મહાભારત · અધ્યાય 1.242
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.242.1
कुकुरान्धकवृष्णीनामपयानं च पाण्डवः ।
विनिश्चित्य ततः पार्थः सुभद्रामिदमब्रवीत् ॥ १.२४२.१ ॥
કુકુર, અંધક અને વૃષ્ણિ વંશોના પ્રસ્થાન વિશે નિશ્ચય કરીને પછી પાંડુપુત્ર પાર્થે સુભદ્રાને આમ કહ્યું.
1.242.2
शृणु भद्रे यथाशास्त्रं हितार्थं मुनिभिः कृतम् ।
विवाहं बहुधा सत्सु वर्णानां धर्मसंयुतम् ॥ १.२४२.२ ॥
હે ભદ્રે, સાંભળ: હિત માટે મુનિઓએ શાસ્ત્ર પ્રમાણે વર્ણોમાં સત્પુરુષો વચ્ચે ધર્મયુક્ત વિવાહ અનેક રીતે સ્થાપ્યો છે.
1.242.3
कन्यायास्तु पिता भ्राता माता मातुल एव वा ।
पितुः पिता पितुर्भ्राता दाने तु प्रभुतां गतः ॥ १.२४२.३ ॥
કન્યાના દાનમાં અધિકાર પિતા, ભાઈ, માતા, મામા અથવા પિતાના પિતા, પિતાના ભાઈને હોય છે.
1.242.4
महोत्सवं पशुपतेर्द्रष्टुकामः पिता तव ।
अन्तर्द्वीपं गतो भद्रे पुत्रैः पौत्रैः सबान्धवैः ॥ १.२४२.४ ॥
હે ભદ્રે, તારા પિતા પશુપતિનો મહોત્સવ જોવાની ઇચ્છાથી પુત્રો, પૌત્રો અને સ્વજનો સાથે અંતર્દ્વીપ ગયા છે.
1.242.5
मम चैव विशालाक्षि विदेशस्था हि बान्धवाः ।
तस्मात्सुभद्रे गान्धर्वो विवाहः पञ्चमः स्मृतः ॥ १.२४२.५ ॥
હે વિશાળાક્ષી, મારા સ્વજનો પણ વિદેશમાં રહે છે; તેથી હે સુભદ્રે, ગાંધર્વ વિવાહ પાંચમો કહેવાયો છે.
1.242.6
समागमे तु कन्यायाः क्रियाः प्रोक्ताश्चतुर्विधाः ।
तेषां प्रवृत्तिं साधूनां शृणु माधवि तद्यथा ॥ १.२४२.६ ॥
કન્યાના સમાગમમાં ચાર પ્રકારની ક્રિયાઓ કહેવાઈ છે; હે માધવી, સજ્જનોની તે પ્રવૃત્તિ કેવી છે તે સાંભળ.
1.242.7
वरमाहूय विधिना पित्रा दत्ता तथार्थिने ।
सा पत्नी तु परैरुक्ता सा वश्या तु पतिव्रता ॥ १.२४२.७ ॥
વિધિપૂર્વક વરને બોલાવીને પિતાએ જેને આપી, તે પત્ની કહેવાય છે; બીજા પણ તેને એમ કહે છે; તે પતિને વશ અને પતિવ્રતા છે.
1.242.8
भृत्यानां भरणार्थाय आत्मनः पोषणाय च ।
दाने गृहीता या नारी सा भार्येति स्मृता बुधैः ॥ १.२४२.८ ॥
દાનરૂપે સ્વીકારેલી સ્ત્રી, સેવકોના ભરણપોષણ અને પોતાના પોષણ માટે સ્વીકારાયેલી; જ્ઞાનીઓ તેને ભાર્યા કહે છે.
1.242.9
धर्मतो वरयित्वा तु आनीय स्वं निवेशनम् ।
न्यायेन दत्तातारुण्ये दाराः पितृकृताः स्मृताः ॥ १.२४२.९ ॥
ધર્મ પ્રમાણે વર પસંદ કરીને, પોતાને ઘરે લાવીને, ન્યાયપૂર્વક યૌવન સુધી અપાયેલી પત્નીઓ પિતાઓએ ગોઠવેલી ગણાય છે.
