Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 1.247

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.247.1

अथ शुश्राव निर्वृत्ते वृष्णीनां परमोत्सवे ।
अर्जुनेन हृतां भद्रां शङ्खचक्रगदाधरः ॥ १.२४७.१ ॥

वृष्णियों के परम उत्सव के समाप्त होने पर शङ्ख, चक्र और गदा धारण करने वाले (कृष्ण) ने सुना कि अर्जुन भद्रा का हरण कर ले गए हैं।

1.247.2

पुरस्तादेव पौराणां संशयः समजायत ।
जानता वासुदेवेन वासितो भरतर्षभः ॥ १.२४७.२ ॥

पहले ही नगरवासियों में संशय उत्पन्न हो गया था, और वासुदेव ने यह जानते हुए भरतश्रेष्ठ (अर्जुन) को (उस विचार में) रहने दिया।

1.247.3

लोकस्य विदितं ह्यद्य पूर्वं विपृथुना यथा ।
सान्त्वयित्वाभ्यनुज्ञातो भद्रया सह सङ्गतः ॥ १.२४७.३ ॥

यह तो लोक में पहले से ही विदित है, जैसे पूर्वकाल में विपृथु (की कथा) प्रसिद्ध है; (अर्जुन) (बलराम को) सान्त्वना देकर, उनकी अनुमति पाकर भद्रा के साथ मिल गए।

1.247.4

दित्सता सोदरां तस्मै पतत्त्रिवरकेतुना ।
अर्हते पार्थिवेन्द्राय पार्थायायतलोचनाम् ॥ १.२४७.४ ॥

पक्षिश्रेष्ठ (गरुड़) को ध्वज पर धारण करने वाले (कृष्ण) ने अपनी बहन (भद्रा) को उस योग्य राजाधिराज पार्थ (अर्जुन) को देने की इच्छा से, विशाल नेत्रों वाली (भद्रा) को (उसे सौंपा)।

1.247.5

सत्कृत्य पाण्डवश्रेष्ठं प्रेषयामास चार्जुनम् ।
भद्रया सह बीभत्सुः प्रापितो वृजिनं पुरम् ॥ १.२४७.५ ॥

पाण्डवश्रेष्ठ (अर्जुन) का सत्कार करके उन्होंने अर्जुन को भेज दिया; भद्रा के साथ बीभत्सु (अर्जुन) को वृजिन नगर पहुँचाया गया।

1.247.6

इति पौरजनाः सर्वे वदन्ति च समन्ततः ।
श्रुत्वा तु पुण्डरीकाक्षः संप्राप्तं स्वपुरोत्तमम् ॥ १.२४७.६ ॥

इस प्रकार सभी पुरवासी चारों ओर बोल रहे थे; किन्तु कमलनयन (कृष्ण) ने अपने उत्तम नगर में पहुँचे (अर्जुन के बारे में) सुनकर (कार्य किया)।

1.247.7

अर्जुनं पाण्डवश्रेष्ठमिन्द्रप्रस्थगतं तथा ।
यियासुः खाण्डवप्रस्थममन्त्रयत केशवः ॥ १.२४७.७ ॥

इन्द्रप्रस्थ में स्थित पाण्डवश्रेष्ठ अर्जुन से, तथा खाण्डवप्रस्थ जाने की इच्छा रखते हुए केशव ने (विदा माँगने के लिए) सम्बोधित किया।

1.247.8

पूर्वं सत्कृत्य राजानमाहुकं मधुसूदनः ।
तथा विपृथुमक्रूरं संकर्षणविडूरथौ ॥ १.२४७.८ ॥

पहले राजा आहुक का सत्कार करके मधुसूदन ने, तथा विपृथु, अक्रूर, संकर्षण और विदूरथ का भी (सत्कार किया)।

1.247.9

मन्त्रयामास तैः सार्धं पुरस्तादभिमानितैः ।
संकर्षणेन संमन्त्र्य ह्यनुज्ञातो महामनाः ॥ १.२४७.९ ॥

पहले से सम्मानित उन (यादवों) के साथ उन्होंने मन्त्रणा की। संकर्षण के साथ मन्त्रणा करके और उनकी अनुमति पाकर उदारमना (कृष्ण) (आगे बढ़े)।

1.247.10

संप्रीतः प्रीयमाणेन वृष्णिराज्ञा जनार्दनः ।
अभिमन्त्र्याभ्यनुज्ञातो योजयामास वाहिनीम् ॥ १.२४७.१० ॥

वृष्णिराज द्वारा प्रसन्न होकर, और उनसे सम्बोधित होकर तथा विदा पाकर जनार्दन ने सेना को सज्जित किया।

