महाभारत · अध्याय 1.242
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.242.1
कुकुरान्धकवृष्णीनामपयानं च पाण्डवः ।
विनिश्चित्य ततः पार्थः सुभद्रामिदमब्रवीत् ॥ १.२४२.१ ॥
कुकुर, अंधक आणि वृष्णी वंशांच्या प्रस्थानाचा निश्चय करून मग पाण्डुपुत्र पार्थ सुभद्रेला म्हणाला.
1.242.2
शृणु भद्रे यथाशास्त्रं हितार्थं मुनिभिः कृतम् ।
विवाहं बहुधा सत्सु वर्णानां धर्मसंयुतम् ॥ १.२४२.२ ॥
हे भद्रे, ऐक: हितासाठी मुनींनी शास्त्रानुसार वर्णांमध्ये सत्पुरुषांमध्ये धर्मयुक्त विवाह अनेक प्रकारे स्थापित केला आहे.
1.242.3
कन्यायास्तु पिता भ्राता माता मातुल एव वा ।
पितुः पिता पितुर्भ्राता दाने तु प्रभुतां गतः ॥ १.२४२.३ ॥
कन्यादानाचा अधिकार पिता, भाऊ, माता, मामा किंवा पित्याचे पिता वा पित्याचा भाऊ यांना असतो.
1.242.4
महोत्सवं पशुपतेर्द्रष्टुकामः पिता तव ।
अन्तर्द्वीपं गतो भद्रे पुत्रैः पौत्रैः सबान्धवैः ॥ १.२४२.४ ॥
हे भद्रे, तुझे वडील पशुपतीचा महोत्सव पाहण्याच्या इच्छेने पुत्र, नातू आणि नातेवाइकांसह अंतर्द्वीपाला गेले आहेत.
1.242.5
मम चैव विशालाक्षि विदेशस्था हि बान्धवाः ।
तस्मात्सुभद्रे गान्धर्वो विवाहः पञ्चमः स्मृतः ॥ १.२४२.५ ॥
हे विशालाक्षी, माझे नातेवाईकही परदेशात राहतात; म्हणून हे सुभद्रे, गान्धर्व विवाह पाचवा म्हणून सांगितला आहे.
1.242.6
समागमे तु कन्यायाः क्रियाः प्रोक्ताश्चतुर्विधाः ।
तेषां प्रवृत्तिं साधूनां शृणु माधवि तद्यथा ॥ १.२४२.६ ॥
कन्येच्या समागमात चार प्रकारच्या क्रिया सांगितल्या आहेत; हे माधवी, सज्जनांची त्यांची प्रवृत्ती कशी आहे ते ऐक.
1.242.7
वरमाहूय विधिना पित्रा दत्ता तथार्थिने ।
सा पत्नी तु परैरुक्ता सा वश्या तु पतिव्रता ॥ १.२४२.७ ॥
विधिपूर्वक वराला बोलावून वडिलांनी जिचे दान केले, ती पत्नी म्हणवते; इतरांनीही तिला तसेच म्हटले आहे; ती पतीच्या वशात राहणारी पतिव्रता आहे.
1.242.8
भृत्यानां भरणार्थाय आत्मनः पोषणाय च ।
दाने गृहीता या नारी सा भार्येति स्मृता बुधैः ॥ १.२४२.८ ॥
दान म्हणून स्वीकारलेली स्त्री, सेवकांच्या आणि स्वतःच्या पोषणासाठी स्वीकारलेली; ज्ञानी लोक तिला भार्या म्हणतात.
1.242.9
धर्मतो वरयित्वा तु आनीय स्वं निवेशनम् ।
न्यायेन दत्तातारुण्ये दाराः पितृकृताः स्मृताः ॥ १.२४२.९ ॥
धर्मानुसार वर निवडून, स्वगृही आणून, न्यायाने तारुण्यापर्यंत दिलेल्या पत्नी पित्यांनी ठरवलेल्या म्हणून स्मरल्या जातात.
1.242.10
गान्धर्वेण विवाहेन रागात्पुत्रार्थकारणात् ।
आत्मनाऽनुगृहीता या वश्या सा तु प्रजावती ॥ १.२४२.१० ॥
गांधर्व विवाहाने, प्रेमामुळे, पुत्रप्राप्तीसाठी, स्वतःच अनुग्रहित झालेली जी, ती वश्य आणि संततिवती असते.
