीक व सोमदत्त — चार वेदांच्या पुरोहितांना पुढे ठेवून.
1.227.35
अभिषेकं तदा चक्रुर्भद्रपीठे सुसंस्कृतम् ॥ १.२२७.३५ ॥
तेव्हा त्यांनी भद्रपीठावर सुसंस्कृत अभिषेक केला.
1.227.36
जित्वा तु पृथिवीं कृत्स्नां वशे कृत्वा नृपान्भवान् ।
राजसूयादिभिर्यज्ञैः क्रतुभिर्वरदक्षिणैः ॥ १.२२७.३६ ॥
सर्व पृथ्वी जिंकून, राजांना वश करून, राजसूय इत्यादी यज्ञांनी व उत्तम दक्षिणेच्या क्रतूंनी (तुम्ही सम्राट व्हावे).
1.227.37
स्नात्वा ह्यवभृथस्नानं मोदतां बान्धवैः सह ।
एवमुक्त्वा तु ते सर्वे आशीर्भिरभिपूजयन् ॥ १.२२७.३७ ॥
अवभृथ स्नान करून बांधवांसह आनंद करा, असे म्हणून ते सर्व आशीर्वादांनी त्यांचा सत्कार करू लागले.
1.227.38
मूर्धाभिषिक्तः कौरव्यः सर्वाभरणभूषितः ।
जयेति संस्तुतो राजा प्रददौ धनमक्षयम् ॥ १.२२७.३८ ॥
मस्तकावर अभिषिक्त, सर्व अलंकारांनी सुशोभित कौरव राजा 'जय हो' म्हणून स्तुत होत अक्षय धन देऊ लागला.
1.227.39
सर्वमूर्धाभिषिक्तैश्च पूजितः कुरनन्दनः ।
औपवाह्यमथारुह्य श्वेतच्छत्रेण शोभितः ॥ १.२२७.३९ ॥
सर्व मूर्धाभिषिक्त राजांनी पूजिलेला कुरुनंदन राजेशाही हत्तीवर आरूढ होऊन श्वेत छत्राने शोभू लागला.
1.227.40
रराज राजाभिमतो महेन्द्र इव दैवतैः ।
ततः प्रदक्षिणीकृत्य नगरं नागसाह्वयम् ॥ १.२२७.४० ॥
राजांना प्रिय असलेला तो देवांमध्ये महेंद्रासारखा शोभला. मग नागसाह्वय नगराला प्रदक्षिणा घालून.
1.227.41
प्रविवेश तदा राजा नागरैः पूजितो गृहम् ।
मूर्धाभिषिक्तं कौन्तेयमभ्यगच्छन्त कौरवाः ॥ १.२२७.४१ ॥
तेव्हा नागरिकांनी पूजिलेला राजा गृहात प्रवेशला. मूर्धाभिषिक्त कौंतेयाजवळ कौरव आले.
1.227.42
गान्धारिपुत्राः शोचन्तः सर्वे ते सह बान्धवैः ।
ज्ञात्वा शोकं च पुत्राणां धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदं ॥ १.२२७.४२ ॥
गांधारीचे सर्व पुत्र बांधवांसह शोक करत असताना, पुत्रांचा शोक जाणून धृतराष्ट्र असे म्हणाला.
1.227.43
समक्षं वासुदेवस्य कुरूणां च समक्षतः ।
अभिषेकस्त्वया प्राप्तो दुष्प्रापो ह्यकृतात्मभिः ॥ १.२२७.४३ ॥
वासुदेव आणि कुरूंसमोर तुला अभिषेक प्राप्त झाला; जे अकृतात्मे आहेत त्यांना तो दुर्लभ आहे.
1.227.44
गच्छ त्वमद्यैव नृप कृतकृत्योऽसि कौरव ।
आयुः पुरूरवा राजन्नहुषेण ययातिना ॥ १.२२७.४४ ॥
हे नृपा, हे कौरवा, आजच जा; तू कृतकृत्य झाला आहेस. हे राजा, आयूच्या वंशात पुरूरवा, नहुष आणि ययाति यांच्यासह (तुला स्थान आहे).