1.247.11

ततस्तु यानान्यासाद्य दाशार्हाणां यशस्विनाम् ।
सिंहनादः प्रहृष्टानां क्षणेन समपद्यत ॥ १.२४७.११ ॥

तब यशस्वी दाशार्हों के रथों के पास पहुँचकर हर्षित लोगों का सिंहनाद क्षणभर में उठ खड़ा हुआ।

1.247.12

योजयन्तः सदश्वांस्तु यानयुग्यं रथांस्तथा ।
गजांश्च परमप्रीतः समपद्यन्त वृष्णयः ॥ १.२४७.१२ ॥

उत्तम अश्वों, रथों के जुए और रथों तथा हाथियों को जोतते हुए अत्यन्त प्रसन्न वृष्णिवंशी लोग (कार्य में) लग गए।

1.247.13

वृष्ण्यन्धकमहामात्रैः सह वीरैर्महारथैः ।
भ्रातृभिश्च कुमारैश्च योधैश्च शतशो वृतः ॥ १.२४७.१३ ॥

वृष्णि और अन्धक के महामात्यों, वीर महारथियों, भाइयों, राजकुमारों और सैकड़ों योद्धाओं से घिरे हुए।

1.247.14

सैन्येन महता शौरिरभिगुप्तः समन्ततः ।
तत्र दानपतिः श्रीमाञ्जगाम स महायशाः ॥ १.२४७.१४ ॥

विशाल सेना से चारों ओर से सुरक्षित शौरि वहाँ गए — वह श्रीमान्, दान के स्वामी, महायशस्वी।

1.247.15

अक्रूरो वृष्णिवीराणां सेनापतिररिन्दमः ।
अनाधृष्टिर्महातेजा उद्धवश्च महायशाः ॥ १.२४७.१५ ॥

वृष्णि वीरों के सेनापति अक्रूर, शत्रुओं को दमन करने वाले, महातेजस्वी अनाधृष्टि और महायशस्वी उद्धव।

1.247.16

साक्षाद्वृहस्पतेः शिष्यो महाबुद्धिर्महामनाः ।
सत्यकः सात्यकिश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः ॥ १.२४७.१६ ॥

साक्षात बृहस्पति के शिष्य, महाबुद्धि और उदारमना सत्यक, सात्यकि, और सात्वत कृतवर्मा।

1.247.17

प्रद्युम्नश्चैव साम्बश्च निशङ्कुः शङ्कुरेव च ।
चारुदेष्णश्च विक्रान्तो झिल्ली विपृथुरेव च ॥ १.२४७.१७ ॥

प्रद्युम्न और साम्ब, निशङ्कु और शङ्कु, चारुदेष्ण पराक्रमी, झिल्ली और विपृथु भी।

1.247.18

सारणश्च महाबाहुर्गदश्च विदुषां वरः ।
एते चान्ये च बहवो वृष्णिभोजान्धकास्तथा ॥ १.२४७.१८ ॥

महाबाहु सारण और विद्वानों में श्रेष्ठ गद, ये और दूसरे बहुत से वृष्णि, भोज और अन्धक भी।

1.247.19

आजग्मः खाण्डवप्रस्थमादाय हरणं बहु ।
उपहारं समादाय पृथुवृष्णिपुरोगमाः ॥ १.२४७.१९ ॥

वे बहुत उपहार लेकर खाण्डवप्रस्थ आए, महान वृष्णियों के नेतृत्व में, भेंट लेकर।

1.247.20

प्रययुः सिंहनादेन सुभध्रामवलोककाः ।
ते त्वदीर्घेण कालेन कृष्णेन सह यादवाः।
पुरमासाद्य पार्थानां परां प्रीतिमवाप्नुवन् ॥ १.२४७.२० ॥

सिंह के समान गर्जना करते हुए, सुभद्रा को देखने की इच्छा से वे आगे बढ़े। थोड़े ही समय में वे कृष्ण के साथ यादव नगर पहुँचे और पाण्डवों को बड़ा आनन्द प्राप्त हुआ।

1.247.21

ततो युधिष्ठिरो सजा श्रुत्वा माघवमागतम् ।
प्रतिग्रहार्थं कृष्णस्य यमौ प्रास्थापयत्तदा ॥ १.२४७.२१ ॥

तब युधिष्ठिर ने माधव (कृष्ण) के आने का समाचार सुनकर, कृष्ण का स्वागत करने के लिए उसी समय दोनों यमज भाइयों को भेजा।

