महाभारत · अध्याय 1.249
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.249.1
सोऽब्रवीदर्जुनं चैव वासुदेवं च सात्वतम् ।
लोकप्रवीरौ तिष्ठन्तौ काण्डवस्य समीपतः ॥ १.२४९.१ ॥
त्याने अर्जुनाला आणि सात्वत वासुदेवाला म्हटले; खांडववनाजवळ उभे असलेले ते दोन लोकवीर होते.
1.249.2
ब्राह्मणो बहुभोक्ताऽस्मि बुञ्जेऽपरिमितं सदा ।
भिक्षे वार्ष्णेयपार्थौ वामेकां तृप्तिं प्रयच्छतम् ॥ १.२४९.२ ॥
"मी ब्राह्मण आहे, सदैव अपरिमित भोजन करणारा आहे. हे वार्ष्णेया, हे पार्था, मी भिक्षा मागतो; तुम्ही दोघे मला एकदा तृप्ती द्या."
1.249.3
एवमुक्तो तमब्रूतां ततस्तौ कृष्णपाण्डवौ ।
केनान्नेन भवांस्तृप्येत्तस्यान्नस्य यतावहे ॥ १.२४९.३ ॥
असे सांगितल्यावर कृष्ण आणि पांडव त्या दोघांनी त्याला म्हटले: "कोणत्या अन्नाने तुम्ही तृप्त व्हाल? त्या अन्नासाठी आम्ही प्रयत्न करू."
1.249.4
एवमुक्तः स भगवानब्रवीत्तावुभौ ततः ।
भाषमाणौ तदा वीरौ किमन्नं क्रियतामिति ॥ १.२४९.४ ॥
असे सांगितल्यावर तो भगवान बोलत असलेल्या त्या दोन वीरांना म्हणाला: "अन्न तयार केले जावे."
1.249.5
नाहमन्नं बुभुक्षे वै पावकं मां निबोधतम् ।
यदन्नमनुरूपं मे तद्युवां संप्रयच्छतम् ॥ १.२४९.५ ॥
"मला अन्नाची इच्छा नाही; मला अग्नी म्हणून जाणा. जे अन्न मला योग्य असेल ते तुम्ही दोघे मला द्या."
1.249.6
इदमिन्द्रः सदा दावं खाण्डवं परिरक्षति ।
न च शक्नोम्यहं दग्धुं रक्ष्यमाणं महात्मना ॥ १.२४९.६ ॥
"इंद्र नेहमी हे खांडववन रक्षण करतो; महात्म्याने रक्षिलेले असल्याने मला ते जाळता येत नाही."
1.249.7
वसत्यत्र सखा तस्य तक्षकः पन्नगः सदा ।
सगणस्तत्कृते दावं परिरक्षति वज्रभृत् ॥ १.२४९.७ ॥
येथे त्याचा मित्र तक्षक नावाचा नाग सदैव राहतो. त्याच्यासाठी वज्रधारी इंद्र आपल्या गणांसह या वणव्याचे रक्षण करतो.
1.249.8
तत्र भूतान्यनेकानि रक्ष्यन्तेऽस्य प्रसङ्गतः ।
तं दिधक्षुर्न शक्नोमि दग्धुं शक्रस्य तेजसा ॥ १.२४९.८ ॥
तेथे त्याच्यामुळे अनेक प्राणी संरक्षित आहेत. त्याला जाळण्याची इच्छा असूनही इंद्राच्या तेजामुळे मला ते जाळता येत नाही.
1.249.9
स मां प्रज्वलितं दृष्ट्वा मेघाम्भोभिः प्रवर्षति ।
ततो दग्धुं न शक्नोमि दिधक्षुर्दावमीप्सितम् ॥ १.२४९.९ ॥
मला पेटलेले पाहून तो मेघांच्या जलाने वर्षाव करतो. म्हणून इच्छित असूनही या वनाला जाळण्यास मी असमर्थ आहे.
1.249.10
स युवाभ्यां सहायाभ्यामस्त्रविद्भ्यां समागतः ।
दहेयं खाण्डवं दावमेतदन्नं वृतं मया ॥ १.२४९.१० ॥
अस्त्रविद्येत निपुण अशा तुम्हा दोघांच्या साहाय्याने मी हे खांडववन जाळीन. हेच माझे निवडलेले अन्न आहे.