1.227.45
तत्रैव निवसन्ति स्म खाण्डवे तु नृपोत्तम ।
राजधानी तु सर्वेषां पौरवाणां महाभुज ॥ १.२२७.४५ ॥
हे नृपोत्तमा, ते सर्व तिथेच खाण्डवात राहत होते. हे महाबाहो, पौरवांची राजधानीही तीच होती.
1.227.46
विनाशितं मुनिगणैर्लोभाद्बुधसुतस्य वै ।
तस्मात्त्वं खाण्डवप्रस्थं पुरं राष्ट्रं च वर्धय ॥ १.२२७.४६ ॥
बुधपुत्राच्या लोभामुळे मुनिगणांनी ते नष्ट केले. म्हणून तू खाण्डवप्रस्थ नगर आणि राष्ट्र समृद्ध कर.
1.227.47
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च कृतलक्षणाः ।
त्वद्भक्त्या जन्तवश्चान्ये भजन्त्येव पुरं शुभम् ॥ १.२२७.४७ ॥
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र, शुभलक्षणी आणि इतर प्राणीसुद्धा तुझ्या भक्तीने त्या शुभ नगराचा आश्रय घेतील.
1.227.48
पुरं राष्ट्रं समृद्धं वै धनधान्यसमाकुलम् ।
तस्माद्गच्छस्व कौन्तेय भ्रातृभिः सहितोऽनघ ॥ १.२२७.४८ ॥
ते नगर आणि राष्ट्र समृद्ध आहे, धनधान्याने भरलेले आहे. म्हणून हे कौन्तेया, हे निष्पापा, भावांसह जा.
1.227.49
प्रतिगृह्य तु तद्वाक्यं तस्मै सर्वे प्रणम्य च ।
रथैर्नागैर्हयैश्चापि सहितास्तु पदातिभिः ॥ १.२२७.४९ ॥
त्याचे वचन मान्य करून सर्वांनी त्याला नमस्कार केला; रथ, हत्ती, घोडे आणि पायदळासह ते निघाले.
1.227.50
प्रतस्थिरे ततो घोषसंयुक्तैः स्यन्दनैर्वरैः ।
तान्दृष्ट्वा नागराः सर्वे भक्त्या चैव प्रतस्थिरे ॥ १.२२७.५० ॥
मग घोष करणाऱ्या उत्तम रथांवरून ते निघाले; त्यांना पाहून सर्व नागरिकही भक्तीने निघाले.
1.227.51
गच्छतः पाण्डवैः सार्धं दृष्ट्वा नागपुरालयात् ।
पाण्डवैः सहिता गन्तुं नार्हतेति च नागरान् ॥ १.२२७.५१ ॥
पांडवांसोबत जाताना नागपुरातील निवासस्थानांमधून पाहून, 'पांडवांबरोबर जाणे योग्य नाही' असे त्याने नागरिकांना सांगितले.
1.227.52
घोषयामास नगरे धार्तराष्ट्रः ससौबलः ।
ततस्ते पाण्डवास्तत्र गत्वा कृष्णपुरोगमाः ॥ १.२२७.५२ ॥
नगरात सौबलासह धृतराष्ट्रपुत्राने घोषणा करविली; मग कृष्णाला पुढे ठेवून पांडव तेथे गेले.
1.227.53
मण्डयाञ्चक्रिरे तद्वै पुरं स्वर्गादिव च्युतम् ।
वासुदेवो जगन्नाथश्चिन्तयामास वासवम् ॥ १.२२७.५३ ॥
त्यांनी ते नगर स्वर्गातून खाली पडल्यासारखे सजवले; जगन्नाथ वासुदेवाने वासव (इंद्र)चा विचार केला.
