महाभारत · अध्याय 1.228
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.228.1
एवं संप्राप्य राज्यं तदिन्द्रप्रस्थे तपोधन ।
अत ऊर्ध्वं नरव्याघ्राः किमकुर्वत पाण्डवाः ॥ १.२२८.१ ॥
अशा प्रकारे इंद्रप्रस्थात राज्य मिळवल्यानंतर, हे तपोधना, त्यानंतर त्या नरव्याघ्र पांडवांनी काय केले?
1.228.2
सर्व एव महात्मानः सर्वे मम पितामहाः ।
द्रौपदी धर्मपत्नी च कथं तानन्ववर्तत ॥ १.२२८.२ ॥
माझे ते सर्व महात्मे पितामह, आणि धर्मपत्नी द्रौपदी त्यांच्याशी कसे वागली?
1.228.3
कथमासुश्च कृष्णायामेकस्यां ते नरर्षभाः ।
वर्तमाना महाभागा नाभिद्यन्त परस्परम् ॥ १.२२८.३ ॥
ते नरश्रेष्ठ, महाभाग्यवान पांडव एकट्या कृष्णेसह राहत असताना एकमेकांशी कसे भांडले नाहीत?
1.228.4
श्रोतुमिच्छाम्यहं तत्र विस्तरेण यथातथम् ।
तेषां चेष्टितमन्योन्यं युक्तानां कृष्णया सह ॥ १.२२८.४ ॥
कृष्णेसह एकत्र असताना त्यांचे एकमेकांशी वर्तन जसे घडले तसे विस्ताराने ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
1.228.5
धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञाता इन्द्रप्रस्थं प्रविश्य तत् ।
रेमिरे पुरुषव्याघ्राः कृष्णया सह पाण्डवाः ॥ १.२२८.५ ॥
धृतराष्ट्राची अनुमती मिळाल्यावर ते पुरुषव्याघ्र पांडव इंद्रप्रस्थात प्रवेश करून कृष्णेसह आनंदाने राहिले.
1.228.6
प्राप्य राज्यं महातेजाः सत्यसन्धो युधिष्ठिरः ।
पालयामास धर्मेण पृथिवीं भ्रातृभिः सह ॥ १.२२८.६ ॥
राज्य मिळवून महातेजस्वी, सत्यप्रतिज्ञ युधिष्ठिराने भावांसह धर्माने पृथ्वीचे पालन केले.
1.228.7
जितारयो महात्मानः सत्यधर्मपरायणाः ।
एवं पुरमिदं प्राप्य तत्रोषुः पाण्डुनन्दनाः ॥ १.२२८.७ ॥
शत्रूंना जिंकलेले, सत्य आणि धर्मपरायण महात्मे पांडुपुत्र अशा प्रकारे हे नगर मिळवून तेथे राहिले.
1.228.8
कुर्वाणाः पौरकार्याणि सर्वाणि भरतर्षभाः ।
आसांचक्रुर्महार्हेषु पार्थिवेष्वासनेषु च ॥ १.२२८.८ ॥
नगरातील सर्व कामे करीत असताना भरतश्रेष्ठांनी राजोचित मौल्यवान आसने मांडली.
1.228.9
तेषु तत्रोपविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु ।
आययौ धर्मराजं तु द्रष्टुकामोऽथ नारदः ॥ १.२२८.९ ॥
त्या महात्म्या पांडवांना तेथे बसलेले असताना, धर्मराजाला पाहण्याच्या इच्छेने नारद आले.
1.228.10
पथा नक्षत्रजुष्टेन सुपर्णाचरितेन च ।
चन्द्रसूर्यप्रकाशेन सेवितेन महर्षिभिः ॥ १.२२८.१० ॥
नक्षत्रांनी सेविलेल्या, गरुडाने संचार केलेल्या, चंद्रसूर्याच्या प्रकाशाने उजळलेल्या, महर्षींनी सेविलेल्या मार्गाने.
1.228.11
नभस्स्थलेन दिव्येन दुर्लभेनातपस्विनाम् ।
भूतार्चितो भूतधरां राष्ट्रमन्दिरभूषिताम् ॥ १.२२८.११ ॥
आकाशमार्गाने — जो दिव्य आहे, तपस्वी नसलेल्यांना दुर्लभ आहे; भूतांनी पूजिलेल्या, राष्ट्रांच्या भवनांनी शोभलेल्या पृथ्वीकडे पाहत.