1.249.11
युवां ह्युदकधारास्ता भूतानि च समन्ततः ।
उत्तमास्त्रविदौ सम्यक्सर्वतो वारयिष्यथः ॥ १.२४९.११ ॥
तुम्ही दोघे उत्तम अस्त्रविद्या जाणता; ती जलधारा आणि चोहोबाजूंचे प्राणी तुम्ही उत्तम रीतीने अडवाल.
1.249.12
किमर्थं भगवानग्निः खाण्डवं दग्धुमिच्छति ।
रक्ष्यमाणं महेन्द्रेण नानासत्वसमायुतम् ॥ १.२४९.१२ ॥
भगवान अग्नी महेंद्राने रक्षिलेले, नाना प्राण्यांनी भरलेले हे खांडववन का जाळू इच्छितो?
1.249.13
न ह्येतत्कारणं ब्रह्मन्नल्पं संप्रतिभाति मे ।
यद्ददाह सुसंक्रुद्धः खाण्डवं हव्यवाहनः ॥ १.२४९.१३ ॥
हे ब्राह्मणा, अत्यंत संतप्त झालेल्या हव्यवाहनाने खाण्डव जाळले, त्याचे कारण मला लहान वाटत नाही.
1.249.14
एतद्विस्तरशो ब्रह्मन्श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।
खाण्डवस्य पुरा दाहो यथा समभवन्मुने ॥ १.२४९.१४ ॥
हे ब्रह्मन्, हे मुने, पूर्वी खाण्डव कसे जाळले गेले, हे सविस्तर आणि यथार्थपणे ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
1.249.15
शृणु मे ब्रुवतो राजन्सर्वमेतद्यथातथम् ।
यन्निमित्तं ददाहाग्निः खाण्डवं पृथिवीपते ॥ १.२४९.१५ ॥
हे राजा, मी सांगतो ते ऐक; हे पृथ्वीपते, अग्नीने ज्या कारणास्तव खाण्डव जाळले, ते सर्व यथार्थ असे ऐक.
1.249.16
हन्त ते कथयिष्यामि पौराणीमृषिसंस्तुताम् ।
कथामिमां नरश्रेष्ठ खाण्डवस्य विनाशिनीम् ॥ १.२४९.१६ ॥
ठीक, ऋषींनी गौरवलेली ही पौराणिक कथा मी तुला सांगतो, हे नरश्रेष्ठा — खाण्डवाच्या विनाशाची ही कथा.
1.249.17
पौराणः श्रूयते राजन्राजा हरिहयोपमः ।
श्वेतकिर्नाम विख्यातो बलविक्रमसंयुतः ॥ १.२४९.१७ ॥
हे राजा, पुराणांत ऐकले आहे की इंद्रासारखा एक राजा होता, श्वेतकी नावाने प्रसिद्ध, बल आणि पराक्रमाने युक्त.
1.249.18
यज्वा दानपतिर्धीमान्यथा नान्योऽस्ति कश्चन ।
जग्राह दीक्षां स नृपः तदा द्वादशवार्षिकीम् ॥ १.२४९.१८ ॥
तो राजा यज्ञ करणारा, दानपती आणि बुद्धिमान होता; त्याच्यासारखा दुसरा कोणी नव्हता; तेव्हा त्याने बारा वर्षांची दीक्षा घेतली.
1.249.19
तस्य सत्रे सदा तस्मिन्समागच्छन्महर्षयः ।
वेदवेदाङ्गविद्वांसो ब्राह्मणाश्च सहस्रशः ॥ १.२४९.१९ ॥
त्याच्या त्या सत्रात नेहमी हजारो महर्षी आणि वेद-वेदांगांत पारंगत ब्राह्मण एकत्र येत.
1.249.20
ईजे च स महायज्ञैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ॥ १.२४९.२० ॥
त्याने महायज्ञ आणि भरपूर दक्षिणा दिलेल्या क्रतूंनी यजन केले.
1.249.21
तस्य नान्याऽभवद्बुद्धिर्दिवसे दिवसे नृप ।
सत्रे क्रियासमारम्भे दानेषु विविधेषु च ॥ १.२४९.२१ ॥
हे नृपा, त्याचे मन दिवसेंदिवस सत्रात, क्रियांच्या आरंभात आणि विविध दानांतच रमलेले असे; अन्यत्र नाही.
