Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 1.228

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.228.1

एवं संप्राप्य राज्यं तदिन्द्रप्रस्थे तपोधन ।
अत ऊर्ध्वं नरव्याघ्राः किमकुर्वत पाण्डवाः ॥ १.२२८.१ ॥

इस प्रकार इन्द्रप्रस्थ में राज्य प्राप्त करके, हे तपोधन, इसके बाद उन नरव्याघ्र पाण्डवों ने क्या किया?

1.228.2

सर्व एव महात्मानः सर्वे मम पितामहाः ।
द्रौपदी धर्मपत्नी च कथं तानन्ववर्तत ॥ १.२२८.२ ॥

मेरे वे सभी महात्मा पितामह तथा धर्मपत्नी द्रौपदी उनके साथ कैसा व्यवहार करती थीं?

1.228.3

कथमासुश्च कृष्णायामेकस्यां ते नरर्षभाः ।
वर्तमाना महाभागा नाभिद्यन्त परस्परम् ॥ १.२२८.३ ॥

और वे नरश्रेष्ठ, महाभाग्यशाली, एक ही कृष्णा के साथ रहते हुए आपस में कैसे नहीं झगड़ते थे?

1.228.4

श्रोतुमिच्छाम्यहं तत्र विस्तरेण यथातथम् ।
तेषां चेष्टितमन्योन्यं युक्तानां कृष्णया सह ॥ १.२२८.४ ॥

मैं वहाँ का उनका आचरण, एक-दूसरे के प्रति तथा कृष्णा के साथ रहते हुए, विस्तार से और जैसा हुआ वैसा ही सुनना चाहता हूँ।

1.228.5

धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञाता इन्द्रप्रस्थं प्रविश्य तत् ।
रेमिरे पुरुषव्याघ्राः कृष्णया सह पाण्डवाः ॥ १.२२८.५ ॥

धृतराष्ट्र की अनुमति पाकर वे पुरुषव्याघ्र पाण्डव इन्द्रप्रस्थ में प्रवेश करके कृष्णा के साथ आनन्दपूर्वक रहने लगे।

1.228.6

प्राप्य राज्यं महातेजाः सत्यसन्धो युधिष्ठिरः ।
पालयामास धर्मेण पृथिवीं भ्रातृभिः सह ॥ १.२२८.६ ॥

राज्य प्राप्त करके महातेजस्वी, सत्यप्रतिज्ञ युधिष्ठिर ने भाइयों के साथ धर्मपूर्वक पृथ्वी का पालन किया।

1.228.7

जितारयो महात्मानः सत्यधर्मपरायणाः ।
एवं पुरमिदं प्राप्य तत्रोषुः पाण्डुनन्दनाः ॥ १.२२८.७ ॥

शत्रुओं को जीतने वाले, सत्य और धर्म में निष्ठ महात्मा पाण्डुपुत्र इस प्रकार इस नगर को प्राप्त करके वहाँ निवास करने लगे।

1.228.8

कुर्वाणाः पौरकार्याणि सर्वाणि भरतर्षभाः ।
आसांचक्रुर्महार्हेषु पार्थिवेष्वासनेषु च ॥ १.२२८.८ ॥

नगर के सभी कार्यों को करते हुए भरतवंश के श्रेष्ठ पुरुषों ने राजोचित मूल्यवान आसनों पर बैठने की व्यवस्था की।

1.228.9

तेषु तत्रोपविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु ।
आययौ धर्मराजं तु द्रष्टुकामोऽथ नारदः ॥ १.२२८.९ ॥

जब महात्मा पाण्डव वहाँ बैठे थे, तब धर्मराज को देखने की इच्छा से नारद वहाँ आए।

1.228.10

पथा नक्षत्रजुष्टेन सुपर्णाचरितेन च ।
चन्द्रसूर्यप्रकाशेन सेवितेन महर्षिभिः ॥ १.२२८.१० ॥

नक्षत्रों से सेवित, गरुड़ द्वारा विचरित, चन्द्र और सूर्य के प्रकाश से आलोकित, महर्षियों द्वारा सेवित मार्ग से।

1.228.11

नभस्स्थलेन दिव्येन दुर्लभेनातपस्विनाम् ।
भूतार्चितो भूतधरां राष्ट्रमन्दिरभूषिताम् ॥ १.२२८.११ ॥

आकाश-मार्ग से, जो दिव्य है और तपस्वी न होने वालों के लिए दुर्लभ है, भूतों से पूजित, और राष्ट्रों के भवनों से शोभित पृथ्वी को देखते हुए।