1.247.22

ताभ्यां प्रतिगृहीतं तु वृष्णिचक्रं महर्द्धिमत् ।
विवेश खाण्डवप्रस्थं पताकाध्वजशोभितम् ॥ १.२४७.२२ ॥

उन दोनों द्वारा स्वागत पाकर वह समृद्ध वृष्णि-समूह पताकाओं और ध्वजों से सुशोभित खाण्डवप्रस्थ में प्रवेश कर गया।

1.247.23

संमृष्टसिक्तपन्थानं पुष्पप्रकरशोभितम् ।
चन्दनस्य रसैः शीतैः पुम्यगन्धैर्निषेवितम् ॥ १.२४७.२३ ॥

जिसके मार्ग झाड़े और छिड़के गए थे, फूलों की ढेरियों से सुशोभित, शीतल चन्दन-रस और पवित्र सुगन्धों से सेवित।

1.247.24

दह्यताऽगुरुणा चैव देशे देशे सुगन्धिना ।
हृष्टपुष्टजनाकीर्णं वणिग्भिरुपशोभितम् ॥ १.२४७.२४ ॥

जहाँ-तहाँ सुगन्धित अगरु जलाया जा रहा था, प्रसन्न और पुष्ट लोगों से भरा, व्यापारियों से सुशोभित।

1.247.25

प्रतिपेदे महाबाहुः सह रामेण केशवः ।
वृष्ण्यन्धकैस्तथा भोजैः समेतः पुरुषोत्तमः ॥ १.२४७.२५ ॥

महाबाहु केशव ने राम के साथ आगे बढ़ा। वृष्णि, अन्धक और भोजों के साथ मिलकर वह पुरुषोत्तम (आगे) गए।

1.247.26

संपूज्यमानः पौरैश्च ब्राह्मणैश्च सहस्रशः ।
विवेश भवनं राज्ञः पुरन्दरगृहोपमम् ॥ १.२४७.२६ ॥

नगरवासियों और सहस्रों ब्राह्मणों द्वारा सम्मानित होकर उन्होंने राजा के भवन में प्रवेश किया, जो इन्द्र के भवन के समान था।

1.247.27

युधिष्ठिरस्तु रामेण समागच्छद्यथाविधि ।
मूर्ध्नि केशवमाघ्राय बाहुभ्यां परिषस्वजे ॥ १.२४७.२७ ॥

युधिष्ठिर ने राम से यथाविधि भेंट की। केशव का मस्तक सूँघकर उन्होंने दोनों बाँहों से उनका आलिंगन किया।

1.247.28

तं प्रीयमाणो गोविन्दो विनयेनाभिपूजयन् ।
भीमं च पुरुषव्याघ्रं विधिवत्प्रत्यपूजयत् ॥ १.२४७.२८ ॥

प्रसन्न होकर गोविन्द ने विनय से उनका सम्मान किया, और पुरुषव्याघ्र भीम का भी विधिपूर्वक सत्कार किया।

1.247.29

तांश्च वृष्ण्यन्धकश्रेष्ठान्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
प्रतिजग्राह सत्कारैर्यथाविधि यथागतम् ॥ १.२४७.२९ ॥

कुन्ती-पुत्र युधिष्ठिर ने वृष्णि और अन्धकों में श्रेष्ठ उन सबका यथाविधि सत्कारपूर्वक स्वागत किया, जैसे वे आए थे।

1.247.30

गुरुवत्पूजयामास कांश्चित्कांश्चिद्वयस्यवत् ।
कांश्चिदभ्यवदत्प्रेम्णा कैश्चिदप्यभिवादितः ॥ १.२४७.३० ॥

किन्हीं को उसने गुरु की भाँति पूजा, किन्हीं को मित्र की भाँति; किन्हीं से प्रेमपूर्वक बातचीत की, और किन्हीं से उसने स्वयं अभिवादन पाया।

1.247.31

ततः पृथा च पार्थाश्च मुदिताः कृष्णया सह ।
पुण्डरीकाक्षमासाद्य बभूवुर्मुदितेन्द्रियाः ॥ १.२४७.३१ ॥

तब पृथा और पार्थ (पाण्डव) कृष्णा के साथ आनन्दित हुए। कमलनयन (कृष्ण) के समीप पहुँचकर वे प्रसन्नेन्द्रिय हो गए।

1.247.32

हर्षादभिगतौ दृष्ट्वा संकर्षणजनार्दनौ ।
बन्धुमन्तं पृथा पार्थं युधिष्ठिरममन्यत ॥ १.२४७.३२ ॥

हर्ष से आए हुए संकर्षण और जनार्दन को देखकर पृथा ने पार्थ युधिष्ठिर को बन्धुओं से युक्त माना।