1.249.22
ऋत्विग्भिः सहितो धीमानेवमीजे स भूमिपः ।
ततस्तु ऋत्विजश्चास्य धूमव्याकुललोचनाः ॥ १.२४९.२२ ॥
त्या बुद्धिमान भूपतीने ऋत्विजांसह याप्रमाणे यजन केले. नंतर धुराने व्याकुल डोळ्यांचे त्याचे ऋत्विज,
1.249.23
कालेन महता खिन्नास्तत्यजुस्ते नराधिपम् ।
ततः प्रसादयामास ऋत्विजस्तान्महीपतिः ॥ १.२४९.२३ ॥
प्रदीर्घ काळाने थकून त्यांनी त्या नराधिपाला सोडले. तेव्हा त्या भूपतीने त्या ऋत्विजांना प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला.
1.249.24
चक्षुर्विकलतां प्राप्ता न प्रपेदुश्च ते क्रतुम् ।
ततस्तेषामनुमते तद्विप्रैस्तु नराधिपः ॥ १.२४९.२४ ॥
डोळ्यांची दृष्टी बिघडल्यामुळे ते क्रतू पुढे चालवू शकले नाहीत. मग त्यांच्या संमतीने, त्या विप्रांकडून त्या नराधिपाने...
1.249.25
सत्रं समापयामास ऋत्विग्भिरपरैः सह ।
तस्यैवंवर्तमानस्य कदाचित्कालपर्यये ॥ १.२४९.२५ ॥
त्याने इतर ऋत्विजांसह सत्रयज्ञ पूर्ण करवला. असे चालू असताना, काळ लोटल्यानंतर एके काळी…
1.249.26
सत्रमहार्तुकामस्य संवत्सरशतं किल ।
ऋत्विजो नाभ्यपद्यन्त समाहर्तुं महात्मनः ॥ १.२४९.२६ ॥
सत्र करण्याची इच्छा असलेल्या त्या महात्म्याचे खरोखरच शंभर वर्षे उलटली; परंतु ऋत्विजांनी ते सत्र करवून देण्यास संमती दिली नाही.
1.249.27
स च राजाऽकरोद्यत्नं महान्तं ससुहृज्जनः ।
प्रणिपातेन सान्त्वेन दानेन च महायशाः ॥ १.२४९.२७ ॥
त्या महायशस्वी राजाने आपल्या मित्रजनांसह मोठा प्रयत्न केला; नमस्कार, सांत्वनाचे शब्द आणि दानाद्वारे.
1.249.28
ऋत्विजोऽनुनयामास भूयो भूयस्त्वतन्द्रितः ।
ते चास्य तमभिप्रायं न चक्रुरमितौजसः ॥ १.२४९.२८ ॥
त्याने थकून न जाता ऋत्विजांना वारंवार विनवले; परंतु त्या अमित तेजस्वी ऋत्विजांनी त्याचा हेतू पूर्ण केला नाही.
1.249.29
स चाश्रमस्थान्राजर्षिस्तानुवाच रुषान्वितः ।
यद्यहं पतितो विप्राः शुश्रूषायां न च स्थितः ॥ १.२४९.२९ ॥
तो राजर्षी संतापाने भरून आश्रमात राहणाऱ्या त्यांना म्हणाला: 'हे विप्रहो, मी जर पतित होऊन सेवेत स्थिर नसेन,'
1.249.30
आशु त्याज्योऽस्मि युष्माभिर्ब्राह्मणैश्च जुगुप्सितः ।
तन्नार्हथ क्रतुश्रद्धां व्याघातयितुमद्य ताम् ॥ १.२४९.३० ॥
'तर तुम्ही ब्राह्मणांनी मला लवकर त्याग करावा, कारण मी निंदनीय आहे. म्हणून आज यज्ञावरील माझी श्रद्धा भंग करणे तुम्हाला योग्य नाही.'
1.249.31
अस्थाने वा परित्यागं कर्तुं मे द्विजसत्तमाः ।
प्रपन्न एव वो विप्राः प्रसादं कर्तुमर्हथ ॥ १.२४९.३१ ॥
हे श्रेष्ठ द्विजांनो, विनाकारण माझा त्याग करणे आपल्याला योग्य नाही. हे विप्रहो, मी आपणास शरण आलो आहे; माझ्यावर कृपा करा.
1.249.32
सान्त्वदानादिभिर्वाक्यैस्तत्त्वतः कार्यवत्तया ।
प्रसादयित्वा वक्ष्यामि यन्नः कार्यं द्विजोत्तमाः ॥ १.२४९.३२ ॥
सांत्वन, दान इत्यादींनी आणि खऱ्या शब्दांनी, प्रयोजन असलेला म्हणून आपल्याला प्रसन्न करून, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, आम्हाला जे कार्य आहे ते सांगेन.
