महाभारत · अध्याय 1.244
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.244.1
शासनात्पुरुषेन्द्रस्य बलेन महता बली ।
गिरौ रैवतके नित्यं बभूव विपृथुश्रवाः ॥ १.२४४.१ ॥
पुरुषेंद्राच्या आज्ञेने, महान सेनेसह बलवान विपृथुश्रवा रैवतक पर्वतावर सदैव राहत असे.
1.244.2
प्रवासे वासुदेवस्य तस्मिन्हलधरोपमः ।
संबभूव तदा गोप्ता पुरस्य पुरवर्धनः ॥ १.२४४.२ ॥
वासुदेव प्रवासात असताना, तो हलधरासारखा झाला आणि त्या वेळी नगराचा रक्षक व नगराची वृद्धी करणारा बनला.
1.244.3
प्राप्य पाण्डवनिर्याणं निर्ययौ विपृथुश्रवाः ।
निशम्य पुरनिर्घोषं स्वमनीकमचोदयत् ॥ १.२४४.३ ॥
पांडवांचे निर्गमन समजताच विपृथुश्रवा निघाला; नगराचा गोंधळ ऐकून त्याने आपल्या सेनेला पुढे चालवले.
1.244.4
सोऽभिपत्य तदाध्वानं ददर्श पुरुषर्षभम् ।
निःसृतं द्वारकाद्वारादंशुमन्तमिवाम्बिरात् ॥ १.२४४.४ ॥
तेव्हा तो पुढे धावून रस्त्यात त्या पुरुषर्षभाला पाहता झाला, जो द्वारकेच्या द्वारातून बाहेर पडत होता, जसा आकाशातून सूर्य निघतो.
1.244.5
सविद्युतमिवाम्भोदं प्रेक्षतां तं धनुर्धरम् ।
पार्थमानर्तयोधानां विस्मयः समपद्यत ॥ १.२४४.५ ॥
विजेसह मेघासारख्या त्या धनुर्धर पार्थाकडे पाहणाऱ्या आनर्त योद्ध्यांना आश्चर्य वाटले.
1.244.6
उदीर्णरथनागाश्वमनीकमभिवीक्ष्य तत् ।
उवाच परमप्रीता सुभद्रा भद्रभाषिणी ॥ १.२४४.६ ॥
उसळणाऱ्या रथ, हत्ती व घोड्यांच्या त्या सेनेला पाहून, अत्यंत आनंदित झालेली शुभभाषिणी सुभद्रा म्हणाली.
1.244.7
संग्रहीतुमभिप्रायो दीर्घकालकृतो मम ।
युध्यमानस्य सङ्ग्रामे रथं तव नरर्षभ ॥ १.२४४.७ ॥
हे नरश्रेष्ठा, युद्धात लढणारा तुझा रथ ताब्यात घेण्याचा माझा दीर्घकालीन संकल्प आहे.
1.244.8
ओजस्तेजोद्युतिबलैरन्वितस्य महात्मनः ।
पार्थ ते सारथित्वेन भविता शिक्षितास्म्यहम् ॥ १.२४४.८ ॥
हे पार्था, ओज, तेज, दीप्ती आणि बल यांनी युक्त अशा तुझ्या महात्म्याचा सारथी होण्यासाठी मी प्रशिक्षित झाले आहे.
1.244.9
एवमुक्तः प्रियां प्रीतः प्रत्युवाच नरर्षभः ।
चोदयाश्वानसंसक्तान्विश्तु विपृथोर्बलम् ॥ १.२४४.९ ॥
असे सांगितले असता आनंदित झालेला नरश्रेष्ठ आपल्या प्रियेला म्हणाला, 'घोड्यांना अडथळ्याविना हाक, आणि विशाल सेनेत प्रवेश कर.'
1.244.10
बहुभिर्युध्यमानस्य तावकान्विजिघांसतः ।
पश्य बाहुबलं भद्रे शरान्विक्षिपतो मम ॥ १.२४४.१० ॥
हे भद्रे, अनेकांशी लढणारा आणि तुझ्या माणसांना मारू इच्छिणारा, बाण सोडणारा माझा बाहुबल पाहा.