1.242.10
गान्धर्वेण विवाहेन रागात्पुत्रार्थकारणात् ।
आत्मनाऽनुगृहीता या वश्या सा तु प्रजावती ॥ १.२४२.१० ॥
ગાંધર્વ વિવાહથી, પ્રેમથી, પુત્રપ્રાપ્તિ માટે, પોતાની જાતે અનુગ્રહિત થયેલી જે, તે વશ અને સંતાનવતી છે.
1.242.11
जनयेद्या तु भर्तारं जाया इत्येव नामतः ।
पत्नी भार्या च दाराश्च जाया चेति चतुर्विधाः ॥ १.२४२.११ ॥
જે પતિને સંતાન જન્માવે, તે નામથી જાયા કહેવાય; પત્ની, ભાર્યા, દારા અને જાયા એ ચાર પ્રકાર છે.
1.242.12
चतस्र एवाग्निसाक्ष्याः क्रियायुक्ताश्च धर्मतः ।
गान्धर्वस्तु क्रियाहीनो रागादेव प्रवर्तते ॥ १.२४२.१२ ॥
અગ્નિને સાક્ષી રાખી, વિધિ સહિત, ધર્મ પ્રમાણે થતા વિવાહ ચાર જ છે; ગાંધર્વ વિવાહ વિધિહીન છે અને કેવળ પ્રેમથી થાય છે.
1.242.13
सकामायाः सकामेन निर्मन्त्रो रहसि स्मृतः ।
मयोक्तमक्रियं चापि कर्तव्यं माधवि त्वया ॥ १.२४२.१३ ॥
ઇચ્છાવાળી સ્ત્રીનો ઇચ્છાવાળા પુરુષ સાથે, મંત્ર વિના, એકાંતમાં (વિવાહ) સ્મરણ કરાયો છે. હે માધવી, મેં વિધિ વિના કહ્યું તે પણ તારે કરવું.
1.242.14
अयनं चैव मासश्च ऋतुः पक्षस्तथा तिथिः ।
करणं च मुहूर्तं च लग्नसंपत्तथैव च ॥ १.२४२.१४ ॥
અયન, માસ, ઋતુ, પક્ષ, તિથિ, કરણ, મુહૂર્ત અને લગ્નસંપત્તિ પણ એમ જ (વિચારવા).
1.242.15
विवाहस्य विशालाक्षि प्रशस्तं चोत्तरायणम् ।
वैशाखश्चैव मासानां पक्षाणां शुक्ल एव च ॥ १.२४२.१५ ॥
હે વિશાળાક્ષી, વિવાહ માટે ઉત્તરાયણ પ્રશસ્ત છે; મહિનાઓમાં વૈશાખ અને પક્ષોમાં શુક્લ પક્ષ પણ પ્રશસ્ત છે.
1.242.16
नक्षत्राणां तथा हस्तस्तृतीया च तिथिष्वपि ।
लग्नो हि मकरः श्रेष्ठः करणानां बवस्तथा ॥ १.२४२.१६ ॥
નક્ષત્રોમાં હસ્ત, તિથિઓમાં તૃતીયા પણ પ્રશસ્ત છે. લગ્નોમાં મકર શ્રેષ્ઠ છે, અને કરણોમાં બવ પણ શ્રેષ્ઠ છે.
1.242.17
मैत्रो मुहूर्तो वैवाह्य आवयोः शुभकर्मणि ।
सर्वसंपदियं भद्रे अद्य रात्रौ भविष्यति ॥ १.२४२.१७ ॥
આપણા શુભ કર્મ માટે વિવાહ યોગ્ય મૈત્ર મુહૂર્ત છે. હે ભદ્રે, આજ રાત્રે આ સર્વ સંપત્તિ થશે.