1.249.33
अथवाऽहं परित्यक्तो भवद्भिर्द्वेषकारणात् ।
ऋत्विजोऽन्यान्गमिष्यामि याजनार्थं द्विजोत्तमाः ॥ १.२४९.३३ ॥
अथवा द्वेषामुळे आपण मला त्यागले, तर हे श्रेष्ठ द्विजांनो, यज्ञ करविण्यासाठी मी इतर ऋत्विजांकडे जाईन.
1.249.34
एतावदुक्त्वा वचनं विरराम स पार्थिवः ।
यदा न शेकू राजानं याजनार्थं परन्तप ॥ १.२४९.३४ ॥
इतके बोलून तो राजा शांत झाला. हे परंतपा, तेव्हा त्यांना राजासाठी यज्ञ करविता आला नाही.
1.249.35
ततस्ते याजकाः क्रुद्धास्तमूचुर्नृपसत्तमम् ।
तव कर्माम्यजस्रं वै वर्तन्ते पार्थिवोत्तम ॥ १.२४९.३५ ॥
तेव्हा ते याजक क्रुद्ध होऊन त्या नृपश्रेष्ठाला म्हणाले, "हे पार्थिवोत्तमा, तुझी यज्ञकर्मे सतत चालू आहेत."
1.249.36
ततो वयं परिश्रान्ताः सततं कर्मवाहिनः ।
श्रमादस्मात्परिश्रान्तान्स त्वं नस्त्यक्तुमर्हसि ॥ १.२४९.३६ ॥
म्हणून सतत कर्मे करणारे आम्ही थकलो आहोत. या श्रमाने थकलेल्या आम्हाला तू त्यागणे योग्य नाही.
1.249.37
बुद्धिमोहं समास्थाय त्वरासंभावितोऽनघ ।
गच्छ रुद्रसकाशं त्वं सहि त्वां याजयिष्यति ॥ १.२४९.३७ ॥
हे निष्पाप, बुद्धिमोह स्वीकारून आणि घाईने भ्रमित होऊन तू रुद्राकडे जा; तोच तुझ्याकडून यज्ञ करवून घेईल.
1.249.38
साधिक्षेपं वचः श्रुत्वा संक्रुद्धः श्वेतकिर्नृपः ।
कैलासं पर्वतं गत्वा तप उग्रं समास्थितः ॥ १.२४९.३८ ॥
अपमानास्पद शब्द ऐकून संतप्त झालेला राजा श्वेतकि कैलास पर्वतावर जाऊन घोर तपश्चर्येत स्थिर झाला.
1.249.39
आराधयन्महादेवं नियतः संशितव्रतः ।
उपवासपरो राजन्दीर्घकालमतिष्ठत ॥ १.२४९.३९ ॥
संयमी आणि कठोर व्रते पाळणारा, महादेवाची आराधना करणारा, हे राजा, उपवासात तत्पर होऊन तो दीर्घकाळ राहिला.
1.249.40
कदाचिद्द्वादशे काले कदाचिदपि षोडशे ।
आहारमकरोद्राजा मूलानि च फलानि च ॥ १.२४९.४० ॥
कधी बाराव्या काळात, कधी सोळाव्या काळात राजाने मुळे आणि फळे आहार म्हणून घेतली.
1.249.41
ऊर्ध्वबाहुस्त्वनिमिषस्तिष्ठन्स्थाणुरिवाचलः ।
षण्मासानभवद्राजा श्वेतकिः सुसमाहितः ॥ १.२४९.४१ ॥
बाहू वर वर करून, पापण्या न लववता, खुंटाप्रमाणे अचल उभा राहून, राजा श्वेतकि सहा महिने पूर्ण समाधीत राहिला.
1.249.42
तं तथा नृपशार्दूलं तप्यमानं महत्तपः ।
शङ्करः परमप्रीत्या दर्शयामास भारत ॥ १.२४९.४२ ॥
हे भारता, महान तपाने तप्त झालेल्या त्या नृपश्रेष्ठाला शंकराने परम प्रीतीने दर्शन दिले.