1.227.54
महेन्द्रश्चिन्तितो राजन्विश्वकर्माणमादिशत् ।
विश्वकर्मन्महाप्राज्ञ अद्यप्रभृति तत्पुरम् ॥ १.२२७.५४ ॥
राजा, महेंद्र (इंद्र)ने विचार करून विश्वकर्म्याला आज्ञा दिली: 'हे महाप्राज्ञ विश्वकर्म्या, आजपासून ते नगर (तुझे आहे).'
1.227.55
इन्द्रप्रस्थमिति ख्यातं दिव्यं भूम्यां भविष्यति ।
महेन्द्रशासनाद्गत्वा विश्वकर्मा तु केशवम् ॥ १.२२७.५५ ॥
इंद्रप्रस्थ नावाने प्रसिद्ध असलेले हे दिव्य नगर पृथ्वीवर होईल. महेंद्राच्या आज्ञेने विश्वकर्मा केशवाकडे गेला.
1.227.56
प्रणम्य प्रणिपातार्हं किं करोमीत्यभाषत ।
वासुदेवस्तु तच्छ्रुत्वा विश्वकर्माणमूचिवान् ॥ १.२२७.५६ ॥
नमस्कार करून, नमस्काराला पात्र असलेल्याला "मी काय करू?" असे विचारले. वासुदेवांनी ते ऐकून विश्वकर्म्याला सांगितले.
1.227.57
कुरुष्व कुरुराजस्य महेन्द्रपुरसन्निभम् ।
इन्द्रेण कृतनामानमिन्द्रप्रस्थं महापुरम् ॥ १.२२७.५७ ॥
कुरुराजासाठी महेंद्रपुरासारखे, इंद्राने नाव दिलेले इंद्रप्रस्थ नावाचे महानगर निर्माण कर.
1.227.58
ततः पुण्ये शिवे देशे शान्तिं कृत्वा महारथाः ।
स्वस्तिवाच्य यथान्यायमिन्द्रप्रस्थं भवत्विति ॥ १.२२७.५८ ॥
मग पवित्र आणि शुभ स्थळी महारथींनी शांतीकर्म केले, यथाविधि स्वस्तिवाचन करून म्हणाले, "इंद्रप्रस्थ होवो."
1.227.59
तत्पुरं मापयामासुर्द्वैपायनपुरोगमाः ।
ततः स विश्वकर्मा तु चकार पुरमुत्तमम् ॥ १.२२७.५९ ॥
द्वैपायनांच्या नेतृत्वाखाली त्यांनी त्या नगराचे माप घेतले. मग विश्वकर्म्याने उत्तम नगर बांधले.
1.227.60
सागरप्रतिरूपाभिः परिखाभिरलङ्कृतम् ।
प्राकारेण च संपन्नं दिवमावृत्य तिष्ठता ॥ १.२२७.६० ॥
सागरासारख्या खंदकांनी सुशोभित, आकाश व्यापून उभ्या असलेल्या तटबंदीने युक्त.
1.227.61
पाण्डुराभ्रप्रकाशेन हिमरश्मिनिभेन च ।
शुशुभे तत्पुरश्रेष्ठं नागैर्भोगवती यथा ॥ १.२२७.६१ ॥
पांढऱ्या ढगांच्या तेजाने आणि चंद्रासारख्या शीतल किरणांनी ते श्रेष्ठ नगर नागांनी भरलेल्या भोगवतीसारखे शोभू लागले.
1.227.62
द्विपक्षगरुडप्रख्यैर्द्वारैः सौधैश्च शोभितम् ।
गुप्तमभ्रचयप्रख्यैर्गोपुरैर्मन्दरोपमैः ॥ १.२२७.६२ ॥
दोन पंखांच्या गरुडांसारख्या द्वारांनी आणि महालांनी ते शोभत होते; ढगांच्या राशींसारख्या आणि मंदराचलासारख्या गोपुरांनी ते संरक्षित होते.
