महाभारत · अध्याय 1.258
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.258.1
पुरतः कृच्छ्रकालस्य धीमाञ्जागर्ति पुरुषः ।
स कृच्छ्रकालं संप्राप्य व्यथां नैवैति कर्हिचित् ॥ १.२५८.१ ॥
जो धीमान पुरुष कृच्छ्रकाल के आगे ही जागता रहता है, वह कृच्छ्रकाल आने पर कभी व्यथा को प्राप्त नहीं होता।
1.258.2
यस्तु कृच्छ्रमनुप्राप्तं विचेता नावबुध्यते ।
सकृच्छ्रकाले व्यथितो न श्रेयो विन्दते महत् ॥ १.२५८.२ ॥
जो मूढ़ व्यक्ति कृच्छ्र आ पहुँचने पर भी उसे नहीं समझता, वह कृच्छ्रकाल में व्यथित होकर महान कल्याण नहीं पाता।
1.258.3
धीरस्त्वमसि मेधावी प्राणकृच्छ्रमिदं च नः ।
प्राज्ञः शूरो बहूनां हि भवत्येको न संशयः ॥ १.२५८.३ ॥
तुम धीर और मेधावी हो; यह हमारा प्राण-संकट है। प्राज्ञ और शूर एक ही व्यक्ति बहुतों के बराबर होता है, इसमें संशय नहीं।
1.258.4
ज्येष्ठस्तातो भवति वै ज्येष्ठो मुञ्चति कृच्छ्रतः ।
ज्येष्ठश्चेन्न प्रजानाति नीयान्किं करिष्यति ॥ १.२५८.४ ॥
बड़ा ही पिता के समान होता है; बड़ा ही कृच्छ्र से छुड़ाता है। यदि बड़ा नहीं समझता, तो छोटा क्या करेगा?
1.258.5
हिरण्यरेतास्त्वरितो जलन्नायाति नः क्षयम् ।
सप्तजिह्वाननः क्रूरो लिहानो विसर्पति ॥ १.२५८.५ ॥
स्वर्ण-बीज अग्नि शीघ्र जलता हुआ हमारे विनाश की ओर नहीं आता; सात जिह्वाओं वाला क्रूर मुख चाटता हुआ फैलता है।
1.258.6
एवं संभाष्य तेऽन्योन्यं मन्दपालस्य पुत्रकाः ।
तुष्टुवुः प्रयता भूत्वा यथाऽग्निं शृणु पार्थिव ॥ १.२५८.६ ॥
इस प्रकार एक-दूसरे से बातचीत करके मन्दपाल के पुत्रों ने भक्तिपूर्वक, संयत होकर, अग्नि की स्तुति की। हे राजन, सुनो।
1.258.7
आत्माऽसि वायोर्ज्वलन शरीरमसि वीरुधाम् ।
योनिरापश्च ते शुक्रं योनिस्त्वमसि चाम्भसः ॥ १.२५८.७ ॥
तुम वायु की आत्मा हो, हे प्रज्वलित अग्नि, तुम वनस्पतियों का शरीर हो। जल तुम्हारा स्रोत है और वीर्य तुम्हारा स्रोत है; तुम जल के भी स्रोत हो।
1.258.8
ऊर्ध्वं चाधश्च सर्पन्ति पृष्ठतः पार्श्वतस्तथा ।
अर्चिषस्ते महावीर्य रश्यमः सवितुर्यथा ॥ १.२५८.८ ॥
तुम्हारी ज्वालाएँ ऊपर और नीचे, पीछे और दोनों ओर फैलती हैं, हे महापराक्रमी; जैसे सूर्य की किरणें।
1.258.9
माता प्रणष्टा पितरं न विद्मः ।
पक्षा जाता नै नो धूमकेतो।
न नस्त्राता विद्यते वै त्वदन्य-
स्तस्मादस्मांस्त्राहि बालांस्त्वमग्ने ॥ १.२५८.९ ॥