1.249.43
उवाच चैनं भगवान्स्निग्धगम्भीरया गिरा ।
प्रीतोऽस्मि नरशार्दूल तपसा ते परन्तप ॥ १.२४९.४३ ॥
भगवान स्नेहपूर्ण आणि गंभीर वाणीने त्याला म्हणाले, हे नरश्रेष्ठा, हे शत्रुतापना, तुझ्या तपाने मी प्रसन्न झालो आहे.
1.249.44
वरं वृणीष्व भद्रं ते यं त्वमिच्छसि पार्थिव ।
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं रुद्रस्यामिततेजसः ॥ १.२४९.४४ ॥
हे राजा, तुला जो वर हवा असेल तो निवड, तुझे कल्याण असो. अमित तेजस्वी रुद्राचे हे वचन ऐकून...
1.249.45
प्रणिपत्य महात्मानं राजर्षिः प्रत्यभाषत ।
यदि मे भगवान्प्रीतः सर्वलोकनमस्कृतः ॥ १.२४९.४५ ॥
महात्म्याला नमस्कार करून राजर्षी उत्तरले: सर्व लोकांनी नमस्कारलेले भगवान माझ्यावर प्रसन्न असतील तर...
1.249.46
स्वयं मां देवदेवेश याजयस्व सुरेश्वर ।
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं राज्ञा तेन प्रभाषितम् ॥ १.२४९.४६ ॥
हे देवदेवा, हे सुरेश्वरा, तूच स्वतः माझा यज्ञ करवून दे. राजाने बोललेले हे वचन ऐकून...
1.249.47
उवाच भगवान्प्रीतः स्मितपूर्वमिदं वचः ।
नास्माकमेतद्विषये वर्तते याजनं प्रति ॥ १.२४९.४७ ॥
प्रसन्न झालेले भगवान प्रथम हसून म्हणाले: यज्ञ करवून देणे हा आमच्या अधिकारातील विषय नाही.
1.249.48
त्वया च सुमहत्तप्तं तपो राजन्वरार्थिना ।
याजयिष्यामि राजंस्त्वां समयेन परन्तप ॥ १.२४९.४८ ॥
हे राजा, वर मिळवण्याच्या इच्छेने तू अत्यंत कठोर तप केलेस. हे शत्रुतापना, योग्य वेळी मी तुझा यज्ञ करवून देईन.
1.249.49
समा द्वादश राजेन्द्र ब्रह्मचारी समाहितः ।
सततं त्वाज्यधाराभिर्यदि तर्पयसेऽनलम् ॥ १.२४९.४९ ॥
हे राजेंद्रा, जर तू बारा वर्षे ब्रह्मचर्य पाळून, एकाग्र चित्ताने, सतत तुपाच्या धारांनी अग्नीला तृप्त केलेस तर…
1.249.50
कामं प्रार्थयसे यं त्वं मत्तः प्राप्स्यसि तं नृप ।
एवमुक्तश्च रुद्रेण श्वेतकिर्मनुजाधिपः ॥ १.२४९.५० ॥
हे राजा, तू जे इच्छितोस ते माझ्याकडून मिळवशील. रुद्राने असे सांगितल्यावर मनुष्यांचा अधिपती श्वेतकी…
1.249.51
तथा चकार तत्सर्वं यथोक्तं शूलपाणिना ।
पूर्णे तु द्वादशे वर्षे पुनरायान्महेश्वरः ॥ १.२४९.५१ ॥
शूलपाणीने सांगितल्याप्रमाणे त्याने सर्व काही केले. बारावे वर्ष पूर्ण झाल्यावर महेश्वर पुन्हा आले.
1.249.52
दृष्टैव च स राजानं शङ्करो लोकभावनः ।
उवाच परमप्रीतः श्वेतकिं नृपसत्तमम् ॥ १.२४९.५२ ॥
राजाला पाहताच लोकपालक शंकर अत्यंत प्रसन्न होऊन नृपश्रेष्ठ श्वेतकीला म्हणाले.
1.249.53
तोषितोऽहं नृपश्रेष्ठ त्वयेहाद्येन कर्मणा ।
याजनं ब्राह्मणानां तु विधिदृष्टं परन्तप ॥ १.२४९.५३ ॥
हे नृपश्रेष्ठा, आज तुझ्या या कर्माने मी संतुष्ट झालो आहे. हे परंतपा, ब्राह्मणांसाठी यजन करणे विधीने सांगितले आहे.
