महाभारत · अध्याय 1.29
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.29.1
तस्य कण्ठमनुप्राप्तो ब्राह्मणः सह भार्यया ।
दहन्दीप्त इवाङ्गारस्तमुवाचान्तरिक्षगः ॥ १.२९.१ ॥
त्याच्या कंठापर्यंत पोहोचलेला तो ब्राह्मण, पत्नीसह, जळत्या निखाऱ्याप्रमाणे तेजस्वी होऊन, आकाशात संचार करणाऱ्याला म्हणाला.
1.29.2
द्विजोत्तम विनिर्गच्छ तूर्णमास्यादपावृतात् ।
न हि मे ब्राह्मणो वध्यः पापेष्वपि रतः सदा ॥ १.२९.२ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, या उघड्या तोंडातून लवकर बाहेर ये. पापकर्मात सदा रत असला तरी मी ब्राह्मणाचा वध करत नाही.
1.29.3
ब्रुवाणमेवं गरुडं ब्राह्मणः प्रत्यभाषत ।
निषादी मम भार्येयं निर्गच्छतु मया सह ॥ १.२९.३ ॥
गरुडाला असे बोलत असताना ब्राह्मण उत्तरला: "ही निषादी माझी पत्नी आहे; तिलाही माझ्यासह बाहेर येऊ दे."
1.29.4
एतामपि निषादीं त्वं परिगृह्याशु निष्पत ।
तूर्णं संभावयात्मानमजीर्णं मम तेजसा ॥ १.२९.४ ॥
या निषादीलाही धरून लवकर बाहेर उड. माझ्या तेजाने स्वतःला पचण्यास अशक्य समज.
1.29.5
ततः स विप्रो निष्क्रान्तो निषादीसहितस्तदा ।
वर्धयित्वा च गरुडमिष्टं देशं जगाम ह ॥ १.२९.५ ॥
तेव्हा तो ब्राह्मण निषादीसह बाहेर पडला, गरुडाला आशीर्वाद देऊन आपल्या इच्छित देशाकडे गेला.
1.29.6
सहभार्ये विनिष्क्रान्ते तस्मिन्विप्रे स पक्षिराट् ।
वितत्य पक्षावाकाशमुत्पपात मनोजवः ॥ १.२९.६ ॥
तो ब्राह्मण पत्नीसह बाहेर गेल्यावर, पक्ष्यांचा राजा मनासारख्या वेगाने पंख पसरून आकाशात उडाला.
1.29.7
ततोऽपश्यत्स्वपितरं पृष्टश्चाख्यातवान्पितुः ।
यथान्यायममेयात्मा तं चोवाच महानृषिः ॥ १.२९.७ ॥
मग त्याने आपल्या पित्याला पाहिले; पित्याने विचारल्यावर यथान्यायाने सर्व सांगितले. अमेयात्मा त्या महर्षींनी त्याला सांगितले.
1.29.8
कच्चिद्वः कुशलं नित्यं भोजने बहुलं सुत ।
कच्चिच्च मानुषे लोके तवान्नं विद्यते बहु
क्व गन्तास्यतिवेगेन मम त्वं वक्तुमर्हसि ॥ १.२९.८ ॥
पुत्रा, तुम्हाला भोजनात नेहमी कुशल आहे ना? मानवलोकात तुला भरपूर अन्न मिळते ना? एवढ्या वेगाने तू कुठे जाणार आहेस? मला सांगायला हवे.
1.29.9
माता मे कुशला शश्वत्तथा भ्राता तथा ह्यहम् ।
न हि मे कुशलं तात भोजने बहुले सदा ॥ १.२९.९ ॥
माझी आई नेहमी कुशल आहे; तसाच भाऊही; आणि मीही. पण हे तात, भोजन विपुल असूनही माझे कुशल नेहमी राहत नाही.
1.29.10
अहं हि सर्पैः प्रहितः सोममाहर्तुमुत्तमम् ।
महातुर्दास्यविमोक्षार्थमाहरिष्ये तमद्य वै ॥ १.२९.१० ॥
सर्पांनी मला उत्तम सोम आणण्यासाठी पाठवले आहे. दास्यातून मुक्तीसाठी मी आजच तो आणीन.