1.244.11
एवमुक्ता तदा भद्रा पार्थेन भरतर्षभ ।
चुचोद साश्वान्संहृष्टा ते ततो विविशुर्बलम् ॥ १.२४४.११ ॥
हे भरतर्षभा, पार्थाने असे सांगितल्यावर भद्रेने आनंदाने घोड्यांना हाकले; ते सेनेत शिरले.
1.244.12
तदाहतमहावाद्यं समुदग्रध्वजायुतम् ।
अनीकं विपृथोर्हृष्टं पार्थमेवान्ववर्तत ॥ १.२४४.१२ ॥
महावाद्ये वाजत असता, हजारो उंच ध्वजांनी युक्त विपृथूची आनंदी सेना पार्थाचाच पाठलाग करू लागली.
1.244.13
रथैर्बहुविधाकारैः सदश्वैश्च महाजवैः ।
किरन्तः शरवर्षाणि परिवव्रुर्धनञ्जयम् ॥ १.२४४.१३ ॥
विविध आकारांच्या रथांनी आणि महावेगवान उत्तम घोड्यांनी, बाणांचा वर्षाव करीत त्यांनी धनंजयाला वेढले.
1.244.14
तेषामस्त्राणि संवार्य दिव्यास्त्रेण महास्त्रवित् ।
आवृणोन्महदाकाशं शरैः परपुरञ्जयः ॥ १.२४४.१४ ॥
महास्त्रांचा जाणकार आणि शत्रुनगरे जिंकणाऱ्या त्याने दिव्यास्त्राने त्यांची अस्त्रे रोखून बाणांनी विशाल आकाश झाकून टाकले.
1.244.15
तेषां बाणान्महाबाहुर्मुकुटान्यङ्गदानि च ।
चिच्छेद निशितैर्बाणैः शरांश्चैव धनूंषि च ॥ १.२४४.१५ ॥
त्या महाबाहूने त्यांचे बाण, मुकुट, बाजूबंद, शर आणि धनुष्येही तीक्ष्ण बाणांनी तोडली.
1.244.16
युगानीषान्वरूथानि यन्त्राणि विविधानि च ।
अजिघांसन्परान्पार्थश्चिच्छेद निशितैः शरैः ॥ १.२४४.१६ ॥
शत्रूंना मारण्याची इच्छा न धरता पार्थाने त्यांची जोखडे, दांडे, रथाची आवरणे आणि विविध यंत्रे तीक्ष्ण बाणांनी तोडली.
1.244.17
विधनुष्कान्विकवचान्विरथांश्च महारथान् ।
कृत्वा पार्थः प्रियां प्रीतः प्रेक्ष्यतामित्यदर्शयत् ॥ १.२४४.१७ ॥
पार्थाने महारथींना धनुष्यहीन, कवचहीन आणि रथहीन करून, आनंदाने आपल्या प्रियेला 'पहा' म्हणून ते दाखवले.
1.244.18
सा दृष्ट्वा महदाश्चर्यं सुभद्रा पार्थमब्रवीत् ।
अवाप्तार्थाऽस्मि भद्रं ते याहि पार्थ यथासुखम् ॥ १.२४४.१८ ॥
ते महदाश्चर्य पाहून सुभद्रा पार्थाला म्हणाली, 'माझा हेतू साध्य झाला आहे. तुझे कल्याण असो, हे पार्था, जसे सुखकर वाटेल तसे जा.'
1.244.19
स सक्तं पाण्डुपुत्रेण समीक्ष्य विपृथुर्बलम् ।
त्वरमाणोऽभिसंक्रम्य स्थीयतामित्यभाषत ॥ १.२४४.१९ ॥
पांडुपुत्राशी जोडलेले ते सैन्य पाहून तो त्वरेने पुढे येऊन म्हणाला, "थांबा."
1.244.20
ततः सेनापतेर्वाक्यं नात्यवर्तन्त यादवाः ।
सागरे मारुतोद्धूता वेलामिव महोर्मयः ॥ १.२४४.२० ॥
तेव्हा यादवांनी सेनापतीचे वचन ओलांडले नाही, जसे समुद्रात वाऱ्याने उसळलेल्या मोठ्या लाटा किनारा ओलांडत नाहीत.