1.228.12
अवेक्षमाणो द्युतिमानाजगाम महातपाः ।
सर्ववेदान्तगो विप्रः सर्ववेदाङ्गपारगः ॥ १.२२८.१२ ॥
खाली पाहत तेजस्वी, महातपस्वी असा तो ब्राह्मण आला; तो सर्व वेदांतांचा जाणकार आणि सर्व वेदांगांत पारंगत होता.
1.228.13
परेण तपसा युक्तो ब्राह्मेण तपसा वृतः ।
नये नीतौ च निस्तो विश्रुतश्च महामुनिः ॥ १.२२८.१३ ॥
परम तपाने युक्त, ब्राह्मण तपाने वेढलेला, नय आणि नीतीत निष्ठावान, प्रसिद्ध असा महामुनी.
1.228.14
परात्परतरं प्राप्तो धर्मान्समभिजग्मिवान् ।
भावितात्मा गतरजाः शान्तो मृदुर्ऋजुर्दिवजः ॥ १.२२८.१४ ॥
परापेक्षाही परतर प्राप्त झालेला, धर्मांना पूर्णपणे प्राप्त झालेला, शुद्ध अंतःकरणाचा, रजरहित, शांत, मृदू, सरळ आणि दिव्यजन्मा.
1.228.15
धर्मेणाधिगतः सर्वैर्देवदानवमानुषैः ।
क्षीणकर्मसु पापेषु भूतेषु विविधेषु च ॥ १.२२८.१५ ॥
धर्माने देव, दानव, मानव अशा सर्वांकडून ओळखला गेलेला; कर्मक्षय झालेल्यांमध्ये, पापी लोकांमध्ये आणि विविध प्राण्यांमध्येही.
1.228.16
सर्वथा कृतमर्यादो वेदेषु विविधेषु च ।
शतशः सोमपा यज्ञे पुण्ये पुण्यकृदग्निचित् ॥ १.२२८.१६ ॥
सर्व प्रकारे मर्यादा पाळणारा, विविध वेदांत निपुण, यज्ञात शेकडो वेळा सोमपान केलेला, पुण्यकर्ता, अग्निचित्.
1.228.17
ऋक्सामयजुषां वेत्ता न्यायदृग्धर्मकोविदः ।
ऋजुरारोहबान्वृद्धो भूयिष्ठपथिकोऽनघः ॥ १.२२८.१७ ॥
ऋक्, साम, यजुर्वेदांचा जाणकार, न्यायदृष्टी असलेला, धर्मकुशल, सरळ, बळकट देहाचा, वृद्ध, दूरच्या मार्गांचा बहुप्रवासी, निर्दोष.
1.228.18
श्लक्ष्णया शिखयोपेतः संपन्नः परमत्विषा ।
अवदाते च सूक्ष्मे च दिव्ये च रचिते शुभे ॥ १.२२८.१८ ॥
गुळगुळीत शिखा असलेला, परम तेजाने संपन्न, पांढरी, सूक्ष्म, दिव्य आणि सुंदर विणलेली वस्त्रे धारण केलेला.
1.228.19
महेन्द्रदत्ते महती बिभ्रत्परमवाससी ।
जाम्बूनदमये दिव्ये गण्डूपदमुखे नवे ॥ १.२२८.१९ ॥
इंद्राने दिलेली, भव्य, श्रेष्ठ अशी दोन वस्त्रे धारण करून, जांबूनद सुवर्णाची, दिव्य, नवी, गंडूपदमुख नक्षीची.
1.228.20
अग्न्यर्कसदृशे दिव्ये धारयन्कुण्डले शुभे ।
राजतच्छत्रमुच्छ्रित्य चित्रं परमवर्चसम् ॥ १.२२८.२० ॥
अग्नी आणि सूर्यासारखी दिव्य, शुभ कुंडले धारण करून, रुप्याचे छत्र उंच धरून, अद्भुत आणि परम तेजस्वी.
1.228.21
प्राप्य दुष्प्रापमन्येन ब्रह्मवर्चसमुत्तमम् ।
भवने भूमिपालस्य बृहस्पतिरिवाप्लुतः ॥ १.२२८.२१ ॥
इतरांना दुर्लभ अशी उत्तम ब्रह्मवर्चस्व प्राप्त करून, राजाच्या भवनात, जणू बृहस्पतीच स्नान केलेले.