1.29.11
मात्रा चात्र समादिष्टो निषादान्भक्षयेति ह ।
न च मे तृप्तिरभवद्भक्षयित्वा सहस्रशः ॥ १.२९.११ ॥
आईने इथे मला निषादांना खाण्याची आज्ञा दिली होती. हजारो निषादांना खाऊनही माझी तृप्ती झाली नाही.
1.29.12
तस्माद्भक्ष्यं त्वमपरं भगवन्प्रदिशस्व मे ।
यद्भुक्त्वाऽमृतमाहर्तुं समर्तः स्यामहं प्रभो ॥ १.२९.१२ ॥
म्हणून, हे भगवन्, मला दुसरे अन्न दाखवा; जे खाऊन मी अमृत आणण्यास समर्थ होईन, हे प्रभो.
1.29.13
क्षुत्पिपासाविघातार्थं भक्ष्यमाख्यातु मे भवान् ।
इदं सरो महापुण्यं देवलोकेऽपि विश्रुतम् ॥ १.२९.१३ ॥
भूक आणि तहान शमवण्यासाठी आपण मला भक्ष्य सांगावे. हे सरोवर अत्यंत पवित्र असून देवलोकातही प्रसिद्ध आहे.
1.29.14
यत्र कूर्माग्रजं हस्ती सदा कर्षत्यवाङ्मुखः ।
तयोर्जन्मान्तरे वैरं संप्रवक्ष्याम्यसोषतः ॥ १.२९.१४ ॥
हत्ती नेहमी तोंड खाली करून कूर्माच्या मोठ्या भावाला ओढत असतो, त्या दोघांचे जन्मांतरीचे वैर मी पूर्णपणे सांगेन.
1.29.15
तन्मे तत्त्वं निबोधस्य यत्प्रमाणौ च तावुभौ ।
शृणु त्वं वत्स भद्रं ते कथां वैराग्यवर्धिनीम् ॥ १.२९.१५ ॥
ते दोघे कोणत्या प्रमाणाचे आहेत हे तत्त्व माझ्याकडून समजून घे. हे वत्सा, तुझे कल्याण असो; वैराग्य वाढवणारी ही कथा ऐक.
1.29.16
पित्रोरर्थविभागे वै समुत्पन्नां पुराण्डज ।
आसीद्विभावसुर्नाम महर्षिः कोपनो भृशम् ॥ १.२९.१६ ॥
हे प्राचीन अंडज, पित्याच्या संपत्तीच्या वाटणीतून उद्भवलेली ती कथा ऐक. विभावसु नावाचे एक महर्षी होते, ते अत्यंत क्रोधी होते.
1.29.17
भ्राता तस्यानुजश्चासीत्सुप्रतीको महातपाः ।
स नेच्छति धनं भ्रात्रा सहैकस्थं महामुनिः ॥ १.२९.१७ ॥
त्याचा धाकटा भाऊ सुप्रतीक होता, जो महातपस्वी होता. तो महामुनी भावासोबत संपत्ती एकत्र ठेवू इच्छित नव्हता.
1.29.18
विभागं कीर्तयत्येव सुप्रतीको हि नित्यशः ।
अथाब्रवीच्च तं भ्राता सुप्रतीकं विभावसुः ॥ १.२९.१८ ॥
सुप्रतीक नेहमी वाटणीविषयीच बोलत असे. तेव्हा भाऊ विभावसू सुप्रतीकाला म्हणाला.
1.29.19
विभागे बहवो दोषा भविष्यन्ति महातपः ।
विभागं बहवो मोहात्कर्तुमिच्छन्ति नित्यशः।
ततो विभक्तास्त्वन्योन्यं नाद्रियन्तेऽर्थमोहिताः ॥ १.२९.१९ ॥
हे महातपस्वी, विभागात अनेक दोष निर्माण होतील. मोहामुळे लोक सतत विभाग करू इच्छितात. मग विभक्त होऊन धनमोहाने ते एकमेकांचा आदर करत नाहीत.