1.247.33

ततः सङ्कर्षणाक्रूरावप्रमेयावदीनवत् ।
भद्रवत्यै सुभद्रायै धनौघमुपजह्रतुः ॥ १.२४७.३३ ॥

तब अप्रमेय संकर्षण और अक्रूर ने बिना कमी के भद्रवती और सुभद्रा को धन का ढेर उपहार में दिया।

1.247.34

प्रवालानि च हाराणि भूषणानि सहस्रशः ।
कुथास्तरपरिस्तोमान्व्याघ्राजिनपुरस्कृतान् ॥ १.२४७.३४ ॥

मूँगे, हार और हज़ारों आभूषण, बिछौने-गद्दे की चादरें और व्याघ्रचर्म से सजे आसन (उपहार में दिए गए)।

1.247.35

विविधैश्चैव रंत्नौगैर्दीप्तप्रभमजायत ।
शयनासनयानैश्च युधिष्ठिरनिवेशनम् ॥ १.२४७.३५ ॥

विविध रत्नों के ढेरों से और शयन, आसन और यानों से युधिष्ठिर का निवास दीप्त प्रभा वाला हो गया।

1.247.36

ततः प्रीतिकरो यूनां विवाहपरमोत्सवः ।
भद्रवत्यै सुभद्रायै सप्तरात्रमवर्तत ॥ १.२४७.३६ ॥

तब युवकों को प्रीति देने वाला, विवाह का परम उत्सव भद्रवती और सुभद्रा के लिए सात रात तक चलता रहा।

1.247.37

तेषां ददौ हृषीकेशो जन्यार्थे धनमुत्तमम् ।
हरणं वै सुभद्राया ज्ञातिदेयं महायशाः ॥ १.२४७.३७ ॥

हृषीकेश ने उन्हें जन्य के लिए उत्तम धन दिया; सुभद्रा का हरण, जो ज्ञातियों द्वारा दिया जाना था, — महायशस्वी (कृष्ण) ने (यह व्यवस्था की)।

1.247.38

रथानां काञ्चनाङ्गानां किङ्किणीजालमालिनाम् ।
चतुर्युजामुपेतानां सूतैः कुशलशिक्षितैः ॥ १.२४७.३८ ॥

सोने के अंगों वाले, घुँघरुओं के जाल से सजे, चार घोड़ों से जुते हुए रथ — कुशलता से शिक्षित सारथियों से युक्त।

1.247.39

सहस्रं प्रददौ कृष्मो गवामयुतमेव च ।
श्रीमान्माथुरदेश्यानां दोग्ध्रीणां पुण्यवर्चसाम् ॥ १.२४७.३९ ॥

कृष्ण ने एक हज़ार और दस हज़ार गायें दीं — श्रीमान् (कृष्ण ने), मथुरा देश की दुधारू गायें, पवित्र तेज वाली।

1.247.40

बडवानां च शुद्धानां चन्द्रांशुसमवर्चसाम् ।
ददौ जनार्दनः प्रीत्या सहस्रं हेमभूषितम् ॥ १.२४७.४० ॥

शुद्ध नस्ल की घोड़ियाँ, चन्द्रकिरणों के समान तेजवाली — जनार्दन ने प्रेम से एक हज़ार सोने से सजी (घोड़ियाँ) दीं।

1.247.41

तथैवाश्वतरीणां च दान्तानां वातरंहसाम् ।
शतान्यञ्जनकेशीनां श्वेतानां पञ्चपञ्च च ॥ १.२४७.४१ ॥

उसी प्रकार, सधाई हुई, वायु के समान वेगवान, अंजन जैसे काले केशों वाली खच्चरियों के सैकड़ों (दिए), और श्वेत (खच्चरियाँ) पाँच-पाँच।

1.247.42

स्नानपानोत्सवे चैव प्रयुक्तं वयसान्वितम् ।
स्त्रीणां सहस्रं गौरीणां सुवेषाणां सुवर्चसाम् ॥ १.२४७.४२ ॥

स्नान और पान के उत्सव में नियुक्त, यौवन से युक्त, गौरवर्ण, सुन्दर वेश वाली और तेजस्वी स्त्रियों का एक हज़ार (दिया)।

1.247.43

सुवर्णशतकण्ठीनामरोमाणां स्वलङ्कृताम् ।
परिचर्यासु दक्षाणां प्रददौ पुष्करेक्षणः ॥ १.२४७.४३ ॥

कमल-नयन (कृष्ण) ने सोने के सौ कण्ठहारों वाली, रोमरहित, भली प्रकार अलंकृत, सेवा-कार्य में निपुण (स्त्रियाँ) दीं।

