Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 1.24

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.24.1

सौतिरुवाच ।
स श्रुत्वाऽथात्मनो देहं सुपर्णः प्रेक्ष्य च स्वयम्।
शरीरप्रतिसंहारमात्मनः संप्रचक्रमे ॥ १.२४.१ ॥

सौति ने कहा। तब सुपर्ण ने अपने शरीर की बात सुनकर और स्वयं अपने शरीर को देखकर अपने शरीर को समेटना आरंभ किया।

1.24.2

न मे सर्वाणि भूतानि विभियुर्देहदर्शनात् ।
भीमरूपात्समुद्विग्रास्तस्मात्तेजस्तु संहरे ॥ १.२४.२ ॥

मेरे देह को देखने से समस्त प्राणी भयभीत नहीं हुए। मेरे भयंकर रूप से वे उद्विग्न हो गए, इसलिए मैं अपना तेज समेट लूँगा।

1.24.3

सौतिरुवाच ।
ततः कामगमः पक्षी कामवीर्यो विहंगमः।
अरुणं चात्मनः पृष्ठमारोप्य स पितुर्गृहात् ॥ १.२४.३ ॥

सौति ने कहा। तब इच्छानुसार गमन करने वाला और इच्छानुसार बल वाला वह पक्षी अरुण को अपनी पीठ पर चढ़ाकर पिता के घर से चला।

1.24.4

मातुरन्तिकमागच्छत्परं तीरं महोदधेः ।
तत्रारुणश्च निक्षिप्तो पुरोदेशे महाद्युतेः ॥ १.२४.४ ॥

वह माता के समीप गया, महासागर के दूसरे तट पर पहुँचा। वहाँ महातेजस्वी (सूर्य) के सामने के स्थान पर अरुण को उतारा गया।

1.24.5

सूर्यस्तेजोभिरत्युग्रैर्लोकान्दग्धुमना यदा ।
रुरुरुवाच।
किमर्थं भगवान्सूर्यो लोकान्दग्धुमनास्तदा ॥ १.२४.५ ॥

जब सूर्य अत्यंत उग्र तेज से लोकों को जलाने का विचार करने लगे, तब रुरु ने कहा: भगवान सूर्य उस समय लोकों को जलाने की इच्छा से किस कारण से (ऐसा कर रहे थे)?

1.24.6

किमस्तापहृतं देवैर्येनमं मन्युराविशत् ।
प्रमतिरुवाच।
चन्द्रार्काभ्यां यदा राहुराख्यातो ह्यमृतं पिबन् ॥ १.२४.६ ॥

देवताओं ने कौन-सा अमृत छीना, जिससे उन्हें (सूर्य को) क्रोध ने आ घेरा? प्रमति ने कहा: जब चंद्र और सूर्य के द्वारा राहु का नाम लिया गया, जो अमृत पी रहा था।

1.24.7

वैरानुबन्धं कृतवांश्चन्द्रादित्यौ तदाऽनघ ।
बाध्यमानं ग्रहेणाथ ह्यादित्यं मन्युराविशत् ॥ १.२४.७ ॥

हे निष्पाप, तब उसने चन्द्रमा और सूर्य से वैर बाँध लिया। ग्रह द्वारा पीड़ित होकर सूर्य पर निश्चय ही क्रोध ने प्रवेश किया।

1.24.8

सुरार्थाय समुत्पन्नो रोषो राहोस्तु मां प्रति ।
बह्वनर्थकरं पापमेकोऽहं समवाप्नुयाम् ॥ १.२४.८ ॥

देवताओं के हित के लिए राहु का क्रोध मेरे प्रति उत्पन्न हुआ। बहुत अनर्थ करने वाला पाप मैं अकेला ही प्राप्त करूँगा।

1.24.9

सहाय एव कार्येषु न च कृच्छ्रेषु दृश्यते ।
पश्यन्ति ग्रस्यमानं मां सहन्ते वै दिवौकसः ॥ १.२४.९ ॥

कार्यों में सहायक तो दिखते हैं, पर संकट में नहीं दिखते। मुझे ग्रसित होते देखते हुए भी स्वर्गवासी देवता उसे सहते हैं।