1.228.12

अवेक्षमाणो द्युतिमानाजगाम महातपाः ।
सर्ववेदान्तगो विप्रः सर्ववेदाङ्गपारगः ॥ १.२२८.१२ ॥

देखते हुए, तेजस्वी और महान तपस्वी वह ब्राह्मण, जो समस्त वेदों के अन्त तक पहुँचे हुए थे और सभी वेदांगों में पारंगत थे, आए।

1.228.13

परेण तपसा युक्तो ब्राह्मेण तपसा वृतः ।
नये नीतौ च निस्तो विश्रुतश्च महामुनिः ॥ १.२२८.१३ ॥

परम तप से युक्त, ब्राह्मण तप से घिरे हुए, नीति और राजनीति में निष्ठावान तथा सुप्रसिद्ध महामुनि।

1.228.14

परात्परतरं प्राप्तो धर्मान्समभिजग्मिवान् ।
भावितात्मा गतरजाः शान्तो मृदुर्ऋजुर्दिवजः ॥ १.२२८.१४ ॥

परे से भी परतर को प्राप्त, धर्मों को भली-भांति प्राप्त हुए, शुद्ध अंतःकरण वाले, रजरहित, शांत, कोमल, सरल और दिव्य-जन्मा।

1.228.15

धर्मेणाधिगतः सर्वैर्देवदानवमानुषैः ।
क्षीणकर्मसु पापेषु भूतेषु विविधेषु च ॥ १.२२८.१५ ॥

धर्म के द्वारा सभी देवों, दानवों और मनुष्यों से जाने गए, क्षीणकर्म तथा पापी और विविध प्राणियों के बीच भी।

1.228.16

सर्वथा कृतमर्यादो वेदेषु विविधेषु च ।
शतशः सोमपा यज्ञे पुण्ये पुण्यकृदग्निचित् ॥ १.२२८.१६ ॥

सब प्रकार से मर्यादा का पालन करने वाले, विविध वेदों में, सैकड़ों बार सोमपान करने वाले, पुण्य यज्ञ में, पुण्यकर्ता और अग्निचित् (अग्निवेदी निर्माता)।

1.228.17

ऋक्सामयजुषां वेत्ता न्यायदृग्धर्मकोविदः ।
ऋजुरारोहबान्वृद्धो भूयिष्ठपथिकोऽनघः ॥ १.२२८.१७ ॥

ऋक्, साम और यजुः वेदों का ज्ञाता, न्याय-दृष्टि वाला, धर्म में निपुण, सरल, सुदृढ़ (देहवाला), वृद्ध, बहुत दूर के मार्गों का यात्री और निर्दोष।

1.228.18

श्लक्ष्णया शिखयोपेतः संपन्नः परमत्विषा ।
अवदाते च सूक्ष्मे च दिव्ये च रचिते शुभे ॥ १.२२८.१८ ॥

चिकनी शिखा से युक्त, परम तेज से संपन्न, श्वेत, सूक्ष्म, दिव्य और सुंदर रचे हुए (वस्त्रों) में।

1.228.19

महेन्द्रदत्ते महती बिभ्रत्परमवाससी ।
जाम्बूनदमये दिव्ये गण्डूपदमुखे नवे ॥ १.२२८.१९ ॥

इन्द्र द्वारा दिए गए, विशाल और परम वस्त्रों के दो जोड़े धारण किए हुए, जाम्बूनद सोने से बने, दिव्य और नए, गण्डूपद-मुख नक्काशी वाले।

1.228.20

अग्न्यर्कसदृशे दिव्ये धारयन्कुण्डले शुभे ।
राजतच्छत्रमुच्छ्रित्य चित्रं परमवर्चसम् ॥ १.२२८.२० ॥

अग्नि और सूर्य के समान दिव्य, सुंदर कुण्डल धारण किए हुए, चाँदी का छत्र ऊँचा उठाए हुए, अद्भुत और परम तेज वाला।

1.228.21

प्राप्य दुष्प्रापमन्येन ब्रह्मवर्चसमुत्तमम् ।
भवने भूमिपालस्य बृहस्पतिरिवाप्लुतः ॥ १.२२८.२१ ॥

दूसरों के लिए दुर्लभ, उत्तम ब्रह्मतेज को प्राप्त करके, राजा के भवन में, मानो बृहस्पति ही स्नान किए हुए हों।