1.242.18
भगवानस्तमभ्येति आदित्यस्तपतां वरः ।
रात्रौ विवाहकालोऽयं भविष्यति न संशयः ॥ १.२४२.१८ ॥
તપનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ ભગવાન આદિત્ય અસ્ત તરફ જઈ રહ્યા છે. રાત્રે આ જ વિવાહકાળ થશે, એમાં સંશય નથી.
1.242.19
नारायणोऽपि सर्वज्ञो नावबुध्येत विश्वकृत् ।
धर्मसङ्कटमापन्ने किं नु कृत्वा सुखं भवेत् ॥ १.२४२.१९ ॥
સર્વજ્ઞ અને વિશ્વકર્તા નારાયણ પણ ધર્મસંકટમાં પડેલાને જાણી શકતા નથી; તો શું કરવાથી સુખ મળે?
1.242.20
मनोभवेन कामेन मोहितं मां प्रलापिनम् ।
प्रतिवाक्यं च मे देवि किं न वक्ष्यसि माधवि ॥ १.२४२.२० ॥
મનોભવ કામથી મોહિત થઈ પ્રલાપ કરતા મને, હે દેવી માધવી, તું જવાબ કેમ નથી આપતી?
1.242.21
अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा चिन्तयन्ती जनार्दनम् ।
नोवाच किंचिद्वचनं बाष्पदूषितलोचना ॥ १.२४२.२१ ॥
અર્જુનના વચન સાંભળી જનાર્દનનું ચિંતન કરતી, આંસુભીની આંખે તે કંઈ બોલી નહીં.
1.242.22
रागोन्मादप्रलापी सन्नर्जुनो जयतां वरः ।
चिन्तयामास पितरं प्रविश्य च लतागृहम् ॥ १.२४२.२२ ॥
રાગના ઉન્માદમાં પ્રલાપ કરતો, વિજેતાઓમાં શ્રેષ્ઠ અર્જુન પિતાનું ધ્યાન ધરીને લતાગૃહમાં પ્રવેશ્યો.
1.242.23
चिन्तयानं तु कौन्तेयं मत्वा शच्या शचीपतिः ।
सहितो नारदाद्यैश्च मुनिभिश्च महामनाः ॥ १.२४२.२३ ॥
કુંતીપુત્રને ચિંતામાં જાણીને, શચીપતિ મહામના ઇન્દ્ર નારદ આદિ મુનિઓ સાથે આવ્યા.
1.242.24
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च चारणैश्चापि गुह्यकैः ।
अरुन्धत्या वसिष्ठेन ह्याजगाम कुशस्थलीम् ॥ १.२४२.२४ ॥
ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, ચારણો અને ગુહ્યકો સાથે, અરુંધતી અને વસિષ્ઠ સહિત તે કુશસ્થલી આવ્યો.
1.242.25
चिन्तितं च सुभद्रायाश्चिन्तयित्वा जनार्दनः ।
निद्रयापहृतज्ञानं रौहिणेयं विना तदा ॥ १.२४२.२५ ॥
સુભદ્રાના વિચારનો વિચાર કરીને જનાર્દન, ત્યારે નિદ્રાથી જ્ઞાન હરાયેલા રૌહિણેય (બલરામ) વિના.
1.242.26
सहाक्रूरेण शिनिना सत्यकेन गदेन च ।
वसुदेवेन देवक्या आहूकेन च धीमता ॥ १.२४२.२६ ॥
અક્રૂર, શિનિ, સાત્યકિ, ગદ, વસુદેવ, દેવકી અને બુદ્ધિમાન આહુક સાથે.
1.242.27
आजगाम पुरीं रात्रौ द्वारकां स्वजनैर्वृतः ।
पूजयित्वा तु देवेशो नारदादीन्महायशाः ॥ १.२४२.२७ ॥
રાત્રે પોતાના સ્વજનોથી ઘેરાયેલા તેઓ દ્વારકા નગરીમાં આવ્યા; દેવેશ, મહાયશસ્વી નારદ વગેરેનું પૂજન કરીને.