1.249.54
अतोऽहं त्वां स्वयं नाद्य याजयामि परन्तप ।
ममांशस्तु क्षितितले महाभागो द्विजोत्तमः ॥ १.२४९.५४ ॥
म्हणून हे परंतपा, मी आज स्वतः तुझे यजन करवणार नाही. पृथ्वीवर माझा अंश म्हणजे महाभाग्यवान श्रेष्ठ द्विज आहे.
1.249.55
दुर्वासा इति विख्यातः स हि त्वां याजयिष्यति ।
मन्नियोगान्महातेजाः संभाराः संभ्रियन्तु ते ॥ १.२४९.५५ ॥
दुर्वास नावाने प्रसिद्ध असलेले ते महातेजस्वी तुझ्यासाठी यज्ञ करवतील. माझ्या आज्ञेने यज्ञाची सामग्री तुझ्यासाठी जमवली जावी.
1.249.56
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं रुद्रेण समुदाहृतम् ।
स्वपुरं पुनरागम्य संभारान्पुनरार्जयत् ॥ १.२४९.५६ ॥
रुद्राचे हे बोल ऐकून तो आपल्या नगरात परत आला आणि पुन्हा यज्ञाची सामग्री मिळवू लागला.
1.249.57
ततः संभृतसंभारो भूयो रुद्रमुपागमत् ।
उवाच च महिपालः प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः।
संभृता मम संभाराः सर्वोपकरणानि च ॥ १.२४९.५७ ॥
नंतर यज्ञाची सामग्री जमवून तो राजा पुन्हा रुद्राकडे गेला. हात जोडून, नम्रपणे उभा राहून तो म्हणाला, "माझी यज्ञसामग्री आणि सर्व उपकरणे जमली आहेत."
1.249.58
त्वत्प्रसादानमहादेव श्वो मे दीक्षा भवेदिति ।
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं तस्य राज्ञो महात्मनः ॥ १.२४९.५८ ॥
"हे महादेवा, तुमच्या कृपेने उद्या माझी दीक्षा होवो" असे त्या महात्मा राजाचे हे बोल ऐकून...
1.249.59
दुर्वाससं समाहूय रुद्रो वचनमब्रवीत् ।
एष राजा महाभागः श्वेतकिर्द्विजसत्तम ॥ १.२४९.५९ ॥
रुद्राने दुर्वासाला बोलावून म्हटले, "हे द्विजश्रेष्ठा, हा महाभाग्यवान राजा श्वेतकी आहे."
1.249.60
एनं याजय विप्रेन्द्र मन्नियोगेन भूमिपम् ।
बाढमित्येव वचनं रुद्रं त्वृषिरुवाच ह ॥ १.२४९.६० ॥
"हे विप्रश्रेष्ठा, माझ्या आज्ञेने या भूपतीचा यज्ञ करवून दे." "ठीक आहे" असे म्हणून त्या ऋषींनी रुद्राला उत्तर दिले.
1.249.61
ततः सत्रं समभवत्तस्य राज्ञो महात्मनः ।
यथाविधि यथाकालं यथोक्तं बहुदक्षिणम् ॥ १.२४९.६१ ॥
नंतर त्या महात्मा राजाचे यज्ञसत्र विधिपूर्वक, योग्य काळी, शास्त्रानुसार आणि भरपूर दक्षिणांसह संपन्न झाले.
1.249.62
तस्मिन्परिसमाप्ते तु राज्ञः सत्रे महात्मनः ।
दुर्वाससाऽभ्यनुज्ञाता विप्रतस्थुः स्म याजकाः ॥ १.२४९.६२ ॥
त्या महात्मा राजाचे सत्र संपल्यावर दुर्वाशाची अनुज्ञा घेऊन याजक निघून गेले.
1.249.63
ये तत्र दीक्षिताः सर्वे सदस्याश्च महौजसः ।
सोऽपि राजन्महाभागः स्वपुरं प्राविशत्तदा ॥ १.२४९.६३ ॥
तेथे दीक्षित झालेले आणि महातेजस्वी सदस्य सर्व निघून गेले; हे राजा, तो महाभाग राजाही तेव्हा आपल्या नगरात प्रवेशला.
1.249.64
पूज्यमानो महाभागैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
बन्दिभिः स्तूयमानश्च नागरैश्चाभिनन्दितः ॥ १.२४९.६४ ॥
वेदपारंगत महाभाग्यवान ब्राह्मणांनी पूजलेला, बंदींनी स्तुती केलेला आणि नागरिकांनी अभिनंदिलेला (तो प्रवेशला).