1.247.44

पृष्ठ्यानामपि चाश्वानां बाह्लिकानां जनार्दनः ।
ददौ शतसहस्राख्यं कन्याधनमनुत्तमम् ॥ १.२४७.४४ ॥

जनार्दन (कृष्ण) ने पृष्ठ्य और बाह्लिक जाति के घोड़े भी दिए, एक लाख की संख्या वाला, अनुपम कन्याधन।

1.247.45

कृताकृतस्य मुख्यस्य कनकस्याग्निवर्चसः ।
मनुष्यभारान्दाशार्हो ददौ दश जनार्दनः ॥ १.२४७.४५ ॥

दाशार्ह जनार्दन ने अग्नि के समान तेजस्वी, कृत और अकृत, श्रेष्ठ सोने के मनुष्यों द्वारा ढोए जाने योग्य दस भार दिए।

1.247.46

गजानां तु प्रभिन्नानां त्रिधा प्रस्रवतां मदम् ।
गिरिकूटनिकाशानां समरेष्वनिवर्तिनाम् ॥ १.२४७.४६ ॥

मद बहाते हुए, तीन प्रकार से (मद) स्रवित करते, पर्वत-शिखर के समान, युद्धों में कभी न लौटने वाले मदमत्त हाथियों (को भी दिया)।

1.247.47

क्लृप्तानां पटुघण्टानां चारूणां हेममालिनाम् ।
हस्त्यारोहैरुपेतानां सहस्रं साहसप्रियः ॥ १.२४७.४७ ॥

सुसज्जित, तेज़ घंटियों वाले, सुंदर, सोने की मालाओं से सजे, हाथी-सवारों से युक्त (हाथियों) का हज़ार (दिया), साहसप्रिय (कृष्ण) ने।

1.247.48

रामः पाणिग्रहणिकं ददौ पार्थाय लाङ्गली ।
प्रीयमाणो हलधरः संबन्धं प्रति मानयन् ॥ १.२४७.४८ ॥

हलधर लाङ्गली राम प्रसन्न होकर, सम्बन्ध का सम्मान करते हुए, पार्थ (अर्जुन) को पाणिग्रहण का उपहार दिया।

1.247.49

स महाधनरत्नौघो वस्त्रकम्बलफेनवान् ।
महागजमहाग्राहः पताकाशैवलाकुलः ॥ १.२४७.४९ ॥

वह महान धन और रत्नों की धारा थी, वस्त्रों और कंबलों के झाग से युक्त, महान हाथियों के महान मगरमच्छों से भरी, पताकाओं के सेवार से आकुल।

1.247.50

पाण्डुसागरमाविद्धः प्रविवेश महाधनः ।
पूर्णमापूरयंस्तेषां द्विषच्छोकावहोऽभवत् ॥ १.२४७.५० ॥

वह महान धन पाण्डवों के समुद्र में फेंका गया और उनमें प्रवेश कर गया; उसने उन्हें पूर्ण करते हुए शत्रुओं को शोक देने वाला हुआ।

1.247.51

प्रतिजग्राह तत्सर्वं धर्मराजो युधिष्टिरः ।
पूजयामास तांश्चैव वृष्ण्यन्धकमहारथान् ॥ १.२४७.५१ ॥

धर्मराज युधिष्ठिर ने वह सब ग्रहण किया और वृष्णि तथा अन्धक के उन महारथियों का सत्कार किया।

1.247.52

ते समेता महात्मानः कुरुवृष्ण्यन्धकोत्तमाः ।
विजह्रुरमरावासे नराः सुकृतिनो यथा ॥ १.२४७.५२ ॥

वे एकत्र हुए महात्मा, कुरुओं, वृष्णियों और अन्धकों में श्रेष्ठ, देवलोक में पुण्यात्मा मनुष्यों की भाँति आनन्द करने लगे।

1.247.53

तत्रतत्र महानादैरुत्कृष्टतलनादितैः ।
यथायोगं यथाप्रीति विजह्रुः कुरुवृष्णयः ॥ १.२४७.५३ ॥

यहाँ-वहाँ महान नादों और ऊँची ताली की ध्वनियों से गूँजते हुए कुरु और वृष्णि यथायोग्य और यथा-प्रीति आनन्द करने लगे।

1.247.54

एवमुत्तमवीर्यास्ते विहृत्य दिवसान्बहून् ।
पूजिताः कुरुभिर्जग्मुः पुनर्द्वारवतीं प्रति ॥ १.२४७.५४ ॥