1.227.63
विविधैरपि निर्विद्धैः शस्त्रोपेतैः सुसंवृतैः ।
शक्तिभिश्चावृतं तद्धि द्विजिह्वैरिव पन्नगैः ॥ १.२२७.६३ ॥
विविध प्रकारच्या, छिद्र पाडलेल्या, शस्त्रांनी सुसज्ज, सुरक्षितपणे बंद केलेल्या शक्ती-अस्त्रांनी ते नगर वेढलेले होते; जणू दोन जिभांच्या सर्पांनी वेढलेले.
1.227.64
तल्पैश्चाभ्यासिकैर्युक्तं शुशुभे योधरक्षितम् ।
थीक्ष्णाङ्कुशशतघ्नीभिर्यन्त्रजालैश्च शोभितम् ॥ १.२२७.६४ ॥
सरावासाठीच्या मंचांनी युक्त, योद्ध्यांनी रक्षिलेले ते नगर शोभत होते; तीक्ष्ण अंकुश, शतघ्नी आणि यंत्रजालांनी ते सुशोभित होते.
1.227.65
आयसैश्च महाचक्रैः शुशुभे तत्पुरोत्तमम् ।
सुविभक्तमहारथ्यं देवताबाधवर्जितम् ॥ १.२२७.६५ ॥
लोखंडी मोठ्या चक्रांनी ते उत्तम नगर शोभत होते; त्याचे मोठे रस्ते सुव्यवस्थित होते; देवतांच्या बाधांपासून ते मुक्त होते.
1.227.66
विरोचमानं विविधैः पाण्डुरैर्भवनोत्तमैः ।
तत्त्रिविष्टपसंकाशमिन्द्रप्रस्थं व्यरोचत ॥ १.२२७.६६ ॥
विविध पांढऱ्या उत्तम भवनांनी झळकणारे ते इंद्रप्रस्थ स्वर्गासारखे प्रकाशले.
1.227.67
मेघवृन्दमिवाकाशे विद्धं विद्युत्समावृतम् ।
तत्र रम्ये शिवे देशे कौरव्यस्य निवेशनम् ॥ १.२२७.६७ ॥
आकाशात विजेने वेढलेल्या मेघसमूहाप्रमाणे, तेथे त्या रम्य आणि शुभ स्थानी कौरव्याचे निवासस्थान होते.
1.227.68
शुशुभे धनसंपूर्णं धनाध्यक्षक्षयोपमम् ।
तत्रागच्छन्द्विजा राजन्सर्ववेदविदां वराः ॥ १.२२७.६८ ॥
धनाने परिपूर्ण ते नगर धनाधिपती कुबेराच्या निवासासारखे शोभू लागले. हे राजा, तेथे सर्व वेद जाणणारे श्रेष्ठ द्विज आले.
1.227.69
निवासं रोचयन्ति स्म सर्वभाषाविदस्तथा ।
वणिजश्चाययुस्तत्र नानादिग्भ्यो धनार्थिनः ॥ १.२२७.६९ ॥
सर्व भाषा जाणणाऱ्यांनीही तेथे राहणे पसंत केले. विविध दिशांमधून धनाची इच्छा करणारे व्यापारीही तेथे आले.
1.227.70
सर्वशिल्पविदस्तत्र वासायाभ्यागमंस्तदा ।
उद्यानानि च रम्याणि नगरस्य समन्ततः ॥ १.२२७.७० ॥
सर्व कलांमध्ये निपुण लोकही तेव्हा तेथे वास्तव्यासाठी आले. नगराच्या सर्व बाजूंनी रमणीय उद्याने होती.
1.227.71
आम्रैराम्रातकैर्नीपैरशोकैश्चम्पकैस्तथा ।
पुन्नागैर्नागपुष्पैश्च लकुचैः पनसैस्तथा ॥ १.२२७.७१ ॥
आंबा, आम्रातक, नीप, अशोक आणि चंपक वृक्षांनी, तसेच पुन्नाग, नागपुष्प, लकुच आणि पनस वृक्षांनी (ती उद्याने भरलेली होती).