1.29.20
ततः स्वार्थपरान्मूढान्पृथग्भूतान्स्वकैर्धनैः ।
विदित्वा भेदयन्त्येतानमित्रा मित्ररूपिणः ॥ १.२९.२० ॥
मग स्वार्थपरायण, मूढ, स्वतःच्या धनाने वेगळे झालेल्या यांना जाणून मित्ररूपी शत्रू यांच्यात फूट पाडतात.
1.29.21
विदित्वा चापरे भिन्नानन्तरेषु पतन्त्यथ ।
भिन्नानामतुलो नाशः क्षिप्रमेव प्रवर्तते ॥ १.२९.२१ ॥
इतरही विभक्त झालेल्यांना जाणून त्यांच्या फटींमध्ये शिरतात. मग विभक्तांचा अतुल्य नाश लवकरच होतो.
1.29.22
तस्माद्विभागं भ्रातॄणां न प्रशंसन्ति साधवः ।
एवमुक्तः सुप्रतीको भागं कीर्तयतेऽनिशम् ॥ १.२९.२२ ॥
म्हणून सज्जन भावांच्या विभागाची प्रशंसा करत नाहीत. असे सांगितले असतानाही सुप्रतीक सतत आपल्या वाट्याचीच घोषणा करतो.
1.29.23
एवं निर्बध्यमानस्तु शशापैनं विभावसुः ।
गुरुशास्त्रेऽनिबद्धानामन्योन्येनाभिशङ्किनाम् ॥ १.२९.२३ ॥
असा आग्रह केला जात असताना विभावसूने त्याला शाप दिला. गुरुशास्त्रात बद्ध नसलेल्या आणि एकमेकांवर संशय घेणाऱ्यांविषयी हे सांगितले गेले.
1.29.24
नियन्तु न हि शक्यस्त्वं भेदतो धनमिच्छसि ।
यस्मात्तस्मात्सुप्रतीक हस्तित्वं समवाप्स्यसि ॥ १.२९.२४ ॥
तू फुटीच्या मार्गाने धन इच्छितोस म्हणून तुला आवरता येत नाही. म्हणून हे सुप्रतीका, तू हत्तीचे रूप प्राप्त करशील.
1.29.25
शप्तस्त्वेवं सुप्रतीको विभावसुमथाब्रवीत् ।
त्वमप्यन्तर्जलचरः कच्छपः संभविष्यसि ॥ १.२९.२५ ॥
अशा प्रकारे शापित झालेला सुप्रतीक विभावसूला म्हणाला, 'तूही पाण्यात संचार करणारा कासव होशील.'
1.29.26
एवमन्योन्यशापात्तौ सुप्रतीकविभावसू ।
गजकच्छपतां प्राप्तावर्थार्थं मूढचेतसौ ॥ १.२९.२६ ॥
अशा प्रकारे परस्परांच्या शापाने सुप्रतीक आणि विभावसू, धनासाठी मूढचित्त होऊन, हत्ती आणि कासवाच्या अवस्थेस प्राप्त झाले.
1.29.27
रोषदोषानुषङ्गेण तिर्यग्योनिगतावपि ।
परस्परद्वेषरतौ प्रमाणबलदर्पितौ ॥ १.२९.२७ ॥
क्रोध आणि दोषाच्या संगतीने ते तिर्यग्योनीत गेले, तरीही परस्पर द्वेषात रमत आणि आपल्या बलाच्या गर्वाने भरलेले राहिले.
1.29.28
सरस्यस्मिन्महाकायौ पूर्ववैरानुसारिणौ ।
तयोरन्यतरः श्रीमान्समुपैति महागजः ॥ १.२९.२८ ॥
या सरोवरात महाकाय असे ते दोघे, पूर्वीच्या वैराचा पाठलाग करत; त्यांपैकी एक, तेजस्वी महान हत्ती जवळ येतो.
1.29.29
यस्य बृंहितशब्देन कूर्मोऽप्यन्तर्जलेशयः ।
उत्थितोऽसौ महाकायः कृत्स्नं विक्षोभयन्सरः ॥ १.२९.२९ ॥
ज्याच्या गर्जनेने पाण्यात निजलेला कासवही उठला; तो महाकाय संपूर्ण सरोवर ढवळून टाकत.