1.242.11
जनयेद्या तु भर्तारं जाया इत्येव नामतः ।
पत्नी भार्या च दाराश्च जाया चेति चतुर्विधाः ॥ १.२४२.११ ॥
जी पतीला संतती देते, ती नावाने जाया म्हणवते; पत्नी, भार्या, दारा आणि जाया असे चार प्रकार आहेत.
1.242.12
चतस्र एवाग्निसाक्ष्याः क्रियायुक्ताश्च धर्मतः ।
गान्धर्वस्तु क्रियाहीनो रागादेव प्रवर्तते ॥ १.२४२.१२ ॥
अग्नीला साक्षी ठेवून, विधींसह, धर्मानुसार होणारे विवाह चारच; गांधर्व विवाह विधिहीन असून केवळ प्रेमानेच घडतो.
1.242.13
सकामायाः सकामेन निर्मन्त्रो रहसि स्मृतः ।
मयोक्तमक्रियं चापि कर्तव्यं माधवि त्वया ॥ १.२४२.१३ ॥
इच्छा असणाऱ्या स्त्रीचा इच्छा असणाऱ्या पुरुषाशी, मंत्राशिवाय, एकांतात (विवाह) स्मरण केला गेला आहे. हे माधवी, मी विधीशिवाय सांगितलेले तेही तू करायला हवे.
1.242.14
अयनं चैव मासश्च ऋतुः पक्षस्तथा तिथिः ।
करणं च मुहूर्तं च लग्नसंपत्तथैव च ॥ १.२४२.१४ ॥
अयन, मास, ऋतू, पक्ष, तिथी, करण, मुहूर्त आणि लग्नसंपत्ती हेही तसेच (विचारात घ्यावे).
1.242.15
विवाहस्य विशालाक्षि प्रशस्तं चोत्तरायणम् ।
वैशाखश्चैव मासानां पक्षाणां शुक्ल एव च ॥ १.२४२.१५ ॥
हे विशालाक्षी, विवाहासाठी उत्तरायण प्रशस्त आहे; महिन्यांत वैशाख आणि पक्षांत शुक्ल पक्षही प्रशस्त आहे.
1.242.16
नक्षत्राणां तथा हस्तस्तृतीया च तिथिष्वपि ।
लग्नो हि मकरः श्रेष्ठः करणानां बवस्तथा ॥ १.२४२.१६ ॥
नक्षत्रांत हस्त, तिथींत तृतीयाही प्रशस्त आहे. लग्नांत मकर श्रेष्ठ आहे, आणि करणांत बवही श्रेष्ठ आहे.
1.242.17
मैत्रो मुहूर्तो वैवाह्य आवयोः शुभकर्मणि ।
सर्वसंपदियं भद्रे अद्य रात्रौ भविष्यति ॥ १.२४२.१७ ॥
आपल्या शुभकार्यासाठी विवाहयोग्य मैत्र मुहूर्त आहे. हे भद्रे, आज रात्री ही सर्व संपत्ती होईल.
1.242.18
भगवानस्तमभ्येति आदित्यस्तपतां वरः ।
रात्रौ विवाहकालोऽयं भविष्यति न संशयः ॥ १.२४२.१८ ॥
तपणाऱ्यांत श्रेष्ठ असा भगवान आदित्य अस्ताकडे झुकत आहे. रात्री हाच विवाहकाळ होईल, यात संशय नाही.
1.242.19
नारायणोऽपि सर्वज्ञो नावबुध्येत विश्वकृत् ।
धर्मसङ्कटमापन्ने किं नु कृत्वा सुखं भवेत् ॥ १.२४२.१९ ॥
सर्वज्ञ आणि विश्वनिर्माता नारायणालाही धर्मसंकटात सापडलेल्यांची जाणीव होत नाही; मग काय केल्याने सुख मिळेल?
1.242.20
मनोभवेन कामेन मोहितं मां प्रलापिनम् ।
प्रतिवाक्यं च मे देवि किं न वक्ष्यसि माधवि ॥ १.२४२.२० ॥
मनोभवाच्या कामाने मोहित होऊन प्रलाप करणाऱ्या मला, हे देवी माधवी, तू उत्तर का देत नाहीस?
1.242.21
अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा चिन्तयन्ती जनार्दनम् ।
नोवाच किंचिद्वचनं बाष्पदूषितलोचना ॥ १.२४२.२१ ॥
अर्जुनाचे बोल ऐकून जनार्दनाचे चिंतन करीत, अश्रूंनी डबडबलेल्या डोळ्यांनी ती काहीही बोलली नाही.