1.249.65
एवंवृत्तः स राजर्षिः श्वेतकिर्नृपसत्तमः ।
कालेन महता चापि ययौ स्वर्गमभिष्टुतः ॥ १.२४९.६५ ॥
असे वागलेला तो राजर्षी श्वेतकि, राजांमध्ये श्रेष्ठ, बऱ्याच काळानंतर स्तुती पावून स्वर्गाला गेला.
1.249.66
ऋत्विग्भिः सहितः सर्वैः सदस्यैश्च समन्वितः ।
तस्य सत्रे पपौ वह्निर्हविद्वार्दशवत्सरान् ॥ १.२४९.६६ ॥
सर्व ऋत्विज आणि सदस्यांसह युक्त होऊन, त्याच्या सत्रात अग्नीने दहा वर्षे हविष्याचे पान केले.
1.249.67
सततं चाज्यधाराभिरैकात्म्ये तत्र कर्मणि ।
हविषा च ततो वह्निः परां तृप्तिमगच्छत ॥ १.२४९.६७ ॥
तेथे त्या कर्मात सतत तुपाच्या धारांनी आणि एकाग्रतेने दिलेल्या हविर्भागाने अग्नी परम तृप्त झाला.
1.249.68
न चैच्छत्पुनरादातुं हविरन्यस्य कस्यचित् ।
पाण्डुवर्णो विवर्णश्च न यतावत्प्रकाशते ॥ १.२४९.६८ ॥
नंतर दुसऱ्या कोणाचे हविर्भाग घेण्याची त्याला इच्छा झाली नाही; फिका व विवर्ण होऊन तो पूर्वीसारखा तेजाने चमकेना.
1.249.69
ततो भघवतो वह्नेर्विकारः समजायत ।
तेजसा विप्रहीणश्च ग्लानिश्चैनं समाविशत् ॥ १.२४९.६९ ॥
मग त्या भगवान अग्नीमध्ये विकार उत्पन्न झाला; तेज हरपल्याने ग्लानी त्याला व्यापून राहिली.
1.249.70
स लक्षयित्वा चात्मानं तेजोहीनं हुताशनः ।
जगाम सदनं पुण्यं ब्रह्मणो लोकपूजितम् ॥ १.२४९.७० ॥
स्वतःला तेजहीन जाणून हुताशन लोकपूजित ब्रह्मदेवाच्या पुण्य निवासस्थानी गेला.
1.249.71
तत्र ब्रह्माणमासीनमिदं वचनमब्रवीत् ।
भगवन्परमा प्रीतिः कृता श्वेतकिना मम ॥ १.२४९.७१ ॥
तेथे बसलेल्या ब्रह्मदेवाला तो म्हणाला: "भगवन्, श्वेतकीने मला परम प्रीती दिली होती."
1.249.72
अरुचिश्चाभवत्तीव्रा तां न शक्नोम्यपोहितुम् ।
तेजसा विप्रहीणोऽस्मि बलेन च जगत्पते ॥ १.२४९.७२ ॥
तीव्र अरुची उत्पन्न झाली आहे, ती मी दूर करू शकत नाही; हे जगत्पते, मी तेज आणि बल दोन्ही गमावले आहे.
1.249.73
इच्छेयं त्वत्प्रसादेन स्वात्मनः प्रकृतिं स्थिराम् ।
एतच्छ्रुत्वा हुतवहाद्भगवान्सर्वलोककृत् ॥ १.२४९.७३ ॥
तुमच्या कृपेने मला माझी स्थिर प्रकृती मिळावी अशी इच्छा आहे. हे ऐकून अग्नीला सर्वलोककर्ता भगवान म्हणाले,
1.249.74
हव्यवाहमिदं वाक्यमुवाच प्रहसन्निव ।
त्वया द्वादश वर्षाणि वसोर्धाराहुतं हविः ॥ १.२४९.७४ ॥
अग्नीला हसत हसत हे वचन म्हणाला: "तू बारा वर्षे वसूच्या धारेने अर्पिलेले हविर्द्रव्य सेवन केलेस."
1.249.75
उपयुक्तं महाभाग तेन त्वां ग्लानिराविशत् ।
तेजसा विप्रहीणत्वात्सहसा हव्यवाहन ॥ १.२४९.७५ ॥
हे महाभागा, ते सेवन केल्यामुळेच तुला ग्लानी आली आहे. हे हव्यवाहना, तेज हरपल्यामुळे अचानक तुला ही दुर्बलता आली.