हमारी माता नष्ट हो गई, और हम अपने पिता को भी नहीं जानते। हम पंखों से उत्पन्न नहीं हुए, हे धूमकेतु। तुम्हारे सिवा हमारा कोई रक्षक नहीं है; इसलिए हे अग्नि, हम बालकों की रक्षा करो।
1.258.10
यदग्ने ते शिवं रूपं ये च ते सप्त हेतयः ।
तेन नः परिपाहि त्वमार्तान्नः शरणैषिणः ॥ १.२५८.१० ॥
हे अग्नि, तुम्हारा जो कल्याणकारी रूप है और तुम्हारी जो सात ज्वालाएँ हैं, उनसे हमें पूर्ण रूप से रक्षा करो, हम पीड़ितों की, जो शरण चाहते हैं।
1.258.11
त्वमेवैकस्तपसे जप्तवेदो ।
नान्यस्तप्ता विद्यते गोषु देव।
ऋषीनस्मान्बालकान्पालयस्व ।
परेणास्मान्प्रेहि वै हव्यवाह ॥ १.२५८.११ ॥
हे जातवेदा, केवल तुम्हीं तपस्या के लिए हो; गौओं में भी दूसरा कोई तपा हुआ (शुद्ध) नहीं मिलता, हे देव। हम ऋषियों और इन बालकों की रक्षा करो; हे हव्यवाहन, हमसे दूर चले जाओ।
1.258.12
सर्वमग्ने त्वमेवैकस्त्वयि सर्वमिदं जगत् ।
त्वं धारयसि भूतानि भुवनं त्वं बिभर्षि च ॥ १.२५८.१२ ॥
हे अग्नि, सब कुछ तुम ही एक हो; तुममें ही यह सारा जगत है। तुम प्राणियों को धारण करते हो, और तुम ही भुवन का पोषण करते हो।
1.258.13
त्वमग्निर्हव्यवाहस्त्वं त्वमेव परमं हविः ।
मनीषिणस्त्वां जानन्ति बहुधा चैकधापि च ॥ १.२५८.१३ ॥
तुम अग्नि हो, हव्य को वहन करने वाले; तुम ही परम हविष्य हो। बुद्धिमान लोग तुम्हें अनेक प्रकार से और एक प्रकार से भी जानते हैं।
1.258.14
सृष्ट्वा लोकांस्त्रीनिमान्हव्यवाह ।
काले प्राप्ते पचसि पुनः समिद्धः।
त्वं सर्वस्य भुवनस्य प्रसूति-
स्त्वमेवाग्ने भवसि पुनः प्रतिष्ठा ॥ १.२५८.१४ ॥
हे हव्यवाह, तुमने इन तीनों लोकों की रचना की; उचित समय आने पर तुम प्रज्वलित होकर पुनः पकाते हो। तुम ही समस्त भुवन के उद्गम हो, और हे अग्नि, तुम ही पुनः आधार हो।
1.258.15
त्वमन्नं प्राणिभिर्भुक्तमन्तर्भूतो जगत्पते ।
नित्यप्रवृद्धः पचसि त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १.२५८.१५ ॥
हे जगत्पति, प्राणियों द्वारा खाया गया अन्न तुम हो, जो भीतर स्थित है; सदा बढ़ते हुए तुम पकाते हो, और तुम में ही सब कुछ प्रतिष्ठित है।
1.258.16
सूर्यो भूत्वा रश्मिभिर्जातवेदो ।
भूमेरम्भो भूमिजातान्रसांश्च।
विश्वानादाय पुनरुत्सृज्य काले ।
दृष्ट्वा वृष्ट्या भावयसीह शुक्र ॥ १.२५८.१६ ॥
हे जातवेदा, सूर्य बनकर अपनी किरणों से तुम पृथ्वी के जल और भूमि से उत्पन्न सभी रसों को ग्रहण करते हो; फिर समय पर उन्हें छोड़ते हो, और वर्षा के द्वारा, हे शुक्र, यहाँ पोषण करते हो।