1.228.22
संहितायां च सर्वेषां स्थितस्योपस्थितस्य च ।
द्विपदस्य च धर्मस्य क्रमधर्मस्य पारगः ॥ १.२२८.२२ ॥
संहितांमध्ये, सर्वांच्या, स्थित आणि उपस्थित यांच्या, द्विपदांच्या धर्मात आणि क्रमधर्मात पारंगत.
1.228.23
गाधा सामानुसामज्ञः साम्नां परमवल्गुनाम् ।
आत्मनः सर्वमोक्षिभ्यः कृतिमान्कृत्यवित्सदा ॥ १.२२८.२३ ॥
गाथा, साम आणि अनुसाम जाणणारा, सामांमधील अत्यंत मधुर सामांत निपुण, स्वतःसाठी आणि सर्व मोक्षार्थींसाठी कुशल, नेहमी कर्तव्य जाणणारा.
1.228.24
यजुर्धर्मैर्बहुविधैर्मतो मतिमतां वरः ।
विदितार्थः समश्चैव च्छेत्ता निगमसंशयान् ॥ १.२२८.२४ ॥
यजुर्धर्मांनी अनेक प्रकारे मान्य, बुद्धिमंतांमध्ये श्रेष्ठ, अर्थ जाणणारा, समदर्शी, आणि वेदसंशय छेदणारा.
1.228.25
अर्थनिर्वचने नित्यं संशयच्छिदसंशयः ।
प्रकृत्या धर्मकुशलो दाता धर्मविशारदः ॥ १.२२८.२५ ॥
अर्थाच्या निरूपणात नेहमी संशयांचा छेद करणारा, स्वभावाने संशयरहित, धर्मात कुशल, दाता आणि धर्मविशारद.
1.228.26
लोपेनागमधर्मेण संक्रमेण च वृत्तिषु ।
एकशब्दांश्च नानार्थानेकार्थांश्च पृथक्कृतान् ॥ १.२२८.२६ ॥
लोप, आगम-धर्म आणि संक्रम यांद्वारे वृत्तींमध्ये, एकशब्द, नानार्थ व एकार्थ शब्द वेगळे करून.
1.228.27
पृथगर्थाभिधानांश्च प्रयोगानन्ववेक्षिता ।
प्रमाणभूतो लोकेषु सर्वाधिकरणेषु च ॥ १.२२८.२७ ॥
भिन्न अर्थांची विधाने व प्रयोग सूक्ष्मपणे तपासणारा; लोकांत व सर्व विषयांत प्रमाणभूत.
1.228.28
सर्ववर्णविकारेषु नित्यं कुशलपूजितः ।
स्वरेऽस्वरे च विविधे वृत्तेषु विविधेषु च ॥ १.२२८.२८ ॥
सर्व वर्णविकारांत नेहमी कुशलांकडून पूजित; स्वर व अस्वरात, विविध वृत्तींत आणि विविध रूपांतही.
1.228.29
समस्थानेषु सर्वेषु समाम्नायेषु धातुषु ।
उद्देश्यानां समाख्याता सर्वमाख्यातमुद्दिशन् ॥ १.२२८.२९ ॥
सर्व समस्थानांत, संपूर्ण आम्नायांत, धातूंत; उद्देश्य शब्दांची पूर्ण व्याख्या करून सर्व आख्यात रूपे दर्शविणारा.
1.228.30
अभिसन्धिषु तत्त्वज्ञः पदान्यङ्गान्यनुस्मरन् ।
कालधर्मेण निर्दिष्टं यथार्थं च विचारयन् ॥ १.२२८.३० ॥
अभिप्रायांत तत्त्वज्ञ; पदे व अंगे स्मरून, कालधर्माने निर्दिष्ट आणि यथार्थ अर्थाचा विचार करत.
1.228.31
चिकीर्षितं च यो वेत्ता यथा लोकेन संवृतम् ।
विभाषितं च समयं भाषितं हृदयंगमम् ॥ १.२२८.३१ ॥
लोकांपासून लपविलेले करू इच्छिलेले कार्य जाणणारा, आणि काळानुसार भिन्न प्रकारे बोलली गेलेली, हृदयाला आवडणारी वचने जाणणारा.