1.227.72
शालतालतमालैश्च बकुलैश्च सकेतकैः ।
मनोहरैः सुपुष्पैश्च फलभारावनामितैः ॥ १.२२७.७२ ॥
साल, ताड, तमाल, बकुल आणि केतक वृक्षांनी, मनोहर सुंदर फुलांनी आणि फळांच्या भाराने वाकलेल्या (वृक्षांनी ती उद्याने भरलेली होती).
1.227.73
प्राचीनामलकैर्लोध्रैरङ्कोलैश्च सुपिष्पितैः ।
जम्बूभिः पाटलाभिश्च कुब्जकैरतिमुक्तकैः ॥ १.२२७.७३ ॥
प्राचीन, आमलक, लोध्र, अंकोल, सुंदर फुललेले जांभूळ, पाटला, कुब्जक आणि अतिमुक्तक वृक्षांनी ते वन भरलेले होते.
1.227.74
करवीरैः पारिजातैरन्यैश्च विविधैर्द्रुमैः ।
नित्यपुष्पफलोपेतैर्नानाद्विजगणायुतैः ॥ १.२२७.७४ ॥
करवीर, पारिजात आणि इतर विविध वृक्षांनी, जे नेहमी फुलांनी व फळांनी भरलेले आणि अनेक प्रकारच्या पक्ष्यांच्या थव्यांनी भरलेले होते.
1.227.75
मत्तबर्हिणसंघुष्टकोकिलैश्च सदामदैः ।
गृहैरादर्शविमलैर्विविधैश्च लतागृहैः ॥ १.२२७.७५ ॥
मत्त मोर व कोकिळांच्या आवाजाने दुमदुमणारी, सदैव आनंदी, आरशासारखी स्वच्छ घरे आणि विविध लतागृहांनी युक्त.
1.227.76
मनोहरैश्चित्रगृहैस्तथाऽजगतिप्रवतैः ।
वापीभिर्विविधाभिश्च पूर्णाभिः परमाम्भसा ॥ १.२२७.७६ ॥
मनोहर चित्रगृहांनी, …अजगती प्रवतांनी, उत्तम पाण्याने भरलेल्या विविध वापींनी.
1.227.77
सरोभिरतिरम्यैश्च पद्मोत्पलसुगन्धिभिः ।
हंसकारण्डवयुतैश्चक्रवाकोपशोभितैः ॥ १.२२७.७७ ॥
अत्यंत रमणीय सरोवरांनी, कमळ व नीलकमळांच्या सुगंधाने भरलेल्या, हंस व कारंडव पक्ष्यांनी युक्त, चक्रवाकांनी शोभणाऱ्या.
1.227.78
रम्याश्च विविधास्तत्र पुष्करिण्यो वनावृताः ।
तडागानि च रम्याणि बृहन्ति सुबहूनि च ॥ १.२२७.७८ ॥
तेथे वनांनी वेढलेली रमणीय विविध पुष्करिणी आणि अनेक सुंदर, विशाल तळी होती.
1.227.79
नदी च नन्दिनी नाम सा पुरीमुपगूहति ।
चातुर्वर्ण्यसमाकीर्णमन्यैः शिल्पिभिरावृतम् ॥ १.२२७.७९ ॥
नंदिनी नावाची नदी त्या नगरीला आलिंगन देत वाहत होती. ती नगरी चारही वर्णांच्या लोकांनी आणि इतर कारागिरांनी भरलेली होती.
1.227.80
सर्वदाभिसृतं सद्भिः कारितं विश्वकर्मणा ।
उपभोगसमृद्धैश्च सर्वद्रव्यसमावृतम् ॥ १.२२७.८० ॥
ती नगरी नेहमी सज्जनांनी गजबजलेली होती; विश्वकर्म्याने निर्मिलेली, उपभोगांनी समृद्ध आणि सर्व वस्तूंनी भरलेली होती.