1.228.22

संहितायां च सर्वेषां स्थितस्योपस्थितस्य च ।
द्विपदस्य च धर्मस्य क्रमधर्मस्य पारगः ॥ १.२२८.२२ ॥

संहिता में, सब के, स्थित और उपस्थित दोनों के, द्विपद (मनुष्यों) के धर्म में और क्रमधर्म (कर्मों के क्रम) में पारंगत।

1.228.23

गाधा सामानुसामज्ञः साम्नां परमवल्गुनाम् ।
आत्मनः सर्वमोक्षिभ्यः कृतिमान्कृत्यवित्सदा ॥ १.२२८.२३ ॥

गाथाओं और साम तथा अनुसाम को जानने वाले, सामों में सबसे मधुर, अपने और सब मोक्षार्थियों के लिए निपुण, सदा कर्तव्य जानने वाले।

1.228.24

यजुर्धर्मैर्बहुविधैर्मतो मतिमतां वरः ।
विदितार्थः समश्चैव च्छेत्ता निगमसंशयान् ॥ १.२२८.२४ ॥

यजुर्वेद के बहुविध धर्मों के कारण सम्मानित, बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, अर्थ को जानने वाले, समदर्शी, और वेदवाक्यों के संशयों को काटने वाले।

1.228.25

अर्थनिर्वचने नित्यं संशयच्छिदसंशयः ।
प्रकृत्या धर्मकुशलो दाता धर्मविशारदः ॥ १.२२८.२५ ॥

अर्थ की व्याख्या में वे सदा संशयों के छेदक थे, स्वभाव से संशयरहित, धर्म में कुशल, दाता और धर्म के विशारद।

1.228.26

लोपेनागमधर्मेण संक्रमेण च वृत्तिषु ।
एकशब्दांश्च नानार्थानेकार्थांश्च पृथक्कृतान् ॥ १.२२८.२६ ॥

लोप, आगम-नियम और संक्रम द्वारा वृत्तियों में, तथा एक शब्दों, अनेकार्थ और एकार्थ शब्दों को, जो पृथक् रूप से विभाजित हैं।

1.228.27

पृथगर्थाभिधानांश्च प्रयोगानन्ववेक्षिता ।
प्रमाणभूतो लोकेषु सर्वाधिकरणेषु च ॥ १.२२८.२७ ॥

भिन्न अर्थों के कथन और प्रयोगों को सूक्ष्मता से परखने वाले, लोगों में और सभी विषयों में प्रमाणभूत।

1.228.28

सर्ववर्णविकारेषु नित्यं कुशलपूजितः ।
स्वरेऽस्वरे च विविधे वृत्तेषु विविधेषु च ॥ १.२२८.२८ ॥

सभी वर्ण-विकारों में सदा कुशल जनों द्वारा पूजित; स्वर और अस्वर में, विविध वृत्तियों और विविध रूपों में भी।

1.228.29

समस्थानेषु सर्वेषु समाम्नायेषु धातुषु ।
उद्देश्यानां समाख्याता सर्वमाख्यातमुद्दिशन् ॥ १.२२८.२९ ॥

सभी समान स्थानों में, सम्पूर्ण आम्नायों में, धातुओं में; उद्देश्य-शब्दों की पूर्ण व्याख्या करने वाले, सभी आख्यात रूपों का निर्देश करते हुए।

1.228.30

अभिसन्धिषु तत्त्वज्ञः पदान्यङ्गान्यनुस्मरन् ।
कालधर्मेण निर्दिष्टं यथार्थं च विचारयन् ॥ १.२२८.३० ॥

अभिप्रायों में तत्त्वज्ञ, पदों और अंगों का स्मरण करते हुए, काल-धर्म से निर्दिष्ट और यथार्थ अर्थ का विचार करते हुए।

1.228.31

चिकीर्षितं च यो वेत्ता यथा लोकेन संवृतम् ।
विभाषितं च समयं भाषितं हृदयंगमम् ॥ १.२२८.३१ ॥

जो मनुष्यों द्वारा छिपाया गया इच्छित कार्य जानता है, और जो समय के अनुसार विभिन्न प्रकार से कहे गए तथा हृदय को प्रिय लगने वाले वचनों को जानता है।

1.228.32

आत्मने च परस्मै च स्वरसंस्कारयोगवित् ।
एषां स्वराणां ज्ञाता च बोद्धा प्रवचनः स्वराट् ॥ १.२२८.३२ ॥

जो अपने और दूसरों के लिए स्वर और संस्कार के योग को जानता है, इन स्वरों का ज्ञाता और समझने वाला है, वह स्वराट् प्रवचनकर्ता है।

