महाभारत · अध्याय 1.255
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.255.1
किमर्थं शार्ङ्गकानग्निर्न ददाह तथा गते ।
तस्मिन्वने दह्यमाने ब्रह्मन्नेतत्प्रचक्ष्व मे ॥ १.२५५.१ ॥
ते वन जळत असताना, असे घडत असताना, अग्नीने शार्ङ्गकांना का जाळले नाही? हे ब्राह्मणा, हे मला सांगा.
1.255.2
अदाहे ह्यश्वसेनस्य दानवस्य मयस्य च ।
कारणं कीर्तितं ब्रह्मञ्शार्ङ्गकाणां न कीर्तितम् ॥ १.२५५.२ ॥
हे ब्राह्मणा, अश्वसेन आणि दानव मय यांच्या न जळण्याचे कारण सांगितले गेले; पण शार्ङ्गकांचे कारण सांगितले गेले नाही.
1.255.3
तदेतदद्भुतं ब्रह्मञ्शार्ङ्गकाणामनामयम् ।
कीर्तयस्वाग्निसंमर्दे कथं ते न विनाशिताः ॥ १.२५५.३ ॥
हे ब्राह्मणा, अग्नीच्या दाहात शार्ङ्गकांचे अक्षत राहणे हे अद्भुत सांगा — ते कसे नष्ट झाले नाहीत?
1.255.4
यदर्थं शार्ङ्गकानग्निर्न ददाह तथा गते ।
तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि यथा भूतमरिन्दम ॥ १.२५५.४ ॥
हे शत्रुदमना, ते वन असे जळत असताना अग्नीने शार्ङ्गकांना का जाळले नाही, ते सर्व जसे घडले तसे मी तुम्हाला सांगेन.
1.255.5
धर्मज्ञानां मुख्यतमस्तपस्वी संशितव्रतः ।
आसीन्महर्षिः श्रुतवान्मन्दपाल इति श्रुतः ॥ १.२५५.५ ॥
धर्म जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, दृढव्रती, तपस्वी, श्रुतज्ञ असा एक महर्षी होता; तो मन्दपाल नावाने प्रसिद्ध होता.
1.255.6
स मार्गमाश्रितो राजन्नृषीणामूर्ध्वरेतसाम् ।
स्वाध्यायवान्धर्मरतस्तपस्वी विजितेन्द्रियः ॥ १.२५५.६ ॥
हे राजा, तो ऊर्ध्वरेता ऋषींच्या मार्गाने चालत असे; स्वाध्यायरत, धर्मात रमणारा, तपस्वी आणि इंद्रियांवर विजय मिळवलेला होता.
1.255.7
स गत्वा तपसः पारं देहमुत्सृज्य भारत ।
जगाम पितृलोकाय न लेभे तत्र तत्फलम् ॥ १.२५५.७ ॥
तो तपाच्या पलीकडे जाऊन, हे भारता, देह सोडून पितृलोकाकडे गेला; परंतु तेथे त्याचे फळ त्याला मिळाले नाही.
1.255.8
स लोकानफलान्दृष्ट्वा तपसा निर्जितानपि ।
पप्रच्छ धर्मराजस्य समीपस्थान्दिवौकसः ॥ १.२५५.८ ॥
तपाने जिंकलेले असूनही निष्फळ दिसणारे ते लोक पाहून, त्याने धर्मराजाजवळ उभ्या असलेल्या देवांना विचारले.
1.255.9
किमर्थमावृता लोका ममैते तपसाऽर्जिताः ।
किं मया न कृतं तत्र यस्यैतत्कर्मणः फलम् ॥ १.२५५.९ ॥
तपाने मिळवलेले माझे हे लोक कशासाठी अडवलेले आहेत? तेथे मी काय केले नाही, ज्या कर्माचे हे फळ आहे?
1.255.10
तत्राहं तत्करिष्यामि यदर्थमिदमावृतम् ।
फलमेतस्य तपसः कथयध्वं दिवौकसः ॥ १.२५५.१० ॥
ज्या कारणासाठी हे अडवलेले आहे, ते मी तेथे करीन. हे देवांनो, या तपाचे फळ मला सांगा.
1.255.11
ऋणिनो मानवा ब्रह्मञ्जायन्ते येन तच्छृणु ।
क्रियाभिर्ब्रह्मचर्येण प्रजया च न संशयः ॥ १.२५५.११ ॥
हे ब्राह्मणा, मानव ऋणाने जन्मास येतात. ज्यातून मुक्ती कशी होते ते ऐक: कर्मांनी, ब्रह्मचर्याने आणि संततीने — यात संशय नाही.
1.255.12
तदपाक्रियते सर्वं यज्ञेन तपसा सुतैः ।
तपस्वी यज्ञकृच्चासि न च ते विद्यते प्रजा ॥ १.२५५.१२ ॥
यज्ञाने, तपाने आणि पुत्रांनी ते सर्व फेडले जाते. तू तपस्वी आणि यज्ञकर्ता आहेस, परंतु तुला संतती नाही.