1.227.81
नित्यमार्यजनोपेतं नरनारीगणैर्युतम् ।
वाजिवारणसंपूर्णं गोभिरुष्ट्रैः खरैरजैः ॥ १.२२७.८१ ॥
ती नगरी नेहमी आर्यजनांनी भरलेली होती; स्त्रीपुरुषांच्या समूहांनी युक्त, घोडे व हत्तींनी परिपूर्ण, आणि गाई, उंट, गाढवे व शेळ्यांनी भरलेली होती.
1.227.82
तत्त्रिविष्टपसङ्काशमिन्द्रप्रस्थं व्यरोचत ।
पुरीं सर्वगुणोपेतां निर्मितां विश्वकर्मणा ॥ १.२२७.८२ ॥
तो इंद्रप्रस्थ स्वर्गासारखा झळकला. सर्व गुणांनी युक्त ती नगरी विश्वकर्म्याने निर्मिलेली होती.
1.227.83
पौरवाणामधिपतिः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
कृतमङ्गलसत्कारैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥ १.२२७.८३ ॥
पौरवांचा अधिपती कुंतीपुत्र युधिष्ठिर, वेदपारंगत ब्राह्मणांकडून मंगल सत्कार घेतलेला (असा) होता.
1.227.84
द्वैपायनं पुरस्कृत्य धौम्यस्याभिमते स्थितः ।
भ्रातृभिः सहितो राजा राजमार्गमतीत्य च ॥ १.२२७.८४ ॥
द्वैपायनाला (व्यासांना) पुढे करून, धौम्याने मान्य केलेल्या ठिकाणी भावांसह राजा उभा राहिला; राजमार्ग ओलांडून (आला).
1.227.85
औपवाह्यगतो राजा केशवेन सहाभिभूः ।
तोरणद्वारसुमुखं द्वात्रिंशद्द्वारसंयुतम् ॥ १.२२७.८५ ॥
राजा राजरथावर आरूढ होऊन केशवासह, अजेय होऊन, तोरणद्वारांनी सुंदर आणि बत्तीस दरवाजांनी युक्त अशा नगराकडे निघाला.
1.227.86
वर्धमानपुरद्वारात्प्रविवेश महाद्युतिः ।
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषाः श्रूयन्ते बहवो भृशम् ॥ १.२२७.८६ ॥
महातेजस्वी राजा वर्धमानपुराच्या द्वारातून नगरात प्रवेशला. शंख आणि दुंदुभींचे अनेक घोष अत्यंत स्पष्टपणे ऐकू येत होते.
1.227.87
जयेति ब्राह्मणगिरः श्रूयन्ते च सहस्रशः ।
संस्तूयमानो मुनिभिः सूतमागधबन्दिभिः ॥ १.२२७.८७ ॥
"जय असो" असे ब्राह्मणांचे उद्गार हजारो वेळा ऐकू येत होते. मुनी, सूत, मागध आणि बंदी यांच्याकडून राजाची स्तुती होत होती.
1.227.88
औपवाह्यगतो राजा राजमार्गमतीत्य च ।
कृतमङ्गलसत्कारं प्रविवेश गृहोत्तमम् ॥ १.२२७.८८ ॥
राजा राजरथावर राजमार्ग ओलांडून, मंगल सत्कार स्वीकारत उत्तम वाड्यात प्रवेशला.
1.227.89
प्रविश्य भवनं राजा नागरैरभिसंवृतः ।
प्रहृष्टमुदितैरासीत्सत्कारैरभिपूजितः ॥ १.२२७.८९ ॥
वाड्यात प्रवेश करून राजा नागरिकांनी वेढलेला होता. हर्षित आणि आनंदी नागरिकांच्या सत्कारांनी तो गौरवला गेला.
1.227.90
पूजयामास विप्रेन्द्रान्केशेन महात्मना ।
ततस्तु राष्ट्रं नगरं नरनारीगणायुतम् ॥ १.२२७.९० ॥
नंतर महात्मा केशवासह त्याने श्रेष्ठ ब्राह्मणांची पूजा केली. त्यानंतर स्त्री-पुरुषांच्या समूहांनी भरलेले राष्ट्र आणि नगर (त्याला मान देत राहिले).