1.242.22
रागोन्मादप्रलापी सन्नर्जुनो जयतां वरः ।
चिन्तयामास पितरं प्रविश्य च लतागृहम् ॥ १.२४२.२२ ॥
रागाच्या उन्मादात प्रलाप करणारा, विजेत्यांत श्रेष्ठ अर्जुन पित्याचे चिंतन करीत लतागृहात शिरला.
1.242.23
चिन्तयानं तु कौन्तेयं मत्वा शच्या शचीपतिः ।
सहितो नारदाद्यैश्च मुनिभिश्च महामनाः ॥ १.२४२.२३ ॥
कुंतीपुत्र चिंतेत असल्याचे जाणून शचीपती महामना इंद्र नारद आदी मुनींसह आला.
1.242.24
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च चारणैश्चापि गुह्यकैः ।
अरुन्धत्या वसिष्ठेन ह्याजगाम कुशस्थलीम् ॥ १.२४२.२४ ॥
गंधर्व, अप्सरा, चारण आणि गुह्यकांसह, अरुंधती व वसिष्ठांसह तो कुशस्थलीस आला.
1.242.25
चिन्तितं च सुभद्रायाश्चिन्तयित्वा जनार्दनः ।
निद्रयापहृतज्ञानं रौहिणेयं विना तदा ॥ १.२४२.२५ ॥
सुभद्रेचा विचार करून जनार्दन, तेव्हा निद्रेने ज्ञान हरण झालेल्या रौहिणेय (बलराम) वाचून.
1.242.26
सहाक्रूरेण शिनिना सत्यकेन गदेन च ।
वसुदेवेन देवक्या आहूकेन च धीमता ॥ १.२४२.२६ ॥
अक्रूर, शिनी, सात्यकी, गद, वसुदेव, देवकी आणि बुद्धिमान आहुक यांच्यासह.
1.242.27
आजगाम पुरीं रात्रौ द्वारकां स्वजनैर्वृतः ।
पूजयित्वा तु देवेशो नारदादीन्महायशाः ॥ १.२४२.२७ ॥
रात्री आपल्या स्वजनांनी वेढलेले ते द्वारका नगरीत आले; देवेश, महायशस्वी नारद इत्यादींचा सत्कार करून.
1.242.28
कुशलप्रश्नमुक्त्वा तु देवेन्द्रेणाभियाचितः ।
वैवाहिकीं क्रियां कृष्णः स तथेत्येवमुक्तवान् ॥ १.२४२.२८ ॥
कुशल विचारून देवेंद्राने विनंती केल्यावर कृष्णाने विवाहविधीबाबत 'तसेच होवो' असे म्हटले.
1.242.29
आहुको वसुदेवश्च सहाक्रूरः ससात्यकिः ।
अभिप्रणम्य शिरसा पाकशासनमब्रुवन्।
देवदेव नमस्तेस्तु लोकनाथ जगत्पते ॥ १.२४२.२९ ॥
आहुक, वसुदेव, अक्रूर आणि सात्यकी मस्तक लवून पाकशासनाला म्हणाले — हे देवदेवा, तुला नमस्कार; हे लोकनाथा, जगत्पती.
1.242.30
वयं धन्याः स्म सहितैर्बान्धवैः सहिताः प्रभो ।
कृतप्रसादास्तु वयं तव वाक्येन विश्वजित् ॥ १.२४२.३० ॥
हे प्रभो, आम्ही बांधवांसह एकत्र आलो म्हणून धन्य आहोत; तुझ्या वचनाने आम्हांवर कृपा झाली आहे, हे विश्वजित्.
1.242.31
एवमुक्त्वा प्रसाद्यैनं पूजयित्वा प्रयत्नतः ।
महेन्द्रशासनात्सर्वे सहिता ऋषिभिस्तदा ॥ १.२४२.३१ ॥
असे बोलून, त्यांना प्रसन्न करून, प्रयत्नपूर्वक त्यांचा सत्कार करून, तेव्हा महेंद्राच्या आज्ञेने सर्व ऋषींसह एकत्र होऊन.
1.242.32
विवाहं कारयामासुः शक्रपुत्रस्य शास्त्रतः ।
अरुन्धती शची देवी रुग्मिणी देवकी तथा ॥ १.२४२.३२ ॥
इंद्रपुत्राचा विवाह शास्त्रानुसार करवला. देवी अरुंधती, शची, रुक्मिणी, देवकी तसेच.