1.258.17
त्वत्त एताः पुनः शुक्र वीरुधो हरितच्छदाः ।
जायन्ते पुष्करिण्यश्च सुभद्रश्च महोदधिः ॥ १.२५८.१७ ॥
हे शुक्र, तुमसे ही ये हरे पत्तों वाली लताएँ और वनस्पतियाँ पुनः उत्पन्न होती हैं, तथा कमल-सरोवर और शुभ महासागर भी।
1.258.18
इदं वै सद्म तिग्मांशो वरुणस्य परायणम् ।
शिवस्त्राता भवास्माकं माऽस्मानद्य विनाशय ॥ १.२५८.१८ ॥
हे तीक्ष्ण-किरण, यह निश्चय ही वरुण का आश्रय-धाम है; हमारे लिए कल्याणकारी रक्षक बनो, आज हमें नष्ट मत करो।
1.258.19
पिङ्गाक्ष लोहितग्रीव कृष्णवर्त्मन्हुताशन ।
परेण प्रेहि मुञ्चास्मान्सागरस्य गृहानिव ॥ १.२५८.१९ ॥
हे पिंगाक्ष, लोहितग्रीव, कृष्णवर्त्मन्, हुताशन! दूर चले जाओ, हमें छोड़ दो, जैसे सागर के घरों को छोड़ देते हो।
1.258.20
एवमुक्तो जातवेदा द्रोणेन ब्रह्मवादिना ।
द्रोणमाह प्रतीतात्मा मन्दपालप्रतिज्ञया ॥ १.२५८.२० ॥
ब्रह्मवादी द्रोण द्वारा ऐसा कहे जाने पर जातवेदा अग्नि प्रसन्न मन से मन्दपाल की प्रतिज्ञा के कारण द्रोण से बोले।
1.258.21
ऋषिर्द्रोणस्त्वमसि वै ब्रह्मैतद्व्याहृतं ।
ईप्सितं ते करिष्यामि न च ते ॥ १.२५८.२१ ॥
हे द्रोण, तुम ऋषि हो; यह जो ब्रह्मवाक्य तुमने कहा है, तुम्हारी इच्छित वस्तु मैं अवश्य करूँगा, और तुम्हारी...
1.258.22
मन्दपालेन वै यूयं मम पूर्वं निवेदिताः ।
वर्जयेः पुत्रकान्मह्यं दहन्दावमिति स्म ह ॥ १.२५८.२२ ॥
मन्दपाल ने पहले ही तुम्हें मेरे लिए निवेदन किया था; दावाग्नि जलाते समय मेरे पुत्रों को छोड़ देना।
1.258.23
तस्य तद्वचनं द्रोण त्वया यच्चेह भाषितम् ।
उभयं मे गरीयस्तु ब्रूहि किं करवाणि ते।
भृशं प्रीतोऽस्मि भद्रं ते ब्रह्मंस्तोत्रेण सत्तम ॥ १.२५८.२३ ॥
उसका वह वचन और तुमने यहाँ जो कहा, दोनों ही मेरे लिए अधिक गौरवपूर्ण हैं; बताओ, मैं तुम्हारे लिए क्या करूँ? हे ब्रह्मन्, हे सत्पुरुष, तुम्हारी स्तुति से मैं अत्यंत प्रसन्न हूँ; तुम्हारा कल्याण हो।
1.258.24
इमे मार्जारकाः शुक्र नित्यमुद्वेजयन्ति नः ।
एतान्कुरुष्व दग्धांस्त्वं हुताशन सबान्धवान् ॥ १.२५८.२४ ॥
हे शुक्र, ये बिल्लियाँ (नाग) सदा हमें कष्ट देती हैं; हे हुताशन, इन्हें इनके बंधुओं सहित जला दो।
1.258.25
तथा तत्कृतवानग्निरभ्यनुज्ञाय शार्ङ्गकान् ।
ददाह खाण्डवं दावं समिद्धो जनमेजय ॥ १.२५८.२५ ॥
इस प्रकार अग्नि ने वैसा ही किया। शार्ङ्गकों को अनुमति देकर, प्रज्वलित होकर उसने खाण्डव वन को जलाया, हे जनमेजय।