1.228.32
आत्मने च परस्मै च स्वरसंस्कारयोगवित् ।
एषां स्वराणां ज्ञाता च बोद्धा प्रवचनः स्वराट् ॥ १.२२८.३२ ॥
स्वतःसाठी आणि इतरांसाठी स्वर व संस्कार यांचा योग जाणणारा, या स्वरांचा ज्ञाता व जाणकार, तो स्वराट् प्रवचनकार.
1.228.33
विज्ञाता चोक्तवाक्यानामेकतां बहुतां तथा ।
बोद्धा हि परमार्थांश्च विविधांश्च व्यतिक्रमान् ॥ १.२२८.३३ ॥
उच्चारलेल्या वाक्यांची एकता व बहुता जाणणारा, परमार्थ व विविध व्यतिक्रम समजणारा.
1.228.34
अभेदतश्च बहुशो बहुशश्चापि भेदतः ।
वक्ता विविधवाक्यानां नानादेशसमीक्षिता ॥ १.२२८.३४ ॥
अभेदाने आणि अनेक प्रकारे, भेदानेही विविध वाक्यांचा वक्ता, ज्याने अनेक देश पाहिले आहेत.
1.228.35
पञ्चागमांश्च विविधानादेशांश्च समीक्षिता ।
नानार्थकुशलस्तत्र तद्धितेषु च कृत्स्नशः ॥ १.२२८.३५ ॥
पंचागम आणि विविध आदेश तपासलेला, अनेक अर्थांत कुशल, तेथे तद्धित प्रत्ययांतही पूर्णपणे निपुण.
1.228.36
परिभूषयिता वाचां वर्णतः स्वरतोऽर्थतः ।
प्रत्ययं च समाख्याता नियतं प्रतिधातुकम् ॥ १.२२८.३६ ॥
वाणीला वर्ण, स्वर व अर्थ यांनी सुशोभित करणारा, धातूंशी संबंधित नियत प्रत्यय सांगणारा.
1.228.37
पञ्च चाक्षरजातानि स्वरसंज्ञानि यानि च ।
तमागतमृषिं दृष्ट्वा प्रत्युद्गम्याभिवाद्य च ॥ १.२२८.३७ ॥
पाच अक्षरसमूह आणि जे स्वरसंज्ञेने ओळखले जातात; आलेल्या त्या ऋषींना पाहून पुढे जाऊन अभिवादन करून.
1.228.38
आसनं रुचिरं तस्मै प्रददौ स युधिष्ठिरः ।
कृष्णाजिनोत्तरे तस्मिन्नुपविष्टो महानृषिः ॥ १.२२८.३८ ॥
युधिष्ठिराने त्यांना एक सुंदर आसन दिले; कृष्णाजिनावर ते महान ऋषी बसले.
1.228.39
देवर्षेरुपविष्टस्य स्वयमर्ध्यं यथाविधि ।
प्रादाद्युधिष्ठिरो धीमान्राज्यं तस्मै न्यवेदयत्।
प्रतिगृह्य तु तां पूजामृषिः प्रीतमनास्तदा ॥ १.२२८.३९ ॥
देवर्षी बसल्यावर युधिष्ठिराने स्वतः विधिपूर्वक अर्घ्य दिला; बुद्धिमान युधिष्ठिराने आपले राज्य त्यांना निवेदन केले. तो सन्मान स्वीकारून ऋषी तेव्हा प्रसन्नमनाचे झाले.
1.228.40
आशीर्भिर्वर्धयित्वा च तमुवाचास्यतामिति ।
निषसादाभ्यनुज्ञातस्ततो राजा युधिष्ठिरः ॥ १.२२८.४० ॥
आशीर्वादांनी त्यांचा गौरव करून "बसावे" असे म्हटले; अनुमती मिळाल्यावर राजा युधिष्ठिर बसले.
1.228.41
प्रेषयामास कृष्णायै भगवन्तमुपस्थितम् ।
श्रुत्वैतद्द्रौपदी चापि शुचिर्भूत्वा समाहिता ॥ १.२२८.४१ ॥
आलेल्या भगवंतांना (ऋषींना) कृष्णेकडे कळविण्यासाठी पाठवले; हे ऐकून द्रौपदीही शुचिर्भूत होऊन एकाग्र मनाने सिद्ध झाली.
1.228.42
जगाम तत्र यत्रास्ते नारदः पाण्डवैः सह ।
तस्याभिवाद्य चरणौ देवर्षेर्धर्मचारिणी ॥ १.२२८.४२ ॥
पांडवांसह नारद जिथे बसले होते तिथे ती गेली; धर्माचरण करणारी द्रौपदी देवर्षींच्या चरणी नमस्कार करती झाली.