1.228.33

विज्ञाता चोक्तवाक्यानामेकतां बहुतां तथा ।
बोद्धा हि परमार्थांश्च विविधांश्च व्यतिक्रमान् ॥ १.२२८.३३ ॥

कहे गए वाक्यों की एकता और बहुलता को जानने वाला, परम अर्थों को और विविध व्यतिक्रमों को समझने वाला।

1.228.34

अभेदतश्च बहुशो बहुशश्चापि भेदतः ।
वक्ता विविधवाक्यानां नानादेशसमीक्षिता ॥ १.२२८.३४ ॥

अभेद से और बहुधा भेद से भी, विविध वाक्यों का वक्ता, जिसने अनेक देशों का अवलोकन किया है।

1.228.35

पञ्चागमांश्च विविधानादेशांश्च समीक्षिता ।
नानार्थकुशलस्तत्र तद्धितेषु च कृत्स्नशः ॥ १.२२८.३५ ॥

पाँच आगमों और विविध आदेशों का परीक्षक, अनेक अर्थों में कुशल, वहाँ तद्धित प्रत्ययों में भी पूर्णतः निपुण।

1.228.36

परिभूषयिता वाचां वर्णतः स्वरतोऽर्थतः ।
प्रत्ययं च समाख्याता नियतं प्रतिधातुकम् ॥ १.२२८.३६ ॥

वाणी को वर्ण, स्वर और अर्थ से परिमार्जित करने वाला, प्रत्यय का व्याख्याता, जो धातुओं से संबंधित नियत रूपों को भली-भाँति समझाता है।

1.228.37

पञ्च चाक्षरजातानि स्वरसंज्ञानि यानि च ।
तमागतमृषिं दृष्ट्वा प्रत्युद्गम्याभिवाद्य च ॥ १.२२८.३७ ॥

पाँच अक्षर-समूह और जो स्वर-संज्ञक कहलाते हैं, उन्हें जानकर, आए हुए उस ऋषि को देखकर और आगे बढ़कर अभिवादन करके (युधिष्ठिर ने उनका स्वागत किया)।

1.228.38

आसनं रुचिरं तस्मै प्रददौ स युधिष्ठिरः ।
कृष्णाजिनोत्तरे तस्मिन्नुपविष्टो महानृषिः ॥ १.२२८.३८ ॥

युधिष्ठिर ने उन्हें एक सुंदर आसन दिया, और उस कृष्णमृगचर्म पर बैठकर वह महान ऋषि विराजमान हुए।

1.228.39

देवर्षेरुपविष्टस्य स्वयमर्ध्यं यथाविधि ।
प्रादाद्युधिष्ठिरो धीमान्राज्यं तस्मै न्यवेदयत्।
प्रतिगृह्य तु तां पूजामृषिः प्रीतमनास्तदा ॥ १.२२८.३९ ॥

देवर्षि के बैठने पर स्वयं युधिष्ठिर ने विधिपूर्वक उन्हें अर्घ्य दिया; बुद्धिमान युधिष्ठिर ने उनसे अपने राज्य का निवेदन भी किया। उस सत्कार को स्वीकार कर ऋषि तब प्रसन्न मन हुए।

1.228.40

आशीर्भिर्वर्धयित्वा च तमुवाचास्यतामिति ।
निषसादाभ्यनुज्ञातस्ततो राजा युधिष्ठिरः ॥ १.२२८.४० ॥

आशीर्वादों से उन्हें बढ़ाकर और "बैठिए" कहकर उन्होंने उनसे कहा; तब अनुमति पाकर राजा युधिष्ठिर बैठ गए।

1.228.41

प्रेषयामास कृष्णायै भगवन्तमुपस्थितम् ।
श्रुत्वैतद्द्रौपदी चापि शुचिर्भूत्वा समाहिता ॥ १.२२८.४१ ॥

उन्होंने कृष्णा के पास उपस्थित भगवान (ऋषि) के आगमन का संदेश भेजा; यह सुनकर द्रौपदी भी शुद्ध होकर एकाग्र मन से तैयार हो गईं।

1.228.42

जगाम तत्र यत्रास्ते नारदः पाण्डवैः सह ।
तस्याभिवाद्य चरणौ देवर्षेर्धर्मचारिणी ॥ १.२२८.४२ ॥

वह वहाँ गईं जहाँ पाण्डवों के साथ नारद विराजमान थे; धर्मचारिणी द्रौपदी ने देवर्षि के चरणों में प्रणाम किया।