1.24.10

तस्माल्लोकविनाशार्थं ह्यवतिष्ठे न संशयः ।
एवं कृतमतिः सूर्यो ह्यस्तमभ्यगमद्गिरिम् ॥ १.२४.१० ॥

इसलिए लोकों के विनाश के लिए मैं निश्चय ही डटा रहूँगा, इसमें संदेह नहीं। ऐसा निश्चय करके सूर्य अस्तगिरि की ओर चला गया।

1.24.11

तस्माल्लोकविनाशाय संतापयत भास्करः ।
ततो देवानुपागम्य प्रोचुरेवं महर्षयः ॥ १.२४.११ ॥

इसलिए लोकों के विनाश के लिए सूर्य को संतप्त करो। तब महर्षि देवताओं के पास आकर इस प्रकार बोले।

1.24.12

आद्यार्धरात्रसमये सर्वलोकभयावहः ।
उत्पत्स्यते महान्दाहस्त्रैलोक्यस्य विनाशनः ॥ १.२४.१२ ॥

आरंभिक अर्धरात्रि के समय समस्त लोकों में भय लाने वाला महान दाह उत्पन्न होगा, जो तीनों लोकों का विनाश करने वाला होगा।

1.24.13

ततो देवाः सर्षिगणा उपगम्य पितामहम् ।
अब्रुवन्किमिवेहाद्य महद्दाहकृतं भयम् ॥ १.२४.१३ ॥

तब देवता ऋषिगणों के साथ पितामह के पास जाकर बोले, "आज यहाँ यह महान दाह से उत्पन्न भय कैसा है?"

1.24.14

न तावद्दृश्यते सूर्यः क्षयोऽयं प्रतिभाति च ।
उदिते भगवन्भानौ कथनेतद्भविष्यति ॥ १.२४.१४ ॥

"अभी तक सूर्य दिखाई नहीं दे रहा, फिर भी यह विनाश प्रतीत होता है। हे भगवन्, सूर्य के उदय होने पर यह कैसे होगा?"

1.24.15

एष लोकविनाशाय रविरुद्यन्तुमुद्यतः ।
दृश्यन्नेव हि लोकान्स भस्मराशीकरिष्यति ॥ १.२४.१५ ॥

"यह सूर्य लोकों के विनाश के लिए उदय होने को तैयार है। यह दिखाई देता हुआ ही लोकों को भस्म की ढेरी बना देगा।"

1.24.16

तस्य प्रतिविधानं च विहितं पूर्वमेव हि ।
कश्यपस्य सुतो धीमानरुणेत्यभिविश्रुतः ॥ १.२४.१६ ॥

"उसका प्रतिकार पहले ही विहित हो चुका है। कश्यप का बुद्धिमान पुत्र, जो अरुण नाम से विख्यात है, (इसका उपाय है)।"

1.24.17

महाकायो महातेजाः स स्थास्यति पुरो रवेः ।
करिष्यति च सारथ्यं तेजश्चास्य हरिष्यति ॥ १.२४.१७ ॥

"वह विशाल शरीर और महान तेज वाला होकर सूर्य के आगे खड़ा होगा, सारथि का कार्य करेगा और उसका तेज हर लेगा।"

1.24.18

लोकानां स्वस्ति चैवं स्यादृषीणां च दिवौकसाम् ।
प्रमतिरुवाच।
ततः पितामहाज्ञातः सर्वं चक्रे तदाऽरुणः ॥ १.२४.१८ ॥

"इस प्रकार लोकों, ऋषियों और देवताओं का कल्याण हो।" प्रमति ने कहा। तब पितामह की आज्ञा से अरुण ने वह सब किया।

1.24.19

उदितश्चैव सविता ह्यरुणेन समावृतः ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्सूर्यं मन्युराविशत् ॥ १.२४.१९ ॥

सविता उदित हुए और अरुण से आच्छादित थे। जो सूर्य पर क्रोध ने प्रवेश किया, यह सब आपको कह दिया गया।

1.24.20

अरुणश्च यथैवास्य सारथ्यमकरोत्प्रभुः ।
भूय एवापरं प्रश्नं शृणु पूर्वमुदाहृतम् ॥ १.२४.२० ॥

और जैसे प्रभु अरुण ने इसका सारथ्य किया, वैसे ही। अब फिर एक और प्रश्न सुनो, जो पहले कहा गया था।