1.244.21
ततो रथवरात्तूर्णमवरुह्य नरर्षभः ।
अभिगम्य नरव्याघ्रं प्रहृष्टः परिषस्वजे ॥ १.२४४.२१ ॥
तेव्हा नरश्रेष्ठ अर्जुन त्वरेने श्रेष्ठ रथातून उतरून नरव्याघ्राजवळ जाऊन हर्षाने त्याला आलिंगन दिले.
1.244.22
सोऽब्रवीत्पार्थमासाद्य दीर्घकालमिदं तव ।
निवासमभिजानामि शङ्खचक्रगदाधरात् ॥ १.२४४.२२ ॥
तो पार्थाजवळ येऊन म्हणाला, "शंख, चक्र, गदा धारण करणाऱ्याकडून दीर्घकाळ हे तुझे निवासस्थान होते, हे मला ठाऊक आहे."
1.244.23
न मेऽस्त्यविदितं किंचिद्यद्यदाचितं त्वया ।
सुभद्रार्थं प्रलोभेन प्रीतस्तव जनार्दनः ॥ १.२४४.२३ ॥
सुभद्रेसाठी तू जे जे मागितलेस ते मला अज्ञात नाही; त्या आकर्षणामुळे जनार्दन तुझ्यावर प्रसन्न आहे.
1.244.24
प्राप्तस्य यतिलिङ्गेन वासितस्य धनञ्जय ।
बन्धुमानसि रामेण महेन्द्रावरजेन च ॥ १.२४४.२४ ॥
हे धनंजया, संन्याशाच्या वेषात येऊन राहिलेला तू राम आणि महेंद्राचा धाकटा भाऊ (कृष्ण) यांचा बंधू आहेस.
1.244.25
मामेव च सदाकाङ्क्षी मन्त्रिणं मधुसूदनः ।
अन्तरेण सुभद्रां च त्वां च तात धनञ्जय ॥ १.२४४.२५ ॥
मधुसूदनाने नेहमी मलाच मंत्री म्हणून इच्छिले; सुभद्रा आणि तुला सोडून, हे तात धनंजया.
1.244.26
इमं रथवरं दिव्यं सर्वशस्त्रसमन्वितम् ।
इदमेवानुयात्रं च निर्दिश्य गदपूर्वजः ॥ १.२४४.२६ ॥
सर्व शस्त्रांनी युक्त असा हा श्रेष्ठ दिव्य रथ आणि हे अनुचर दाखवून, गदाचा मोठा भाऊ (म्हणाला).
1.244.27
अन्तर्द्वीपं तदा वीर गतो वृष्णिसुखावहः ।
दीर्घकालावरुद्धं त्वां संप्राप्तं प्रियया सह ॥ १.२४४.२७ ॥
हे वीरा, तेव्हा वृष्णींना सुख देणारा अंतर्द्वीपाला गेला; दीर्घकाळ अडवलेला तू प्रियेसह पोहोचलास.
1.244.28
पश्यन्तु भ्रातरः सर्वे वज्रपाणिमिवामराः ।
आयाते तु दशार्हाणामृषभे शार्ङ्गधन्वनि ॥ १.२४४.२८ ॥
दशार्हांमध्ये श्रेष्ठ, शार्ङ्ग धनुष्य धारण करणारा आला असता, सर्व भावांनी वज्रपाणीला पाहणाऱ्या देवांप्रमाणे त्याला पाहावे.
1.244.29
भद्रामनुगमिष्यन्ति रत्नानि च वसूनि च ।
अरिष्टं याहि पन्थानं सुखी भव धनञ्जय ॥ १.२४४.२९ ॥
भद्रेच्या मागोमाग रत्ने आणि संपत्तीही येतील. मंगल मार्गाने जा, हे धनंजया, सुखी रहा.
1.244.30
नष्टशोकैर्विशोकस्य सुहृद्भिः संगमोऽस्तु ते ॥ १.२४४.३० ॥
शोक नष्ट झालेल्या तुला, शोक नष्ट झालेल्या मित्रांशी समागम होवो.