1.228.43
कृताञ्जलिः सुसंवीता स्थिताऽथ द्रुपदात्मजा ।
तस्याश्चापि स धर्मात्मा सत्यवागृषिसत्तमः ॥ १.२२८.४३ ॥
हात जोडून, नीट वस्त्र परिधान केलेली द्रुपदाची कन्या तेथे उभी राहिली. तिच्याविषयीही तो धर्मात्मा, सत्यवादी, श्रेष्ठ ऋषी (नारद) (आशीर्वाद देत होता).
1.228.44
आशिषो विविधाः प्रोच्य राजपुत्र्यास्तु नारदः ।
गम्यतामिति होवाच भगवांस्तामनिन्दिताम् ॥ १.२२८.४४ ॥
नारदाने राजकन्येला अनेक प्रकारचे आशीर्वाद देऊन "आता जा" असे म्हटले. भगवान त्या निर्दोष कन्येला असे म्हणाले.
1.228.45
गतायामथ कृष्णायां युधिष्ठिरपुरोगमान् ।
विविक्ते पाण्डवान्सर्वानुवाच भगवानृषिः ॥ १.२२८.४५ ॥
कृष्णा (द्रौपदी) गेल्यानंतर, युधिष्ठिराला पुढे ठेवून सर्व पांडवांना एकांतात भगवान ऋषी म्हणाले.
1.228.46
पाञ्चाली भवतामेका धर्मपत्नी यशस्विनी ।
यथा वो नात्र भेदः स्यात्तथा नीतिर्विधीयतां ॥ १.२२८.४६ ॥
पांचाली तुम्हा सर्वांची एकच धर्मपत्नी, यशस्विनी आहे. तुमच्यात यावरून भेद होऊ नये अशी नीती ठरवावी.
1.228.47
सुन्दोपसुन्दौ हि पुरा भ्रातरौ सहितावुभौ ।
आस्तामवध्यावन्येषां त्रिषु लोकेषु विश्रुतौ ॥ १.२२८.४७ ॥
पूर्वी सुंद आणि उपसुंद नावाचे दोन भाऊ एकत्र होते. ते दोघे इतरांकडून अवध्य होते आणि त्रिलोकात प्रसिद्ध होते.
1.228.48
एकराज्यावेकगृहावेकशय्यासनाशनौ ।
तिलोत्तमायास्तौ हेतोरन्योन्यमभिजघ्नतुः ॥ १.२२८.४८ ॥
एक राज्य, एक घर, एक शय्या, आसन व भोजन असलेले ते दोघे तिलोत्तमेसाठी एकमेकांना मारून बसले.
1.228.49
रक्ष्यतां सौहृदं तस्मादन्योन्यप्रीतिभावकम् ।
यथा वो नात्र भेदः स्यात्तत्कुरुष्व युधिष्ठिर ॥ १.२२८.४९ ॥
म्हणून परस्पर प्रेम वाढवणारा सौहार्द जपा; तुमच्यात भेद होऊ नये असे करा, हे युधिष्ठिरा.
1.228.50
सुन्दोपसुन्दावसुरौ कस्य पुत्रौ महामुने ।
उत्पन्नश्च कथं भेदः कथं चान्योन्यमघ्नताम् ॥ १.२२८.५० ॥
हे महामुने, सुंद आणि उपसुंद हे दोन असुर कोणाचे पुत्र होते? त्यांच्यात भेद कसा निर्माण झाला, आणि ते एकमेकांना कसे मारू लागले?
1.228.51
अप्सरा देवकन्या वै कस्य चैषा तिलोत्तमा ।
यस्याः कामेन संमत्तौ जघ्नतुस्तौ परस्परम् ॥ १.२२८.५१ ॥
ही तिलोत्तमा अप्सरा, देवकन्या — खरोखर ही कोणाची कन्या आहे? जिच्या कामनेने उन्मत्त होऊन ते दोघे एकमेकांना मारू लागले.
1.228.52
एतत्सर्वं यथा वृत्तं विस्तरेण तपोधन ।
श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन्परं कौतूहलं हि मे ॥ १.२२८.५२ ॥
हे तपोधन, हे सर्व जसे घडले ते विस्ताराने ऐकण्याची आमची इच्छा आहे. हे ब्राह्मणा, मला फार कुतूहल आहे.