1.227.91
गोधनैश्च समाकीर्णं सस्यैर्वृद्धिं तदागमत् ॥ १.२२७.९१ ॥
गोधनाने भरलेले आणि पिकांनी समृद्ध झालेले ते राष्ट्र भरभराटीला आले.
1.227.92
तेषां पुण्यजनोपेतं राष्ट्रमाविशतां महत् ।
पाण्डवानां महाराज शश्वत्प्रीतिरवर्धत ॥ १.२२७.९२ ॥
पुण्यवान लोकांनी भरलेल्या त्या महान राष्ट्रात ते प्रवेशले, हे महाराजा, आणि पांडवांचा आनंद सतत वाढत गेला.
1.227.93
सौबलेन च कर्णेन धार्तराष्ट्रैः कृपेण च ।
तथा भीष्मेण राज्ञा च धर्मप्रणयिना सदा ॥ १.२२७.९३ ॥
सौबल (शकुनि) आणि कर्ण यांच्यासह, धृतराष्ट्राच्या पुत्रांसह, कृपांसह, तसेच भीष्म आणि धर्मप्रिय राजासह, सदैव.
1.227.94
पाण्डवाः समपद्यन्त खाण्डवप्रस्थवासिनः ।
पञ्चभिस्तैर्महेष्वासैरिन्द्रकल्पैः समावृतम् ॥ १.२२७.९४ ॥
खांडवप्रस्थात राहणारे पांडव, इंद्रासारख्या त्या पाच महान धनुर्धरांनी वेढलेले होते.
1.227.95
शुशुभे तत्पुरश्रेष्ठं नागैर्भोगवती यथा ।
ततस्तु विश्वकर्माणं पूजयित्वा विसृज्य च ॥ १.२२७.९५ ॥
नागांनी भरलेल्या भोगवतीप्रमाणे ते श्रेष्ठ नगर शोभू लागले. नंतर विश्वकर्म्याचा सत्कार करून त्याला निरोप देऊन.
1.227.96
द्वैपायनं च संपूज्य विसृज्य च नराधिपः ।
वार्ष्णेयमब्रवीद्राजा गन्तुकामं कृतक्षणम् ॥ १.२२७.९६ ॥
द्वैपायनांचा (व्यासांचा) सत्कार करून आणि त्यांना निरोप देऊन, जाण्याच्या इच्छेने तयार असलेल्या वार्ष्णेयाला (कृष्णाला) राजा म्हणाला.
1.227.97
तव प्रसादाद्वार्ष्णेय राज्यं प्राप्तं मयाऽनघ ।
प्रसादादेव ते वीर शून्यं राष्ट्रं सुदुर्गमम् ॥ १.२२७.९७ ॥
हे वृष्णिवंशजा, हे निष्पाप, तुझ्या कृपेनेच मला हे राज्य प्राप्त झाले. हे वीरा, तुझ्याच कृपेने हे अतिदुर्गम राष्ट्र रिक्त झाले.
1.227.98
तवैव तु प्रसादेन राज्यस्थाश्च भवामहे ।
गतिस्त्वमापत्कालेऽपि पाण्डवानां च माधव ॥ १.२२७.९८ ॥
तुझ्याच कृपेने आम्ही राज्यात स्थिर आहोत. हे माधवा, आपत्काळातही तूच पांडवांचा आश्रय आहेस.
1.227.99
ज्ञात्वा तु कृत्यं कर्तव्यं कारयस्व भवान्हि नः ।
यदिष्टमनुमन्तव्यं पाण्डवानां त्वयाऽनघ ॥ १.२२७.९९ ॥
कर्तव्य जाणून तूच आमच्यासाठी ते करवून घे. हे निष्पाप, पांडवांना जे इष्ट असेल ते तूच मान्य कर.