1.29.30
तं दृष्ट्वाऽऽवेष्टितकरः पतत्येष गजो जलम् ।
दन्तहस्ताग्रलाङ्गूलपादवेगेन वीर्यवान् ॥ १.२९.३० ॥
त्याला पाहून, सोंड गुंडाळून हा पराक्रमी हत्ती पाण्यात झेपावतो—दात, सोंडेचे टोक, शेपूट आणि पायांच्या वेगाने.
1.29.31
विक्षोभयंस्ततो नागः सरो बहुझषाकुलम् ।
कूर्मोऽप्यभ्युद्यतशिरा युद्धायाभ्येति वीर्यवान् ॥ १.२९.३१ ॥
मग हत्तीने अनेक माशांनी भरलेल्या त्या सरोवराला ढवळून टाकत पुढे येतो; पराक्रमी कासवही मान उंच करून युद्धासाठी समोर येते.
1.29.32
षडुच्छ्रितो योजनानि गजस्तद्द्विगुणायतः ।
कूर्मस्त्रियोजनोत्सेधो दशयोजनमण्डलः ॥ १.२९.३२ ॥
हत्ती सहा योजने उंच आणि त्याच्या दुप्पट लांब होता; कासव तीन योजने उंच आणि दहा योजने परिघाचे होते.
1.29.33
तावुभौ युद्धसंमत्तौ परस्परवधैषिणौ ।
उपयुज्याशु कर्मेदं साधये हितमात्मनः ॥ १.२९.३३ ॥
युद्धात उन्मत्त झालेले ते दोघे एकमेकांचा वध करू इच्छितात; मी हे कार्य लवकर साधून माझे हित साधतो.
1.29.34
महाभ्रघनसंकाशं तं भुक्त्वामृतमानय ।
महागिरिसमप्रख्यं घोररूपं च हस्तिनम् ॥ १.२९.३४ ॥
महामेघासारख्या आणि महापर्वतासारख्या भयंकर रूपाच्या त्या हत्तीला खाऊन अमृत घेऊन ये.
1.29.35
इत्युक्त्वा गरुडं सोऽथ माङ्गल्यमकरोत्तदा ।
युध्यतः सह देवैस्ते युद्धे भवतु मङ्गलम् ॥ १.२९.३५ ॥
गरुडाला असे सांगून त्याने तेव्हा मांगल्यकर्म केले. देवांसह युद्ध करणाऱ्या तुझे त्या युद्धात कल्याण होवो.
1.29.36
पूर्णकुम्भो द्विजा गावो यच्चान्यत्किंचिदुत्तमम् ।
शुभं स्वस्त्ययनं चापि भविष्यति तवाण्डजा ॥ १.२९.३६ ॥
पूर्णकुंभ, ब्राह्मण, गायी आणि इतर जे काही उत्तम, शुभ व कल्याणकारी आहे—हे अंडजा, ते सर्व तुझे होईल.
1.29.37
युध्यमानस्य सङ्ग्रामे देवैः सार्धं महाबल ।
ऋचो यजूंषि सामानि पवित्राणि हवींषि च ॥ १.२९.३७ ॥
हे महाबला! देवतांसोबत युद्धात लढणाऱ्याला ऋचा, यजुस, साम, पवित्र वस्तू आणि हवी (साहाय्य करतील).
1.29.38
रहस्यानि च सर्वाणि सर्वे वेदाश्च ते बलम् ।
वर्धयिष्यन्ति समरे भविष्यति खगोत्तम।
इत्युक्तो गरुडः पित्रा गतस्तं ह्वदमन्तिकात् ॥ १.२९.३८ ॥
सर्व रहस्ये आणि सर्व वेद युद्धात तुझे बल वाढवतील, हे खगश्रेष्ठा. पित्याने असे सांगितल्यावर गरुड त्या सरोवराजवळ गेला.
1.29.39
अपश्यन्निर्मलजलं नानापक्षिसमाकुलम् ।
स तत्स्मृत्वा पितुर्वाक्यं भीमवेगोऽन्तरिक्षगः ॥ १.२९.३९ ॥
स्वच्छ पाणी असलेले, नाना प्रकारच्या पक्ष्यांनी भरलेले (सरोवर) त्याने पाहिले. पित्याचे ते शब्द आठवून, भयंकर वेगाचा, आकाशात संचार करणारा तो (पुढे गेला).