इस प्रकार उत्तम वीर्य वाले वे बहुत दिन बिताकर, कुरुओं से सम्मानित होकर, फिर द्वारवती की ओर लौट गए।

1.247.55

रामं पुरुस्कृत्य ययुर्वृष्म्यन्धकमहारथाः ।
रत्नान्यादाय शुभ्राणि दत्तानि कुरुसत्तमैः ॥ १.२४७.५५ ॥

बलराम को आगे करके वृष्णि और अन्धक के महारथी चले गए, कुरुश्रेष्ठों द्वारा दिए गए उज्ज्वल रत्न लेकर।

1.247.56

रामः सुभद्रां संपूज्य परिष्वज्य स्वसां तदा ।
न्यासेति द्रौपदीमुक्त्वा परिधाय महाबलः ॥ १.२४७.५६ ॥

राम ने सुभद्रा का सम्मान किया और अपनी बहन को गले लगाया; फिर द्रौपदी से 'यह धरोहर है' कहकर, वस्त्र धारण करके वे महाबली चले।

1.247.57

पितृष्वसायाश्चरणावभिवाद्य ययौ तदा ।
तस्मिन्काले पृथा प्रीता पूजयामास तं तथा ॥ १.२४७.५७ ॥

पिता की बहन के चरणों में प्रणाम करके वे तब चले; उस समय प्रसन्न पृथा ने उनका इसी प्रकार सत्कार किया।

1.247.58

स वृष्णिवीरः पार्थैश्च पौरैश्च परमार्चितः ।
ययौ द्वारवतीं रामो वृष्णिभिः सह संयुतः ॥ १.२४७.५८ ॥

वह वृष्णि-वीर, पाण्डवों और नगरवासियों द्वारा अत्यन्त सम्मानित होकर, वृष्णियों के साथ जुड़े हुए बलराम द्वारकापुरी को चले गए।

1.247.59

वासुदेवस्तु पार्थेन तत्रैव सह भारत ।
चतुस्त्रिंशदहोरात्रं रममाणो महाबलः।
उवास नगरे रम्ये शक्रप्रस्थे महात्मना ॥ १.२४७.५९ ॥

परन्तु वासुदेव अर्जुन के साथ वहीं, हे भारत, चौंतीस दिन-रात तक आनन्द करते हुए, महाबली उस महात्मा के साथ, रमणीय नगर शक्रप्रस्थ में निवास करते रहे।

1.247.60

व्यचरद्यमुनातीरे मृगयां स महायशाः ।
मृगान्विध्यन्वराहांश्च रेमे सार्धं किरीटिना ॥ १.२४७.६० ॥

वे महायशस्वी यमुना के तट पर शिकार के लिए घूमे; मृगों और सूअरों को बाणों से बेधते हुए वे किरीटी (अर्जुन) के साथ आनन्दित हुए।

1.247.61

ततः सुभद्रा सौभद्रं केशवस्य प्रिया स्वसा ।
जयन्तमिव पौलोमी ख्यातिमन्तमजीजनत् ॥ १.२४७.६१ ॥

तब केशव (कृष्ण) की प्रिय बहन सुभद्रा ने जैसे पौलोमी (शची) ने जयन्त को जन्म दिया था, वैसे ही यशस्वी पुत्र सौभद्र को जन्म दिया।

1.247.62

दीर्घबाहुं महोरस्कं वृषभाक्षमरिन्दमम् ।
सुभद्रा सुषुवे वीरमभिमन्युं नरर्षभम् ॥ १.२४७.६२ ॥

लम्बी भुजाओं वाले, विशाल वक्ष वाले, वृषभ के समान नेत्रों वाले, शत्रुओं का दमन करने वाले उस वीर, नरश्रेष्ठ अभिमन्यु को सुभद्रा ने जन्म दिया।

1.247.63

अभीश्च मन्युमांश्चैव ततस्तमरिमर्दनम् ।
अभिमन्युरिति प्राहुरार्जुनिं पुरुषर्षभम् ॥ १.२४७.६३ ॥

'अभी' और 'मन्युमान्' कहकर, फिर उस शत्रुमर्दन को लोग 'अभिमन्यु' कहते थे, उस पुरुषश्रेष्ठ अर्जुनपुत्र को।

1.247.64

स सात्वत्यामतिरथः संबभूव धनञ्जयात् ।
मखे निर्मथनेनेव शमीगर्भाद्धुताशनः ॥ १.२४७.६४ ॥

वह अतिरथी (अभिमन्यु) सात्वती (सुभद्रा) से धनंजय (अर्जुन) द्वारा उत्पन्न हुआ, जैसे यज्ञ में मंथन से शमी वृक्ष के गर्भ से अग्नि उत्पन्न होती है।