1.255.13
त इमे प्रसवस्यार्थे तव लोकाः समावृताः ।
प्रजायस्व ततो लोकानुपभोक्ष्यसि पुष्कलान् ॥ १.२५५.१३ ॥
हे सर्व लोक तुझ्या संतानप्राप्तीसाठीच व्यापलेले आहेत. संतान उत्पन्न कर; मग विपुल लोकांचा उपभोग घेशील.
1.255.14
पुन्नाम्नो नरकात्पुत्रस्त्रायते पितरं श्रुतिः ।
तस्मादपत्यसन्ताने यतस्व ब्रह्मसत्तम ॥ १.२५५.१४ ॥
'पुत्' नावाच्या नरकातून पुत्र पित्याचे रक्षण करतो असे श्रुती सांगते. म्हणून, हे ब्रह्मश्रेष्ठा, संतानपरंपरेसाठी प्रयत्न कर.
1.255.15
तच्छ्रुत्वा मन्दपालस्तु वचस्तेषां दिवौकसाम् ।
क्व नु शीघ्रमपत्यं स्याद्बहुलं चेत्यचिन्तयत् ॥ १.२५५.१५ ॥
देवांचे ते बोल ऐकून मंदपाल विचार करू लागला, 'विपुल संतान लवकर कोठे मिळेल?'
1.255.16
स चिन्तयन्नभ्यगच्छत्सुबहुप्रसवान्खगान् ।
शार्ङ्गिकां शार्ङ्गको भूत्वा जरितां समुपेयिवान् ॥ १.२५५.१६ ॥
तो विचार करत बहुत पिल्लांना जन्म देणाऱ्या पक्ष्यांकडे गेला. शार्ङ्गक पक्षी होऊन तो शार्ङ्गिका जरिताजवळ आला.
1.255.17
तस्यां पुत्रानजनयच्चतुरो ब्रह्मवादिनः ।
तानपास्य स तत्रैव जगाम लपितां प्रति ॥ १.२५५.१७ ॥
तिच्यापासून त्याला वेदवादी चार पुत्र झाले. त्यांना तिथेच सोडून तो लपितेकडे निघून गेला.
1.255.18
बालान्स तानण्डगतान्सह मात्रा मुनिर्वने ।
तस्मिन्गते महाभागे लपितां प्रति भारत ॥ १.२५५.१८ ॥
तो मुनी वनात अंड्यांत असलेल्या त्या बालकांना मातेसह सोडून, हे भारता, लपितेकडे गेला.
1.255.19
अपत्यस्नेहसंयुक्ता जरिता बह्वचिन्तयत् ।
तेन त्यक्तानसंत्याज्यानृषीनण्डगतान्वने ॥ १.२५५.१९ ॥
पुत्रस्नेहाने भरलेल्या जरितेने पुष्कळ विचार केला — वनात तिने त्यागलेल्या, अंड्यांत असलेल्या, त्यागू नये अशा त्या ऋषींविषयी.
1.255.20
न जहौ पुत्रशोकार्ता जरिता खाण्डवे सुतान् ।
बभार चैतान्संजातान्स्ववृत्त्या स्नेहविक्लवा ॥ १.२५५.२० ॥
पुत्रशोकाने व्याकुळ झालेल्या जरितेने खाण्डववनात आपल्या पुत्रांना सोडले नाही; स्नेहाने विव्हळ होऊन तिने स्वतःच्या उपजीविकेने या नवजात बालकांचे पालन केले.
1.255.21
ततोऽग्निं खाण्डवं दग्धुमायान्तं दृष्टवानृषिः ।
मन्दपालश्चरंस्तस्मिन्वने लपितया सह ॥ १.२५५.२१ ॥
तेव्हा खाण्डव जाळण्यासाठी अग्नी येत असल्याचे मन्दपाल ऋषींनी पाहिले; ते आपली पत्नी लपिता हिच्यासह त्या वनात फिरत होते.
1.255.22
तं संकल्पं विदित्वाग्नेर्ज्ञात्वा पुत्रांश्च बालकान् ।
सोऽभितुष्टाव विप्रर्षिब्रार्ह्मणो जातवेदसम् ॥ १.२५५.२२ ॥
अग्नीचा तो संकल्प जाणून आणि आपल्या बालक पुत्रांनाही जाणून, त्या ब्राह्मण विप्रर्षींनी जातवेद अग्नीची खूप स्तुती केली.
1.255.23
पुत्रान्प्रतिवदन्भीतो लोकपालं महौजसम् ।
त्वमग्ने सर्वलोकानां मुखं त्वमसि हव्यवाट् ॥ १.२५५.२३ ॥
भयभीत होऊन पुत्रांना उत्तर देत, त्या महातेजस्वी लोकपालाला तो म्हणाला: "हे अग्नी, तूच सर्व लोकांचे मुख आहेस; तूच हव्यवाहन आहेस."