1.244.31
ततो विपृथुमामन्त्र्य पार्थः प्रीतोऽभिवाद्य च ।
कृष्णस्य मतमास्थाय कृष्णस्य रथमास्थितः ॥ १.२४४.३१ ॥
नंतर विपृथूचा निरोप घेऊन, प्रसन्न होऊन नमस्कार करून, कृष्णाचे मत मान्य करून पार्थ कृष्णाच्या रथात आरूढ झाला.
1.244.32
पूर्वमेव तु पार्थाय कृष्णेन विनियोजितम् ।
सर्वरत्नसुसंपूर्णं सर्वभोगसमन्वितम् ॥ १.२४४.३२ ॥
आधीच कृष्णाने पार्थासाठी जे व्यवस्थित करून ठेवले होते, ते सर्व रत्नांनी परिपूर्ण व सर्व भोगांनी युक्त होते.
1.244.33
रथेन काञ्चनाङ्गेन कल्पितेन यथाविधि ।
शैब्यसुग्रीवयुक्तेन किङ्किणीजालमालिना ॥ १.२४४.३३ ॥
सोन्याच्या अवयवांच्या, यथाविधी सजवलेल्या रथाने; शैब्य व सुग्रीव नावाच्या घोड्यांनी जोडलेल्या, घुंगरांच्या जाळीमाळांनी सजलेल्या.
1.244.34
सर्वशस्त्रोपपन्नेन जीमूतरवनादिना ।
ज्वलनार्चिःप्रकाशेन द्विषतां हर्षनाशिना ॥ १.२४४.३४ ॥
सर्व शस्त्रांनी सुसज्ज, मेघगर्जनेसारख्या ध्वनीचा, अग्निज्वालेसारखा तेजस्वी, शत्रूंचा आनंद नष्ट करणारा (रथ).
1.244.35
सन्नद्धः कवची खड्गी बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् ।
युक्तः सेनानुयात्रेण रथणारोप्य माधवीम्।
रथेनाकाशगेनैव पययौ स्वपुरं प्रति ॥ १.२४४.३५ ॥
कवच घालून, तलवार धारण करून, गोधाचर्माचा बाहुरक्षक व बोटांचे रक्षक बांधून, सैन्य अनुसरत असताना, माधवीला (सुभद्रेला) रथात बसवून, आकाशगामी रथानेच तो आपल्या नगरीकडे निघाला.
1.244.36
ह्रियमाणां तु तां दृष्ट्वा सुभद्रां सैनिका जनाः ।
विक्रोशन्तोऽद्रवन्सर्वे द्वारकामभितः पुरीम् ॥ १.२४४.३६ ॥
सुभद्रेला नेले जाताना पाहून सैनिक व लोक ओरडत चहूबाजूंनी द्वारका नगरीकडे धावले.
1.244.37
ते समासाद्य सहिताः सुधर्मामभितः सभाम् ।
सभापालस्य तत्सर्वमाचख्युः पार्थविक्रमम् ॥ १.२४४.३७ ॥
ते सर्व एकत्र येऊन सुधर्मा सभेभोवती पोहोचले आणि सभापालाला पार्थाचा (अर्जुनाचा) सर्व पराक्रम सांगितला.
1.244.38
तेषां श्रुत्वा सभापालो भेरीं सान्नाहिकीं ततः ।
समाजघ्ने महाघोषां जाम्बूनदपरिष्कृताम् ॥ १.२४४.३८ ॥
त्यांचे बोलणे ऐकून सभापालाने तेव्हा महाध्वनी असलेली, जाम्बूनद सोन्याने सजवलेली सान्नाहिकी भेरी वाजवली.
1.244.39
क्षुब्धास्तेनाथ शब्देन भोजवृष्ण्यन्धकास्तदा ।
अन्तर्द्वीपात्समुत्पेतुः सहसा सहितास्तदा।
अन्नपानमपास्याथ समापेतुः समन्ततः ॥ १.२४४.३९ ॥
त्या शब्दाने क्षुब्ध झालेले भोज, वृष्णी आणि अंधक तेव्हा अंतर्द्वीपातून अचानक एकत्र उठले; अन्नपान सोडून सर्व बाजूंनी एकत्र जमले.