1.249.76
मागमस्त्वं व्यथां वह्ने प्रकृतिस्थो भविष्यसि ।
अरुचिं नाशयिष्येऽहं समयं प्रतिपद्य ते ॥ १.२४९.७६ ॥
हे वह्ने, तू दुःख पावू नकोस; तू आपल्या प्रकृतीत स्थिर होशील. तुझ्यासाठी एक उपाय योजून मी तुझी अरुची नष्ट करीन.
1.249.77
पुरा देवनियोगेन यत्त्वया भस्मसात्कृतम् ।
आलयं देवशत्रूणां सुघोरं खाण्डवं वनम् ॥ १.२४९.७७ ॥
पूर्वी देवांच्या आज्ञेने तू देवशत्रूंचे निवासस्थान, अत्यंत भयंकर असे खाण्डव वन भस्म केलेस.
1.249.78
तत्र सर्वाणि सत्वानि निवसन्ति विभावसो ।
तेषां त्वं मेदसा तृप्तः प्रकृतिस्थो भविष्यसि ॥ १.२४९.७८ ॥
तेथे सर्व प्राणी राहतात. हे विभावसो, त्यांच्या मेदाने तृप्त होऊन तू आपल्या प्रकृतीत स्थिर होशील.
1.249.79
गच्छ शीघ्रं प्रदग्धुं त्वं ततो मोक्ष्यसि किल्विषात् ।
एतच्छुत्वा तु वचनं परमेष्ठिमुखाच्च्युतम् ॥ १.२४९.७९ ॥
जा, लवकर जाळून टाक; मग तू पापातून मुक्त होशील. परमेष्ठीच्या मुखातून निघालेले हे वचन ऐकून.
1.249.80
उत्तमं जवमास्थाय प्रदुद्राव हुताशनः ।
आगम्य खाण्डवं दावमुत्तमं वीर्यमास्थितः।
सहसा प्राज्वलच्चाग्निः क्रुद्धो वायुसमीरितः ॥ १.२४९.८० ॥
उत्तम वेगाने हुताशन धावला. खाण्डव वनातील वणव्यात पोहोचून, उत्तम शक्ती धारण करून, अग्नी अचानक प्रज्वलित झाला; संतप्त होऊन, वाऱ्याने प्रेरित होऊन.
1.249.81
प्रदीप्तं खाण्डवं दृष्ट्वा ये स्युस्तत्र निवासिनः ।
परमं यत्नेमातिष्ठन्पावकस्य प्रशान्तये ॥ १.२४९.८१ ॥
जळणारे खाण्डव वन पाहून, तेथे राहणारे लोक अग्नी शांत करण्यासाठी मोठा प्रयत्न करू लागले.
1.249.82
करैस्तु करिणः शीघ्रं जलमादाय सत्वराः ।
सिषिचुः पावकं क्रुद्धाः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १.२४९.८२ ॥
हत्तींनी सोंडेने लगेच पाणी भरून घेतले आणि संतप्त होऊन शेकडो-हजारो वेळा अग्नीवर शिंपडले.
1.249.83
बहुशीर्षास्ततो नागाः शिरोभिर्जलसन्ततिम् ।
मुमुचुः पावकाभ्याशे सत्वराः क्रोधमूर्च्छिताः ॥ १.२४९.८३ ॥
तेव्हा बहुफणी नागांनी डोक्यांनी अग्नीजवळ पाण्याचा प्रवाह त्वरित सोडला; क्रोधाने मूर्च्छित होऊन.
1.249.84
तथैवान्यानि सत्वानि नानाप्रहरणोद्यमैः ।
विलयं पावकं शीघ्रमनयन्भरतर्षभ ॥ १.२४९.८४ ॥
त्याचप्रमाणे इतर प्राण्यांनी विविध शस्त्रे आणि प्रयत्नांनी अग्नी लवकर शांत केला, हे भरतर्षभा.
1.249.85
अनेन तु प्रकारेण भूयोभूयश्च प्रज्वलन् ।
सप्तकृत्वः प्रशमितः खाण्डवे हव्यवाहनः ॥ १.२४९.८५ ॥
अशा प्रकारे वारंवार प्रज्वलित होणारा हव्यवाहन खाण्डववनात सात वेळा शांत केला गेला.