1.247.65

यस्मिञ्जाते महातेजाः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अयुतं गा द्विजातिभ्यः प्रादान्निष्कांश्च भारत ॥ १.२४७.६५ ॥

जिसके जन्म पर महातेजस्वी कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर ने द्विजों को दस हज़ार गायें और स्वर्णमुद्राएँ दान दीं, हे भारत।

1.247.66

दयितो वासुदेवस्य बाल्यात्प्रभृति चाभवत् ।
पितॄणां चैव सर्वेषां प्रजानामिव चन्द्रमाः ॥ १.२४७.६६ ॥

बचपन से ही वह वासुदेव (कृष्ण) का प्रिय था, और जैसे चन्द्रमा पितरों और सभी प्रजाओं को प्रिय है, वैसे ही वह भी सबका प्रिय था।

1.247.67

जन्मप्रभृति कृष्णश्च चक्रे तस्य क्रियाः शुभाः ।
स चापि ववृधे बालः शुक्लपक्षे यथा शशी ॥ १.२४७.६७ ॥

जन्म से ही कृष्ण ने उसके शुभ संस्कार किए। वह बालक भी शुक्लपक्ष के चंद्रमा की भाँति बढ़ने लगा।

1.247.68

चतुष्पादं दशविधं धनुर्वेदमरिन्दमः ।
अर्जुनाद्वेद वेदज्ञः सकलं दिव्यमानुषम् ॥ १.२४७.६८ ॥

शत्रुओं का दमन करने वाले, वेदों के ज्ञाता उस वीर ने अर्जुन से चार पादों और दस प्रकारों वाला धनुर्वेद सीखा, जो दिव्य और मानुष दोनों था।

1.247.69

विज्ञानेष्वपि चास्त्राणां सौष्ठवे च महाबलः ।
क्रियास्वपि च सर्वासु विशेषानभ्यशिक्षयत् ॥ १.२४७.६९ ॥

महाबली उसने अस्त्रों के विज्ञान और उनके कौशल में, तथा सभी क्रियाओं में, उनकी विशेषताओं का भली-भाँति अभ्यास किया।

1.247.70

आगमे च प्रयोगे च चक्रे तुल्यमिवात्मना ।
तुतोष पुत्रं सौभद्रं प्रेक्षमाणो धनञ्जयः ॥ १.२४७.७० ॥

ज्ञान-प्राप्ति और प्रयोग दोनों में वह मानो अपने समान बन गया। सौभद्र पुत्र को देखकर धनंजय संतुष्ट हुए।

1.247.71

सर्वसंहननोपेतं सर्वलक्षणलक्षितम् ।
दुर्धर्षमृषभस्कन्धं व्यात्ताननमिवोरगम् ॥ १.२४७.७१ ॥

वह सुदृढ़ शरीर से युक्त, सभी शुभ लक्षणों से चिह्नित, अजेय, वृषभ के समान कंधों वाला था, मानो मुख खोले हुए सर्प हो।

1.247.72

सिंहदर्पं महेष्वासं मत्तमातङ्गविक्रमम् ।
मेघदुन्दुभिनिर्घोषं पूर्णचन्द्रनिभाननम् ॥ १.२४७.७२ ॥

सिंह के समान दर्प वाला, महाधनुर्धर, मत्त गजराज के समान पराक्रमी, मेघ और दुंदुभि के समान गर्जन वाला, पूर्णचंद्र के समान मुख वाला।

1.247.73

कृष्णस्य सदृशं शौर्ये वीर्ये रूपे तथाऽऽकृतौ ।
ददर्श पुत्रं बीभत्सुर्मघवानिव तं यथा ॥ १.२४७.७३ ॥

अर्जुन ने उस पुत्र को देखा, जो शौर्य, वीर्य, रूप और शरीर-आकृति में कृष्ण के समान था, मानो इन्द्र हो।

1.247.74

पाञ्चाल्यपि तु पञ्चभ्यः पतिभ्यः शुभलक्षणा ।
लेभे पञ्च सुतान्वीराञ्श्रेष्ठान्पञ्चाचलानिव ॥ १.२४७.७४ ॥

शुभ लक्षणों वाली पाञ्चाली ने पाँच पतियों से पाँच वीर और श्रेष्ठ पुत्र प्राप्त किए, मानो पाँच पर्वत हों।

1.247.75

युधिष्ठिरात्प्रतिविन्ध्यं सुतसोमं वृकोदरात् ।
अर्जुनाच्छ्रुतकर्माणं शतानीकं च नाकुलिम् ॥ १.२४७.७५ ॥