1.228.43

कृताञ्जलिः सुसंवीता स्थिताऽथ द्रुपदात्मजा ।
तस्याश्चापि स धर्मात्मा सत्यवागृषिसत्तमः ॥ १.२२८.४३ ॥

हाथ जोड़े, भली प्रकार वस्त्र पहने हुए द्रुपद की पुत्री वहाँ खड़ी रहीं। उनके प्रति भी वह धर्मात्मा, सत्यवादी, श्रेष्ठ ऋषि (नारद) ने (आशीर्वाद दिया)।

1.228.44

आशिषो विविधाः प्रोच्य राजपुत्र्यास्तु नारदः ।
गम्यतामिति होवाच भगवांस्तामनिन्दिताम् ॥ १.२२८.४४ ॥

नारद ने राजकुमारी को अनेक प्रकार के आशीर्वाद देकर कहा, "अब जाओ।" भगवान (नारद) ने उस निर्दोष (कन्या) से यही कहा।

1.228.45

गतायामथ कृष्णायां युधिष्ठिरपुरोगमान् ।
विविक्ते पाण्डवान्सर्वानुवाच भगवानृषिः ॥ १.२२८.४५ ॥

कृष्णा (द्रौपदी) के चले जाने पर, युधिष्ठिर को आगे रखकर सभी पाण्डवों से एकान्त में भगवान ऋषि (नारद) ने कहा।

1.228.46

पाञ्चाली भवतामेका धर्मपत्नी यशस्विनी ।
यथा वो नात्र भेदः स्यात्तथा नीतिर्विधीयतां ॥ १.२२८.४६ ॥

पांचाली तुम सबकी एक ही यशस्विनी धर्मपत्नी है। जिससे तुम लोगों में इस विषय पर कोई मतभेद न हो, वैसी नीति बनाई जाए।

1.228.47

सुन्दोपसुन्दौ हि पुरा भ्रातरौ सहितावुभौ ।
आस्तामवध्यावन्येषां त्रिषु लोकेषु विश्रुतौ ॥ १.२२८.४७ ॥

प्राचीन काल में सुन्द और उपसुन्द दो भाई थे, जो साथ रहते थे। वे दोनों दूसरों के द्वारा अवध्य थे और तीनों लोकों में विख्यात थे।

1.228.48

एकराज्यावेकगृहावेकशय्यासनाशनौ ।
तिलोत्तमायास्तौ हेतोरन्योन्यमभिजघ्नतुः ॥ १.२२८.४८ ॥

एक ही राज्य, एक ही घर, एक ही शय्या, आसन और भोजन वाले वे दोनों तिलोत्तमा के कारण आपस में ही एक-दूसरे को मार बैठे।

1.228.49

रक्ष्यतां सौहृदं तस्मादन्योन्यप्रीतिभावकम् ।
यथा वो नात्र भेदः स्यात्तत्कुरुष्व युधिष्ठिर ॥ १.२२८.४९ ॥

इसलिए परस्पर प्रेम उत्पन्न करने वाली मित्रता की रक्षा करो, जिससे तुम लोगों में कोई फूट न पड़े; हे युधिष्ठिर, वैसा ही करो।

1.228.50

सुन्दोपसुन्दावसुरौ कस्य पुत्रौ महामुने ।
उत्पन्नश्च कथं भेदः कथं चान्योन्यमघ्नताम् ॥ १.२२८.५० ॥

हे महामुनि, सुन्द और उपसुन्द नामक दोनों असुर किसके पुत्र थे? उनमें भेद कैसे उत्पन्न हुआ, और वे एक-दूसरे को कैसे मारने लगे?

1.228.51

अप्सरा देवकन्या वै कस्य चैषा तिलोत्तमा ।
यस्याः कामेन संमत्तौ जघ्नतुस्तौ परस्परम् ॥ १.२२८.५१ ॥

यह तिलोत्तमा अप्सरा, जो देवकन्या है, वास्तव में किसकी पुत्री है? जिसके लिए कामना से उन्मत्त होकर वे दोनों एक-दूसरे को मारने लगे।

1.228.52

एतत्सर्वं यथा वृत्तं विस्तरेण तपोधन ।
श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन्परं कौतूहलं हि मे ॥ १.२२८.५२ ॥

तपोधन, यह सब जैसा घटित हुआ, विस्तार से सुनना चाहते हैं। हे ब्रह्मन्, मेरी जिज्ञासा अत्यधिक है।