1.242.33
दिव्यस्त्रीभिश्च सहिताः सुभद्रायाः शुभाः क्रियाः ।
अर्जुनेऽपि तथा सर्वाः क्रिया भद्राः प्रयोजयन् ॥ १.२४२.३३ ॥
दिव्य स्त्रियांसह मिळून सुभद्रेचे शुभ विधी (केले). अर्जुनासाठीही तसेच सर्व मंगल विधी त्यांनी करविले.
1.242.34
महर्षिः काश्यपो होता सदस्या नारदादयः ।
पुण्याशिषः प्रयोक्तारः सर्वे ते हि तदार्जुने ॥ १.२४२.३४ ॥
महर्षी काश्यप होता होते; नारद इत्यादी सदस्य होते. ते सर्व तेव्हा अर्जुनावर पुण्य आशीर्वाद देणारे होते.
1.242.35
अभिषेकं तदा कृत्वा महेन्द्रः पाकशासनिम् ।
लोकपालैस्तु सहितः सर्वदेवैरभिष्टुतः ॥ १.२४२.३५ ॥
तेव्हा महेंद्राने पाकशासनीचा (अर्जुनाचा) अभिषेक केला. लोकपालांसह आणि सर्व देवांनी स्तुती केलेला.
1.242.36
किरीटाङ्गदहाराद्यैर्हस्ताभरणकुण्डलैः ।
भूषयित्वा तदा पार्थं द्वितीयमिव वासवम् ॥ १.२४२.३६ ॥
किरीट, अंगद, हार इत्यादींनी व हातातील अलंकार व कुंडलांनी सजवून, तेव्हा पार्थाला (अर्जुनाला) दुसऱ्या वासवाप्रमाणे.
1.242.37
पुत्रं परिष्वज्य तदा प्रीतिमाप पुरन्दरः ।
शछी देवी तदा भद्रामरुन्धत्यादिभिस्तथा ॥ १.२४२.३७ ॥
पुत्राला आलिंगन देऊन तेव्हा पुरंदराला आनंद झाला. तेव्हा देवी शची, भद्रा आणि अरुंधती इत्यादींनाही तसाच आनंद झाला.
1.242.38
कारयामास वैवाह्यमङ्गलान्यादवस्त्रियः ।
सहाप्सरोभिर्मुदिता भूषयित्वा स्वभूषणैः ॥ १.२४२.३८ ॥
यादव स्त्रियांनी विवाहाचे मंगलविधी करवून घेतले. अप्सरांसह आनंदाने, आपापल्या अलंकारांनी सजून.
1.242.39
पौलोमीमिव मन्यन्ते सुभद्रां तत्र योषितः ।
ततो विवाहो ववृधे कृतः सर्वगुणान्वितः ॥ १.२४२.३९ ॥
तेथील स्त्रिया सुभद्रेला पौलोमी (शची)सारखी मानत होत्या. मग सर्वगुणसंपन्न विवाह वाढत्या उत्साहाने पार पडला.
1.242.40
तस्याः पाणिं गृहीत्वा तु मन्त्रैर्होमपुरस्कृतम् ।
सुभद्रया बभौ जिष्णुः शच्या इव शचीपतिः ॥ १.२४२.४० ॥
तिचा हात धरून, मंत्रांसह होमाला पुढे ठेवून, सुभद्रेसह जिष्णू (अर्जुन) शचीसह शचीपती (इंद्र) शोभावा तसा शोभला.
1.242.41
सा जिष्णुमधिकं भेजे सुभद्रा चारुदर्शना ।
पार्थस्य सदृशी भद्रा रूपेण वयसा तथा ॥ १.२४२.४१ ॥
ती चारुदर्शना सुभद्रा जिष्णूला (अर्जुनाला) अधिक आवडली. मंगल सुभद्रा रूपाने व वयाने पार्थासारखी होती.
1.242.42
सुभद्रायाश्च पार्थोऽपि सदृशो रूपलक्षणैः ।
इत्यूचुश्च तदा देवाः प्रीताः सेन्द्रपुरोगमाः ॥ १.२४२.४२ ॥
सुभद्रेच्या रूपलक्षणांत पार्थही सारखा होता. असे तेव्हा इंद्राला पुढे ठेवून आनंदित देव म्हणाले.