1.242.28
कुशलप्रश्नमुक्त्वा तु देवेन्द्रेणाभियाचितः ।
वैवाहिकीं क्रियां कृष्णः स तथेत्येवमुक्तवान् ॥ १.२४२.२८ ॥
કુશળ પ્રશ્ન પૂછીને દેવેન્દ્ર દ્વારા વિનંતી કરાતાં કૃષ્ણે વૈવાહિક વિધિ વિશે 'તેમ જ થાઓ' એમ કહ્યું.
1.242.29
आहुको वसुदेवश्च सहाक्रूरः ससात्यकिः ।
अभिप्रणम्य शिरसा पाकशासनमब्रुवन्।
देवदेव नमस्तेस्तु लोकनाथ जगत्पते ॥ १.२४२.२९ ॥
આહુક, વસુદેવ, અક્રૂર અને સાત્યકિએ માથું નમાવીને પાકશાસનને કહ્યું — હે દેવદેવ, તમને નમસ્કાર; હે લોકનાથ, હે જગત્પતિ.
1.242.30
वयं धन्याः स्म सहितैर्बान्धवैः सहिताः प्रभो ।
कृतप्रसादास्तु वयं तव वाक्येन विश्वजित् ॥ १.२४२.३० ॥
હે પ્રભુ, અમે બાંધવો સાથે મળીને ધન્ય છીએ; તમારા વચનથી અમારા પર કૃપા કરાઈ છે, હે વિશ્વજિત્.
1.242.31
एवमुक्त्वा प्रसाद्यैनं पूजयित्वा प्रयत्नतः ।
महेन्द्रशासनात्सर्वे सहिता ऋषिभिस्तदा ॥ १.२४२.३१ ॥
આમ કહીને, તેમને પ્રસન્ન કરીને, પ્રયત્નપૂર્વક તેમનું પૂજન કરીને, ત્યારે મહેન્દ્રની આજ્ઞાથી સર્વ ઋષિઓ સાથે મળીને.
1.242.32
विवाहं कारयामासुः शक्रपुत्रस्य शास्त्रतः ।
अरुन्धती शची देवी रुग्मिणी देवकी तथा ॥ १.२४२.३२ ॥
ઇન્દ્રપુત્રનો વિવાહ શાસ્ત્રાનુસાર કરાવ્યો. દેવી અરુંધતી, શચી, રુક્મિણી, દેવકી પણ.
1.242.33
दिव्यस्त्रीभिश्च सहिताः सुभद्रायाः शुभाः क्रियाः ।
अर्जुनेऽपि तथा सर्वाः क्रिया भद्राः प्रयोजयन् ॥ १.२४२.३३ ॥
દિવ્ય સ્ત્રીઓ સાથે મળીને સુભદ્રાના શુભ વિધિઓ (કર્યા). અર્જુન માટે પણ એ જ રીતે સર્વ મંગલ વિધિઓ કરાવ્યા.
1.242.34
महर्षिः काश्यपो होता सदस्या नारदादयः ।
पुण्याशिषः प्रयोक्तारः सर्वे ते हि तदार्जुने ॥ १.२४२.३४ ॥
મહર્ષિ કશ્યપ હોતા હતા; નારદ આદિ સભ્યો હતા. તેઓ સર્વ ત્યારે અર્જુન પર પુણ્ય આશીર્વાદ આપનારા હતા.
1.242.35
अभिषेकं तदा कृत्वा महेन्द्रः पाकशासनिम् ।
लोकपालैस्तु सहितः सर्वदेवैरभिष्टुतः ॥ १.२४२.३५ ॥
ત્યારે મહેન્દ્રે પાકશાસનિ (અર્જુન)નો અભિષેક કર્યો. લોકપાલો સાથે અને સર્વ દેવો દ્વારા સ્તુતિ પામેલા.