1.29.40
नखेन गजमेकेन कूर्ममेकेन चाक्षिपत् ।
सधुत्पपात चाकाशं तत उच्चैर्विहङ्गमः ॥ १.२९.४० ॥
एका नखाने एक हत्ती आणि दुसऱ्याने एक कासव त्याने पकडले. मग तो पक्षी हलत आकाशात उंच उडाला.
1.29.41
सोऽलम्बं तीर्थणासाद्य देववृक्षानुपागमत् ।
ते भीताः समकम्पन्त तस्य पक्षानिलाहताः ॥ १.२९.४१ ॥
तो तीर्थात अलंब वृक्षापाशी पोहोचून दिव्य वृक्षांजवळ आला. ते भीत होऊन, त्याच्या पंखांच्या वाऱ्याने आदळून एकत्र थरथरले.
1.29.42
न नो भञ्ज्यादिति तदा दिव्याः कनकशाखिनः ।
प्रचलाङ्गान्स तान्दृष्ट्वा मनोरथफलद्रुमान् ॥ १.२९.४२ ॥
'हा आम्हाला तोडणार तर नाही ना' असा विचार करून, तेव्हा ते दिव्य सुवर्णशाखी वृक्ष थरथरणाऱ्या अवयवांनी उभे राहिले. मनोरथफळ देणाऱ्या त्या वृक्षांना पाहून तो...
1.29.43
अन्यानतुलरूपाङ्गानुपचक्राम खेचरः ।
काञ्चनै राजतैश्चैव फलैर्वैदूर्यशाखिनः।
सागराम्बुपरिक्षिप्तान्भ्राजमानान्महाद्रुमान् ॥ १.२९.४३ ॥
गरुड अतुलनीय रूप आणि अवयव असलेल्या इतर वृक्षांकडे गेला; सोन्या-चांदीची फळे आणि वैडूर्य शाखा असलेले, सागराच्या पाण्याने वेढलेले तेजस्वी महावृक्ष.
1.29.44
तेषां मध्ये महानासीत्पादपः सुमनोहरः ।
सहस्रयोजनोत्सेधो बहुशाखासमन्वितः ॥ १.२९.४४ ॥
त्यांच्या मध्ये एक महान वृक्ष होता; अत्यंत मनोहर, हजार योजने उंच, अनेक शाखांनी युक्त.
1.29.45
खगानामालयो दिव्यो नाम्ना रौहिणपादपः ।
यस्य छायां समाश्रित्य सद्यो भवति निर्वृतः ॥ १.२९.४५ ॥
पक्ष्यांचे दिव्य आलय, रौहिण नावाचा वृक्ष; त्याची सावली आश्रय घेतल्यास लगेच मन शांत होते.
1.29.46
तमुवाच खगश्रेष्ठं तत्र रौहिणपादपः ।
अतिप्रवृद्धः समुहानापतन्तं मनोजवम् ॥ १.२९.४६ ॥
तिथला रौहिण वृक्ष, अत्यंत विस्तारलेला, मनाच्या वेगाने झेपावणाऱ्या त्या पक्षिश्रेष्ठाला म्हणाला.
1.29.47
यैषा मम महाशाखा शतयोजनमायता ।
एतामास्थाय शाखां त्वं खादेमौ गजकच्छपौ ॥ १.२९.४७ ॥
माझी ही महाशाखा शंभर योजने विस्तारलेली आहे; या शाखेवर चढून तू हत्ती आणि कासव दोघांनाही खाऊ शकतोस.
1.29.48
ततो द्रुमं पतगसहस्रसेवितं ।
महीधरप्रतिमवपुः प्रकम्पयन्।
खगोत्तमो द्रुतमभिपत्य वेगवा-
न्बभञ्ज तामविरलपत्रसंचयाम् ॥ १.२९.४८ ॥
मग हजारो पक्ष्यांनी सेवलेला तो वृक्ष, पर्वतासारख्या देहाचा तो पक्षिश्रेष्ठ वेगाने झेपावून हलवत मोडून टाकता झाला; तो दाट पानांनी भरलेला होता.