1.242.43
एवं निवेश्य देवास्ते गन्धर्वैः साप्सरोगणैः ।
आमन्त्र्य यादवाः सर्वे विप्रजग्मुर्यथागतम् ॥ १.२४२.४३ ॥
अशा प्रकारे देवांनी गंधर्व आणि अप्सरांच्या समूहांसह (विवाह) पार पाडला, सर्व यादवांचा निरोप घेऊन ते जसे आले होते तसेच निघून गेले.
1.242.44
यादवाः पार्थमामन्त्र्य अन्तर्द्वीपं गतास्तदा ।
वासुदेवस्तदा पार्थमुवाच यदुनन्दनः ॥ १.२४२.४४ ॥
यादव पार्थाचा निरोप घेऊन तेव्हा अंतर्द्वीपाकडे गेले. तेव्हा यदुनंदन वासुदेव पार्थाला म्हणाले.
1.242.45
द्वाविंशद्दिवसान्पार्थ इहोष्य भरतर्षभ ।
मामकं रथमारुह्य शैब्यसुग्रीवयोजितम् ॥ १.२४२.४५ ॥
हे भरतर्षभ पार्था! येथे बावीस दिवस राहा, आणि शैब्य व सुग्रीव जुंपलेल्या माझ्या रथात चढा.
1.242.46
सुभद्रया सुखं पार्थ खाण्डवप्रस्थमाविश ।
यादवैः सहितः पश्चादागमिष्यामि भारत।
यतिवेषेण नियतो वस त्वं रुक्मिणीगृहे ॥ १.२४२.४६ ॥
हे पार्था! सुभद्रेसह सुखाने खाण्डवप्रस्थात प्रवेश कर. हे भारता! मी यादवांसह नंतर येईन. तू यतीच्या वेषात, संयमाने रुक्मिणीच्या गृही राहा.
1.242.47
एवमुक्त्वा प्रचक्राम अन्तर्द्वीपं जनार्दनः ।
कृतोद्वाहस्ततः पार्थः कृतकार्योऽभवत्तदा ॥ १.२४२.४७ ॥
असे बोलून जनार्दन अंतर्द्वीपाकडे निघाले. तेव्हा विवाह पूर्ण करून पार्थ आपले कार्य सिद्ध करणारा झाला.
1.242.48
तस्यां चोपगतो भावः पार्थस्य सुमहात्मनः ।
तस्मिन्भावः सुभद्राया अन्योन्यं समवर्धत ॥ १.२४२.४८ ॥
तिच्याविषयी महात्मा पार्थाचा भाव उत्पन्न झाला, आणि त्याच्याविषयीचा सुभद्रेचा भावही परस्पर वाढला.
1.242.49
स तथा युयुजे वीरो भद्रया भरतर्षभः ।
अभिनिष्पन्नया रामः सीतयेव समन्वितः ॥ १.२४२.४९ ॥
तो वीर, भरतवंशातील श्रेष्ठ, अशा प्रकारे भद्रेशी संयुक्त झाला; जसा परिपूर्ण सीतेशी राम संयुक्त झाला होता.
1.242.50
अपि जिष्णुर्विजज्ञे तां ह्रीं श्रियं सन्नतिक्रियाम् ।
देवतानां वरस्त्रीणां रूपेण सदृशीं सतीम् ॥ १.२४२.५० ॥
विजयी अर्जुनाने तिच्यात लज्जा, शोभा आणि विनम्र वर्तन पाहिले; ती सती रूपाने देवांगनांसारखी होती.
1.242.51
स प्रकृत्या श्रिया दीप्त्या संदिदीपे तयाऽधिकम् ।
उद्यत्सहस्रदीप्तांशुः शरदीव दिवाकरः ॥ १.२४२.५१ ॥
तो स्वभावाने, शोभेने आणि तेजाने तिच्यामुळे अधिकच तळपला; शरद ऋतूत सहस्र किरणांनी उगवलेल्या सूर्याप्रमाणे.
1.242.52
सा तु तं मनुजव्याघ्रमनुरक्ता यशस्विनी ।
कन्यापुरगता भूत्वा तत्परा समपद्यत ॥ १.२४२.५२ ॥
ती यशस्विनी त्या नरव्याघ्रावर अनुरक्त होऊन कन्यांच्या अंतःपुरात जाऊन त्याच्यातच तल्लीन झाली.