1.242.36
किरीटाङ्गदहाराद्यैर्हस्ताभरणकुण्डलैः ।
भूषयित्वा तदा पार्थं द्वितीयमिव वासवम् ॥ १.२४२.३६ ॥
મુકુટ, બાજુબંધ, હાર આદિથી તથા હાથના આભૂષણો અને કુંડળોથી શણગારીને, ત્યારે પાર્થ (અર્જુન)ને બીજા વાસવની જેમ.
1.242.37
पुत्रं परिष्वज्य तदा प्रीतिमाप पुरन्दरः ।
शछी देवी तदा भद्रामरुन्धत्यादिभिस्तथा ॥ १.२४२.३७ ॥
પુત્રને આલિંગન આપીને ત્યારે પુરંદરને આનંદ થયો. ત્યારે દેવી શચી, ભદ્રા અને અરુંધતી આદિ પણ તેમ જ પ્રસન્ન થયાં.
1.242.38
कारयामास वैवाह्यमङ्गलान्यादवस्त्रियः ।
सहाप्सरोभिर्मुदिता भूषयित्वा स्वभूषणैः ॥ १.२४२.३८ ॥
યાદવ સ્ત્રીઓએ વિવાહનાં મંગળ કાર્યો કરાવ્યાં. અપ્સરાઓ સાથે આનંદથી, પોતાના આભૂષણોથી શણગારીને.
1.242.39
पौलोमीमिव मन्यन्ते सुभद्रां तत्र योषितः ।
ततो विवाहो ववृधे कृतः सर्वगुणान्वितः ॥ १.२४२.३९ ॥
ત્યાંની સ્ત્રીઓ સુભદ્રાને પૌલોમી (શચી) જેવી માનતી હતી. પછી સર્વગુણસંપન્ન વિવાહ વધીને સંપન્ન થયો.
1.242.40
तस्याः पाणिं गृहीत्वा तु मन्त्रैर्होमपुरस्कृतम् ।
सुभद्रया बभौ जिष्णुः शच्या इव शचीपतिः ॥ १.२४२.४० ॥
તેનો હાથ પકડીને, મંત્રો સાથે હોમને આગળ રાખીને, સુભદ્રા સાથે જિષ્ણુ (અર્જુન) શચી સાથે શચીપતિ (ઇન્દ્ર) શોભ્યા તેમ શોભ્યા.
1.242.41
सा जिष्णुमधिकं भेजे सुभद्रा चारुदर्शना ।
पार्थस्य सदृशी भद्रा रूपेण वयसा तथा ॥ १.२४२.४१ ॥
તે ચારુદર્શના સુભદ્રા જિષ્ણુ (અર્જુન)ને અત્યંત વહાલી લાગી. મંગળ સુભદ્રા રૂપ અને વયમાં પાર્થ સમાન હતી.
1.242.42
सुभद्रायाश्च पार्थोऽपि सदृशो रूपलक्षणैः ।
इत्यूचुश्च तदा देवाः प्रीताः सेन्द्रपुरोगमाः ॥ १.२४२.४२ ॥
સુભદ્રાના રૂપલક્ષણમાં પાર્થ પણ સમાન હતો. એમ ત્યારે ઇન્દ્રને આગળ રાખીને પ્રસન્ન દેવતાઓએ કહ્યું.
1.242.43
एवं निवेश्य देवास्ते गन्धर्वैः साप्सरोगणैः ।
आमन्त्र्य यादवाः सर्वे विप्रजग्मुर्यथागतम् ॥ १.२४२.४३ ॥
આ રીતે દેવતાઓએ ગંધર્વો અને અપ્સરાઓના સમૂહો સાથે (લગ્ન) સંપન્ન કરાવ્યા, બધા યાદવોની વિદાય લઈને તેઓ જેમ આવ્યા હતા તેમ જ ચાલ્યા ગયા.