1.255.24
त्वमन्तः सर्वभूतानां गूढश्चरसि पावक ।
त्वामेकमाहुः कवयस्त्वामाहुस्त्रिविधं पुनः ॥ १.२५५.२४ ॥
"हे पावका, सर्व प्राण्यांच्या अंतरंगात तू गुप्तपणे संचार करतोस. ज्ञानी कवी तुला एक म्हणतात, आणि पुन्हा तीन प्रकारचाही म्हणतात."
1.255.25
त्वामष्टधा कल्पयित्वा यज्ञवाहमकल्पयन् ।
त्वया विश्वमिदं सृष्टं वदन्ति परमर्षयः ॥ १.२५५.२५ ॥
आठ रूपांत तुला घडवून त्यांनी तुला यज्ञवाहक केले. हे विश्व तुझ्याद्वारे निर्माण झाले आहे, असे परम ऋषी म्हणतात.
1.255.26
त्वदृते हि जगत्कृत्स्नं सद्यो नश्येद्धुताशन ।
तुभ्यं कृत्वा नमो विप्राः स्वकर्मविजितां गतिम् ॥ १.२५५.२६ ॥
हे हुताशना, तुझ्याशिवाय हे संपूर्ण जग तत्काळ नष्ट झाले असते. ब्राह्मण तुला नमस्कार करून आपल्या कर्मांनी जिंकलेली गती प्राप्त करतात.
1.255.27
गच्छन्ति सह पत्नीभिः सुतैरपि च शाश्वतीम् ।
त्वामग्ने जलदानाहुः खेविषक्तान्सविद्युतः ॥ १.२५५.२७ ॥
ते पत्नी आणि पुत्रांसह शाश्वत गतीला जातात. हे अग्नी, आकाशाला चिकटलेल्या विजेसह असलेल्या मेघांना लोक तुलाच म्हणतात.
1.255.28
दहन्ति सर्वभूतानि त्वत्तो निष्क्रम्य हेतयः ।
जातवेदस्त्वयैवेदं विश्वं सृष्टं महाद्युते ॥ १.२५५.२८ ॥
तुझ्यातून निघालेल्या ज्वाला सर्व प्राण्यांना जाळतात. हे जातवेदा, हे महातेजा, हे विश्व तुझ्याद्वारेच निर्माण झाले आहे.
1.255.29
तवैव कर्मविहितं भूतं सर्वं चराचरम् ।
त्वयापो विहिताः पूर्वं त्वयि सर्वमिदं जगत् ॥ १.२५५.२९ ॥
तुझ्या कर्माने विहित केलेले सर्व चर-अचर प्राणी तुझेच आहेत. पूर्वी तुझ्याकडूनच पाणी स्थापित झाले; तुझ्यातच हे संपूर्ण जग आहे.
1.255.30
त्वयि हव्यं च कव्यं च यथावत्संप्रतिष्ठितम् ।
त्वमेव दहनो देव त्वं धाता त्वं बृहस्पतिः ॥ १.२५५.३० ॥
तुझ्यातच हव्य आणि कव्य यथायोग्य स्थापित आहेत. हे देवा, तूच दहन आहेस; तूच धाता आहेस; तूच बृहस्पती आहेस.
1.255.31
त्वमश्विनौ यमौ मित्रः सोमस्त्वमसि चानिलः ।
एवं स्तुतस्तदा तेन मन्दपालेन पावकः ॥ १.२५५.३१ ॥
तूच अश्विनौ, यम, मित्र; तूच सोम आणि वायुही आहेस. अशा प्रकारे मन्दपालाने स्तुती केलेला पावक (अग्नी)…
1.255.32
तुतोष तस्य नृपते मुनेरमिततेजसः ।
उवाच चैनं प्रीतात्मा किमिष्टं करवाणि ते ॥ १.२५५.३२ ॥
हे नृपती, त्या अमिततेजस्वी मुनीवर (अग्नी) संतुष्ट झाला. प्रसन्न मनाने त्याला म्हणाला, "तुला कोणते इष्ट मी करू?"
1.255.33
तमब्रवीन्मन्दपालः प्राञ्जलिर्हव्यवाहनम् ।
प्रदहन्खाण्डवं दावं मम पुत्रान्विसर्जय ॥ १.२५५.३३ ॥
मन्दपालाने हात जोडून त्या हव्यवाहनाला (अग्नीला) म्हटले, "खाण्डव वन जाळताना माझ्या पुत्रांना सोडून दे."
1.255.34
तथेति तत्प्रतिश्रुत्य भगवान्हव्यवाहनः ।
खाण्डवे तेन काले न प्रजज्वाल दिदक्षया ॥ १.२५५.३४ ॥
"तथास्तु" असे वचन देऊन भगवान हव्यवाहन खाण्डवात त्या वेळी पाहण्याच्या इच्छेने प्रज्वलित झाला नाही.