1.244.40
तत्र जाम्बूनदाङ्गानि स्पर्ध्यास्तरणवन्ति च ।
मणिविद्रुमचित्राणि ज्वलिताग्निप्रभाणि च ॥ १.२४४.४० ॥
तेथे जाम्बूनद सोन्याची आसने होती; ती सुंदर आच्छादनांनी युक्त, मणी व प्रवाळांनी विचित्र नक्षीची आणि प्रज्वलित अग्नीसारखी तेजस्वी होती.
1.244.41
भेजिरे पुरुषव्याघ्रा वृष्ण्यन्धकमहारथाः ।
सिंहासनानि शतशो धिष्ण्यानीव हुताशनाः ॥ १.२४४.४१ ॥
वृष्णी व अंधकांचे महारथी, पुरुषव्याघ्र शेकडो सिंहासनांवर बसले; यज्ञवेदीवर होमाग्नी बसावेत तसे.
1.244.42
तेषां समुपविष्टानां देवानामिव सन्नये ।
आचख्यौ चेष्टितं जिष्णोः सभापालः सहानुगः ॥ १.२४४.४२ ॥
देवांच्या सभेप्रमाणे बसलेल्या त्यांच्यासमोर सभापालाने आपल्या अनुचरांसह जिष्णूचे (अर्जुनाचे) कृत्य सांगितले.
1.244.43
तच्छ्रुत्वा वृष्णिवीरास्ते मदसंरक्तलोचनाः ।
अमृष्यमाणाः पार्थस्य समुत्पेतुरहङ्कृताः ॥ १.२४४.४३ ॥
ते ऐकून मदाने लाल डोळे झालेले वृष्णिवीर, पार्थाला (अर्जुनाला) सहन न होऊन, अहंकाराने भरून उठले.
1.244.44
योजयध्वं रथानाशु प्रासानाहरतेति च ।
धनूंषि च महार्हाणि कवचानि बृहन्ति च ॥ १.२४४.४४ ॥
"लवकर रथ जुंपा, भाले आणा" असे म्हणत, मौल्यवान धनुष्ये आणि मोठी चिलखते (आणा).
1.244.45
सूतानुच्चुक्रुशुः केचिद्रथान्योजयतेति च ।
स्वयं च तुरगान्केचिदयुञ्जन्हेमभूषितान् ॥ १.२४४.४५ ॥
काहींनी सारथ्यांवर "रथ जुंपा!" म्हणून ओरडले; काहींनी स्वतःच सोन्याने सजवलेले घोडे जुंपले.
1.244.46
रथेष्वानीयमानेषु कवचेषु ध्वजेषु च ।
अभिक्रन्दे नृवीराणां तदासीत्तुमुलं महत् ॥ १.२४४.४६ ॥
रथ, चिलखते व ध्वज आणले जात असताना, नरवीरांच्या गर्जनेत ते मोठे तुमुल झाले.
1.244.47
वनमाली ततः क्षीबः कैलासशिखरोपमः ।
नीलवासा मदोत्सिक्त इदं वचनमब्रवीत् ॥ १.२४४.४७ ॥
मग वनमाला धारण केलेला, मदाने उन्मत्त, कैलासशिखरासारखा, नीलवस्त्रधारी, मदाने फुललेला (बलराम) हे वचन बोलला.
1.244.48
किमिदं कुरुथाप्रज्ञास्तूष्णींभूते जनार्दने ।
अस्य भावमविज्ञाय संक्रुद्धा मोघगर्जिताः ॥ १.२४४.४८ ॥
"अरे मूर्खांनो! जनार्दन गप्प बसलेले असताना तुम्ही हे काय करता? त्यांचा अभिप्राय न जाणता, क्रुद्ध होऊन व्यर्थ गर्जना करत आहात!"
1.244.49
एष तावदभिप्रायमाख्यातु स्वं महामतिः ।
यदस्य रुचिरं कर्तुं तत्कुरुध्वमतन्द्रिताः ॥ १.२४४.४९ ॥
या महामतीने प्रथम आपला अभिप्राय सांगावा; त्यांना जे प्रिय असेल ते तुम्ही आळस न करता करा.
1.244.50
ततस्ते तद्वचः श्रुत्वा ग्राह्यरूपं हलायुधात् ।
तूष्णींभूतास्ततः सर्वे साधुसाध्विति चाब्रुवन् ॥ १.२४४.५० ॥
मग हलायुधाचे (बलरामाचे) ते स्वीकारार्ह बोल ऐकून ते सर्व गप्प झाले आणि 'साधु, साधु' म्हणू लागले.