युधिष्ठिर से प्रतिविन्ध्य, भीमसेन से सुतसोम, अर्जुन से श्रुतकर्मा, और नकुल से शतानीक।

1.247.76

सहदेवाच्छ्रुतसेनमेतान्पञ्च महारथान् ।
पाञ्चाली सुषुवे वीरानादित्यानदितिर्यथा ॥ १.२४७.७६ ॥

सहदेव से श्रुतसेन। इन पाँच महारथियों को पाञ्चाली ने वैसे ही जन्म दिया जैसे अदिति ने आदित्यों को।

1.247.77

शास्त्रतः प्रतिविन्ध्यन्तमूचुर्विप्रायुधिष्ठिरम् ।
परप्रहरणज्ञाने प्रतिविन्ध्यो भत्वयम् ॥ १.२४७.७७ ॥

शास्त्रों के अनुसार ब्राह्मणों ने युधिष्ठिर से कहा, "शत्रुओं पर प्रहार करने के ज्ञान में यह प्रतिविन्ध्य ही श्रेष्ठ होगा।"

1.247.78

सुतेसोमसहस्रे तु सोमार्कसमतेजसम् ।
सुतसोमं महेष्वासं सुषुवे भीमसेनतः ॥ १.२४७.७८ ॥

सोम-यज्ञों वाले सहस्रों में, सोम और सूर्य के समान तेजस्वी महाधनुर्धर सुतसोम भीमसेन से उत्पन्न हुआ।

1.247.79

श्रुतं कर्म महत्कृत्वा निवृत्तेन किरीटिना ।
जातः पुत्रस्तथेत्येवं श्रुतकर्मा ततोऽभवत् ॥ १.२४७.७९ ॥

अर्जुन किरीटी ने महान कर्म सुनकर और करके लौटने के बाद, 'ऐसा ही हो' कहकर एक पुत्र उत्पन्न हुआ, तब उसका नाम श्रुतकर्मा हुआ।

1.247.80

शतानीकस्य राजर्षेः कौरव्यस्य महात्मनः ।
चक्रे पुत्रं सनामानं नकुलः कीर्तिवर्धनम् ॥ १.२४७.८० ॥

नकुल ने महात्मा, राजर्षि कौरव्य शतानीक के समान नाम वाला, यश बढ़ाने वाला एक पुत्र उत्पन्न किया।

1.247.81

ततस्त्वजीजनत्कृष्णा नक्षत्रे वह्निदैवते ।
सहदेवात्सुतं तस्माच्छ्रुतसेनेति तं विदुः ॥ १.२४७.८१ ॥

फिर कृष्णा (द्रौपदी) ने अग्निदेव के नक्षत्र में सहदेव से एक पुत्र को जन्म दिया; उससे उसका नाम श्रुतसेन पड़ा, ऐसा लोग जानते हैं।

1.247.82

एकवर्षान्तरास्त्वेते द्रौपदेया यशस्विनः ।
अन्वजायन्त राजेन्द्र परस्परहितैषिणः ॥ १.२४७.८२ ॥

हे राजेन्द्र, ये यशस्वी द्रौपदी-पुत्र एक-एक वर्ष के अंतर से उत्पन्न हुए, और परस्पर हित चाहने वाले थे।

1.247.83

जातकर्माण्यानुपूर्व्याच्चूडोपनयनानि च ।
चकार विधिवद्धौम्यस्तेषां भरतसत्तम ॥ १.२४७.८३ ॥

हे भरतश्रेष्ठ, धौम्य ने विधिपूर्वक उनके जातकर्म और चूड़ाकरण एवं उपनयन संस्कार क्रम से किए।

1.247.84

कृत्वा च वेदाध्ययनं ततः सुचरितव्रताः ।
जगृहुः सर्वमिष्वस्त्रमर्जुनाद्दिव्यमानुषम् ॥ १.२४७.८४ ॥

वेदाध्ययन करने के बाद, सुचरित व्रत वाले उन्होंने अर्जुन से दिव्य और मानुष सभी प्रकार के बाण-अस्त्र ग्रहण किए।

1.247.85

दिव्यगर्भोपमैः पुत्रैर्व्यूढोरस्कैर्महारथैः ।
अन्विता राजशार्दूल पाण्डवा मुदमाप्नुवन् ॥ १.२४७.८५ ॥

दिव्य गर्भ से उत्पन्न हुए-से, चौड़ी छाती वाले महारथी पुत्रों से युक्त पाण्डवों ने आनन्द प्राप्त किया। हे राजशार्दूल!