1.227.100
त्वत्प्रभावान्महाराज्यं संप्राप्तं हि स्वधर्मतः ।
पितृपैतामहं राज्यं कथं न स्यात्तव प्रभो ॥ १.२२७.१०० ॥
तुझ्या प्रभावामुळेच हे महान राज्य स्वधर्मानुसार प्राप्त झाले आहे. हे प्रभो, तुझे पितृपितामहांचे राज्य तुझे का होणार नाही?
1.227.101
धार्तराष्ट्रा दुराचाराः किं करिष्यन्ति पाण्डवान् ।
यथेष्टं पालय जगच्छश्वद्धर्मधुरं वह ॥ १.२२७.१०१ ॥
दुराचारी धृतराष्ट्रपुत्र पांडवांचे काय करणार? जसे इच्छा असेल तसे जगाचे पालन कर आणि सदैव धर्माचा भार वाहा.
1.227.102
पुनः पुनश्च संहर्षाद्ब्राह्मणान्भर पौरव ।
अद्यैव नारदः श्रीमानागमिष्यति सत्वरः ॥ १.२२७.१०२ ॥
हे पौरवा, हर्षाने पुन्हा पुन्हा ब्राह्मणांचे पालन कर. आजच श्रीमान नारद लवकर येतील.
1.227.103
आदत्स्व तस्य वाक्यानि शासनं कुरु तस्य वै ।
एवमुक्त्वा ततः कुन्तीमभिवाद्य जनार्दनः ॥ १.२२७.१०३ ॥
त्याची वचने मनात ठेव, त्याची आज्ञा पाळ. असे बोलून जनार्दनाने कुंतीला वंदन केले.
1.227.104
उवाच श्लक्ष्णया वाचा गमिष्यामि नमोस्तु ते ।
जातुषं गृहमासाद्य मया प्राप्तं यदानघ ॥ १.२२७.१०४ ॥
तो मृदु वाणीने म्हणाला: "मी जाईन, तुला नमस्कार. हे निष्पापे, लाक्षागृहात पोहोचून मला जे प्राप्त झाले..."
1.227.105
आर्येण समभिज्ञातं त्वया वै यदुपुङ्गव ।
त्वया नाथेन गोविन्द दुःखं तीर्णं महत्तरम् ॥ १.२२७.१०५ ॥
हे यदुश्रेष्ठा, आर्याने तुला चांगले ओळखले. हे गोविंदा, तू आमचा नाथ असल्यामुळे मोठे दुःख पार केले.
1.227.106
त्वं हि नाथस्त्वनाथानां दरिद्राणां विशेषतः ।
सर्वदुःखानि शाम्यन्ति तव संदर्शनान्मम ॥ १.२२७.१०६ ॥
तूच अनाथांचा, विशेषतः दरिद्रांचा नाथ आहेस. तुझ्या दर्शनाने माझी सर्व दुःखे शमतात.
1.227.107
स्मरस्वैनान्महाप्राज्ञ तेन जीवन्ति पाण्डवाः ॥ १.२२७.१०७ ॥
हे महाप्राज्ञा, यांचे स्मरण कर; त्याच्यामुळेच पांडव जिवंत आहेत.
1.227.108
करिष्यामीति चामन्त्र्य अभिवाद्य पितृष्वसाम् ।
गमनाय मतिं चक्रे वासुदेवः सहानुगः ॥ १.२२७.१०८ ॥
"तसेच करीन" असे म्हणून, आत्यास निरोप देऊन, वंदन करून, वासुदेव सहकाऱ्यांसह जाण्याचा निश्चय केला.
1.227.109
तान्निवेश्य ततो वीरः सह रामेण कौरवान् ।
ययौ द्वारवतीं राजन्पाण्डवानुमते तदा ॥ १.२२७.१०९ ॥
नंतर वीर कृष्ण बलरामासह कौरवांना तेथे स्थापित करून, हे राजा, पांडवांच्या अनुमतीने तेव्हा द्वारवतीला गेला.