1.244.51
समं वचो निशम्यैव बलदेवस्य धीमतः ।
पुनरेवसभामध्ये सर्वे ते समुपाविशन् ॥ १.२४४.५१ ॥
बुद्धिमान बलदेवाचे बोल एकमताने ऐकून ते सर्व पुन्हा सभेच्या मध्यभागी बसले.
1.244.52
ततोऽब्रवीद्वासुदेवं वचो रामः परन्तपः ।
त्रैलोक्यनाथ हे कृष्ण भूतभव्यभविष्यकृत्।
किमवागुपविष्टोऽसि प्रेक्षमाणो जनार्दन ॥ १.२४४.५२ ॥
तेव्हा शत्रूंना तापविणारे राम (बलराम) वासुदेवाला म्हणाले: 'हे त्रैलोक्यनाथा, हे कृष्णा, भूत-भव्य-भविष्याचे निर्माते, हे जनार्दना, तू मान खाली घालून बसला आहेस आणि पाहत का आहेस?'
1.244.53
सत्कृतस्त्वत्कृते पार्थः सर्वैरस्माभिरच्युत ।
न च सोऽर्हति तां पूजां दुर्बुद्धिः कुलपांसनः ॥ १.२४४.५३ ॥
हे अच्युता, तुझ्यामुळे पार्थाचा (अर्जुनाचा) आम्ही सर्वांनी सत्कार केला; पण तो दुर्बुद्धी, कुलाला कलंक लावणारा त्या सन्मानाला पात्र नाही.
1.244.54
को हि तत्रैव भुक्तावान्नं भाजनं भेत्तुमर्हति ।
मन्यमानः कुले जातमात्मानं पुरुषः क्वचित् ॥ १.२४४.५४ ॥
ज्या पात्रातून भोजन केले, तेच फोडण्यास मी योग्य आहे, मी चांगल्या कुलात जन्मलो आहे असे मानून कोण पुरुष ते फोडण्यास पात्र समजेल?
1.244.55
इच्छन्नेव हि संबन्धं कृतं पूर्वं च मानयन् ।
को हि नाम भवेनार्थी साहसेन समाचरेत् ॥ १.२४४.५५ ॥
संबंध इच्छिणारा आणि पूर्वीच्या संबंधाचा सन्मान करणारा कोणता अर्थार्थी पुरुष साहसाने वागेल?
1.244.56
सोऽवमन्य तथाऽस्माकमनादृत्य च केशवम् ।
प्रसह्य हृतवानद्य सुभद्रां मृत्युमात्मनः ॥ १.२४४.५६ ॥
त्याने आमचा अपमान केला, केशवाचीही अवहेलना केली आणि आज बलात्काराने सुभद्रेचे हरण केले; स्वतःच्या मृत्यूलाच त्याने ओढवून घेतले.
1.244.57
कथं हि शिरसो मध्ये कृतं तेन पदं मम ।
मर्षयिष्यामि गोविन्द पादस्पर्शमिवोरगः ॥ १.२४४.५७ ॥
त्याने माझ्या डोक्याच्या मध्यभागी पाय कसा ठेवला? हे गोविंदा, सर्प जसा पायाचा स्पर्श सहन करत नाही, तसा मी हे कसे सहन करू?
1.244.58
अद्य निष्कौरवामेकः करिष्यामि वसुन्धराम् ।
न हि मे मर्षणीयोऽयमर्जुनस्य व्यतिक्रमः ॥ १.२४४.५८ ॥
आज मी एकटाच पृथ्वीला कौरवरहित करीन; अर्जुनाविषयीचा हा अतिक्रम मला सहन होणार नाही.
1.244.59
तं तथा गर्जमानं तु मेघदुन्दुभिनिःस्वनम् ।
अन्वपद्यन्त ते सर्वे भोजवृष्ण्यन्धकास्तदा ॥ १.२४४.५९ ॥
मेघदुंदुभीप्रमाणे गर्जणाऱ्या त्याच्या मागे तेव्हा भोज, वृष्णी आणि अंधक सर्व निघाले.