1.242.44
यादवाः पार्थमामन्त्र्य अन्तर्द्वीपं गतास्तदा ।
वासुदेवस्तदा पार्थमुवाच यदुनन्दनः ॥ १.२४२.४४ ॥
યાદવો પાર્થ પાસેથી વિદાય લઈને ત્યારે અંતર્દ્વીપ તરફ ગયા. ત્યારે યદુનંદન વાસુદેવે પાર્થને કહ્યું.
1.242.45
द्वाविंशद्दिवसान्पार्थ इहोष्य भरतर्षभ ।
मामकं रथमारुह्य शैब्यसुग्रीवयोजितम् ॥ १.२४२.४५ ॥
હે ભરતર્ષભ પાર્થ! અહીં બાવીસ દિવસ રહો, અને શૈબ્ય તથા સુગ્રીવ જોડેલા મારા રથ પર ચઢો.
1.242.46
सुभद्रया सुखं पार्थ खाण्डवप्रस्थमाविश ।
यादवैः सहितः पश्चादागमिष्यामि भारत।
यतिवेषेण नियतो वस त्वं रुक्मिणीगृहे ॥ १.२४२.४६ ॥
હે પાર્થ! સુભદ્રા સાથે સુખપૂર્વક ખાંડવપ્રસ્થમાં પ્રવેશ કર. હે ભારત! હું યાદવો સાથે પછી આવીશ. તું યતિના વેશમાં, સંયમપૂર્વક રુક્મિણીના ઘરમાં નિવાસ કર.
1.242.47
एवमुक्त्वा प्रचक्राम अन्तर्द्वीपं जनार्दनः ।
कृतोद्वाहस्ततः पार्थः कृतकार्योऽभवत्तदा ॥ १.२४२.४७ ॥
આમ કહીને જનાર્દન અંતર્દ્વીપ તરફ ચાલ્યા ગયા. ત્યારે લગ્ન કરીને પાર્થ કૃતકાર્ય થયા.
1.242.48
तस्यां चोपगतो भावः पार्थस्य सुमहात्मनः ।
तस्मिन्भावः सुभद्राया अन्योन्यं समवर्धत ॥ १.२४२.४८ ॥
તેના પ્રત્યે મહાત્મા પાર્થને ભાવ જાગ્યો, અને તેના પ્રત્યે સુભદ્રાનો ભાવ પણ પરસ્પર વધ્યો.
1.242.49
स तथा युयुजे वीरो भद्रया भरतर्षभः ।
अभिनिष्पन्नया रामः सीतयेव समन्वितः ॥ १.२४२.४९ ॥
તે વીર, ભરતવંશનો શ્રેષ્ઠ, એ રીતે ભદ્રા સાથે જોડાયો; જેમ પૂર્ણ સીતા સાથે રામ જોડાયા હતા.
1.242.50
अपि जिष्णुर्विजज्ञे तां ह्रीं श्रियं सन्नतिक्रियाम् ।
देवतानां वरस्त्रीणां रूपेण सदृशीं सतीम् ॥ १.२४२.५० ॥
વિજયી અર્જુને તેનામાં લજ્જા, શોભા અને વિનમ્ર આચરણ જોયું; તે સતી રૂપે દેવાંગનાઓ સમાન હતી.
1.242.51
स प्रकृत्या श्रिया दीप्त्या संदिदीपे तयाऽधिकम् ।
उद्यत्सहस्रदीप्तांशुः शरदीव दिवाकरः ॥ १.२४२.५१ ॥
તે સ્વભાવે, શોભાથી અને તેજથી તેના કારણે વધુ ચમક્યો; શરદ ઋતુમાં હજાર કિરણોવાળા ઉગતા સૂર્યની જેમ.
1.242.52
सा तु तं मनुजव्याघ्रमनुरक्ता यशस्विनी ।
कन्यापुरगता भूत्वा तत्परा समपद्यत ॥ १.२४२.५२ ॥
તે યશસ્વિની, તે નરવ્યાઘ્ર પ્રત્યે અનુરક્ત થઈ, કન્યાઓના અંતઃપુરમાં જઈને તેનામાં જ તલ્લીન થઈ.